Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Заман-заман экенде, заманлар яман экенде, къаплы-къуплы бакъалар къанатлангъан учмагъа, денъиздеки балыкълар кира туткъан кочьмеге. Шу заманда ханлар бири-биримен талашкъан, халкъкъа аманлкъ бермегенлер... Къыпчакъ улькесининъ шу дер вакътында Эски-Къырым Аслан деген хан болгъан. О хандан да акъыллы хан болмагъан. О,бутюн акъылыны байлыкъ арттырмакъа сарф эткен. Ниетине иришип, байлыгъыман намлы, къудретимен шанлы болгъан. Дюньяда бир минмиз шей юзюм къурусы болса, онынъ да тюбюнде чёп бар, дейлер.Аслан-ханнынъ да баш мини — ачкозьлиги экен.
 
Бизим къартлар та о заманда: «Къанаат къарын ачырмаз» деп айткъанлар амма, Аслан-хан зенгинлигине къанаат этмеген. Онынъ мермер таштан ясалгьан пек зийнетли кокке аралаш кок Сарайы бар экен. Ареминде юз апайыман эки юз де джариеси бар экен. О пери къызларгъа гезмек ичюн гульбахчалар, чет мемлекетлердн кельген базиргянлар ичюн керван сарайлары, къавеханелер, мусафирханелер ве медресе эм де ильмий оджакълары бар экен.
 
Айны заманда онынъ къулан чёль отлакъларында адсыз-эсапсыз джылкъысы ве коптен-коп къой сюрюлери джайылып джуре экенлер. Ильде тынчлыкъ, дженк болмагъаны чокътан. Байлыгъы кунь-куньде арта, амма озю гьам ичинде юре. Гедженинъ дер маалинде тёшегинден турып: - Эр шейим бар! Байлыгъым да,къудретим де. Тек алтыным аз! - деп ойлана-ойлана хан акъылын учургъандай бола,азаплана. "Суный алтын ясамакъ болмаймы экен?" деп мийини ёра ве сабагъадже юкъламай.
 
Куньлернинъ биринде о, бей-беклерни чагьырып, бутюн ханлыкъта энъ ферасетли-зеккий улемаларны алып кельмелерини эмир эте. Бу эмирнинъ асылына етмеген бей-беклер озьлерининъ къоллары астында болгьан зиялыларны чагьырып кетирелер. Хан узурына топланып: «Къылыч сенден, баш бизден!» деп седжде эткен алимлерге:— Ойле бир усул тапынъыз ки, шу усулман ташны алтынгьа чевирмек мумкюн болсын!—деп юрегини кемирген азабыны беян эте.
 
Топлангъан зиялылар: «Хан акъылын джойгьан, гьалиба!» деп абдырайлар. Энъ къарт улемалардан бири:— Эгер де таштан алтын ясамакъ мумкюн болса, халкъ оны чокътан ясар эди,— деп ханнынъ узурына йыкъыла. «Алтын бойле къолайлыкъман ясалса, онынъ фияты да ярым пулгьа чевирилир эди», деп эписи ичинден кулелер. Лякин хангьа шай дейлер:
 
- Ханнынъ истеги къулларына къанундыр!Сизинъ айткъан усулны тапмакъ ичюн бизге муддет беринъиз,— деп ялваралар. Чюнки хангьа сёз къайтаргъан улеманынъ шу ерде башын кесип ташлайлар.
 
Бир къач вакъыт кечкен сонъ Аслан-хан оларны кене узурына чагъыра.
 
— Къана, не ишлединъиз?— деп сорай о улемалардан.
 
— Эгер мумкюн болса, хан азретлери, даа бекленъиз,— деп олар муддетни узатмагьа рухсет сорайлар. Вакъыт кечсе, бельки ханнынъ акъылы
башына келир, деп умют этелер. Амма Аслан-ханнынъ джаны патлай,беклемеге чыдамай. Эки афтадан оларны кене чагъыра. Улемалар кене муддетни узатмакъ ниетинен авузларын ачкъанда, хан оларны къувып джибере. Акъыллы экен хан, асмай-кесмей. О келеджекни ойлана ве шойле фикирге келе: «Бу «папагьан»лардан боладжакъ шей ёкъ, халкъ арасында ферасетли кишилер чокътыр, халкъ арасына чыгьып озюм къыдырайым деген къарарнен о,адий урба кийген алда Эски-Къырым базарына келип,халкъа ичине аралашып кете.
 
— Халкъ арасында юрмек хан азретлерине келишмеген шей, ким биле не болмакъ мумкюн. Бельки къулагъынъызгъа ярашмагьан шейлер эшитирсиз,—деп оны ниетинден вазгечтирмек истеселер де о:
 
— Эпси бир барарман! Магьа алтын керек!— деп экинджи куни урбасын кийип, кене халкъ арасына аралашып кете. Лякин онъа айтылгъанлар догъру чыгъа. Анда о озю акъкъында чокъ джан агьыртыджы сёзлер эшите. Шай олса да,хан базар къавелеринде, керван-сарайда эшиткенлерине даяна, сыр бермей. Озюнинъ сонъки ойлары акъкъында да эшите:
 
— Аслан-хан акъылын учургъан! Шундай акъыллы киши эди, языкълар болсын, таштан алтын ясатмакъ истей,— дейлер. Биревлер исе:—тылсымджы Кямильни чагьырсын, о бельким бир чаре табар,— деп де къошалар.
 
«А, магьа да кереги бу эди!» деп, Аслан-хан тылсымджы Кямильни тапып кетиринъиз, деп озь адамларына эмир бере. Чокъкъа бармай, тылсымджы Кямиль ханнынъ узурына келип, теменна бере де:
 
— Къылыч сизден, баш бизден!— деп тиз устюне чеке.
 
— Тур, Кямиль!— деп хан оны турсата да, сонъ онъа озь мерамыны анълата. Буны эшиткен Кямиль хайли вакъыт ойгъа далып индемей тура.
 
— Не ичюн индемейсинъ?— деп сорай хан сабыры етмейип.
 
— Истесенъиз башымны шимди кесинъиз, истесенъиз — сонъ!— дей тылсымджы.— Чюнки ташны алтын этмеге тылсымнынъ да кучю етмез.Лякин бир чаре табып алтын булмакъ мумкюн. Эгер де меним айткъанымдан чыкъмай, эр бир шартымны эда этсенъиз, сонъ бельким, бир шей чыгъар. Корюльмеген, сайылмагьан алтын хазинесининъ саиби болырсынъыз. Ондан башкъа сонъы фелякет болмасы мумкюн.
 
— Айткъан шартларынъны этермен. Эгер этмесем, дюньядан учь талыкъ болайым! - деп хан емин эте ве: "Учь талакъ болайым!" деп учь кере текрарлай.
 
Бундан сонъ олар Кямильнинъ арабасына отурып кетелер. Секиз кунь кетелер, докъузынджы куни Керчь къырына етелер. Кямиль арабадан тюшип ханнынъ огюнде баш эге де:
 
— О ягъына джаяв кетермиз,— дей.
 
Колетке осип башлагьандже олар къыргъа котерилелер. Ниает, балабан бир къаянынъ огюне келип токътайлар. Тылсымджы озюнинъ тылсым дуваларын окъуп башлай. Секиз дува окъуй, докъузынджы дувасында балабан таш ерге оюлып, ер асты къобасынынъ устюни ача. Сонъ таш, къобанынъ ичине юварланып кете. Ташнынъ артындан эки йылан ысылдап къобагъа кирип кетелер. Йыланларнынъ къабынынъ пуллары сувукъ ай зиясыман къобанынъ ичини ярыкъландыралар.
 
Аслан-хан къобанынъ ичине кирип, къобанынъ дуварларында чыплакъ адамларнынъ эчкидай ойнакълап-тырмашып юргенлерин коре. Ич кимнен лаф этмей эппейи ёл алгъан сонъ, тёринде бир демир къапыгьа раст келелер.
 
— Кельдик, хан азретлери! Къапы ачылгьан сонъ къобанынъ тёринде дюнья гузели бир пери къызны корерсиз. Къызгъа къарамайып, онынъ янындаки копек устинъизге атылгъанда, оны эки къолынъызман богьазына япышып богьарсыз. Сонъ къыз сизге табий болыр. Шундан сонъ сиз къобада алтын хазинесининъ саиби болырсыз. Шимди исе меним артымдан
айткъанларымны текрарланъыз,— дей тылсымджы.
 
— Ачыл, ачыл, ачылташ! Алдынъа кельдим эгип баш!— Хан бу сёзлерни текрарлагьанда, демир къапы ачыла ве о бутюнлей башкъа бир дюньягьа кирип кете. Къобанынъ диварларыны тюрлю ренкте асыл ташлар зийнетлеп, парылдайлар. Хан, аягъынынъ тюбине къараса, алтын дукатлар устинде тура. Дукатлар денъиздай шувулдап, этрафкъа кербар зия сачалар.Бир къач адым юргенинен къая таштан ясалгъан сет янында балабан бир къара копек отургьанын коре. Сувукъ атеш арасында къалгъан Аслан-хан копек улуп башлагъанда бирден сескене. Сетте исе къадифе миндер устинде янтайгъан дюльберден де дюльбер бир пери къызын коре. Тылсымджынынъ: «Къызгъа къарама!»—деген сёзлерини эсинде тутса да, о къыздан козин алалмай. Копекни де унута. Шу ань онынъ ичюн алтынлар да нурын джоя. Къаршысында бу пери къыз тургъанда онъа бутюн джианнынъ хазинеси бир шей болып корюнмей. Онынъ юрегининъ эр бир тели, юзюм чече
гининъ къокъусындай назик аэнкнен йырлай. Тылсымджынынъ:
 
— Тез бол! Копекни богь да, къызнынъ намусын джапкъан япракъны тартып ал, сонъ джиан хазинеси сенинъ болыр!— деген сеси онынъ Къулагъына узакътан кальгендей болып урулды. Амма о,вызылдагъан сонаны къувгъандай сесни къувып ташлады. Чюнки къызнынъ къарарсыз дюльберлиги оны эсир алды. О, тургъан еринде къыбырдаялмай къалды. Шу вакъыт пери къыз миндеринден турып тараф юрюшледи де:
 
— Аслан-хан меним намусыма токъунмаз! Мени масхара этип, озь шаныны къарартмаз. Аслан-хан батыр киши! Чюнки мында тек батыр киши келе биле. Ачкозь киши де келир, лякин шимди онъа зенгинликнинъ эмиети къалмады! Аслан-хан мени корьгенде, алтындан да зияде севди. Эндиги о менсиз яшаялмаз! О менимки! Эм менмен де эбедий къалыр!...— пери къызнынъ дудакълары хан тарафкъа узатыла. Экеви опюшкенде шу ань ава титрей, орталыкъ къыйыр-чыйыр бола! Алтын йылдызчыкъларны анъдыргьан учкъунлар демир къапынынъ артында къалгъан тылсымджыны Керчь къырынынъ къобасындан алып чыгъа да, Эски-Кърым базарына кетерип ташлай. Коктен эген Кямильни корьген халкъ оны къорчалап ала.
Тылсымджы Кямильнинъ мерафетине кимсе тааджипленмей.
 
— Эшиттинъми? Аслан-хан джойылгъан,— дейлер онъа.
 
— Языкълар болсын, Аслан-хан акъыллы хан эди...
 
— Я, башкъасы ондан да бетер болмазмы?— дей бириси даа.
 
— Языкъсынманъыз, джемаат! Аслан-хан арагъанындан зиядесин булды. Оны ачкозьлик гъайып этти. Бири ольмей, бири тирильмез дейлер. Тахт
бош къалмаз. Онынъ ерине къалгъа-султан отурыр,— дей тылсымджы Кямиль.
 
Шай этип, Аслан-хан байлыгьына къанаат этмей, алтын хазинесин таба. Амма тылсымджыгъа берген ант-еминин унутып, къызнынъ гузеллигине урулып, сёзинден чыгъа ве шунынъ ичюн де гъайып бола.
 
Сёз — тюкюрчик дегиль! Йигит, сёзини тюкюрчикдай бош ерге тюкюрмез. Тюкюрсе де, бир даа къайтып яламаз. Акс алда, о, йигит дегильдир!...

Категория

Источник
http://qirimlar.com