Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Эвель заманда, зенгин бир падиша узакъ бир мемлекеттен алтын алма терегини
кетирип отурта. Терек алты-еди йылдан сонъ мейва берип башлай. Лякин терек йылда бир
алма бере, о да энди сарарды, ярын узермиз дегенде ёкъ ола.
Къач йыллар бойле кече. Амма падиша бир кере биле алманынъ берекетини алып
оламай. Падишанынъ учь огълу бар экен. Бир кере, алма къувамына кельгенде, падиша
буюк огълуны янына чагъырып:
– Огълум! Сен яхшы силялан, атына мин де, багъчагъа бар, алтын алманы къаравла,
ёкъса оны кене гъайып этермиз, – дей.
Огълу силяларыны такъып, атына мине ве багъчагъа кете. Бутюн гедже ат устюнде
алтын алма терегининъ этрафында юре, лякин танъ маалинде пек юкъусы келип, ат
устюнде беш-он дакъкъа юкълай. Козюни ачса, алма ёкъ. Башыны ашагъы асып, эвге
къайтып келе. Бабасына меселени олгъаны киби айта. Баба пек эфкярлана.
Эртеси йылы алма кене ола. Узьмек вакъты кельгенде, экинджи огълу силяланып,
атына минип кете. Алманы хырсызламакъ истеген киши терекке чыкъмагъа меджбур.
Ойле олгъанда, терекнинъ этрафыны тикенлернен сармакъ керек деп, чокътан-чокъ
тикенлер кетирип, терекнинъ этрафында юксек къора япа ве озю ятып юкълай.
Саба ачыла, йигит турып бакъса, тикенлер тура. Оларгъа кимсе токъунмагъан. Амма
теректе алма ёкъ. Бу огъул да башы ашагъы, эвге къайтып келе.
Падиша пек ачувлана. «Бир алманы къорчалап оламадынъыз» – деп ата-тута. Бир йыл
даа кече. Энди алманы къорчаламагъа башкъа ишанчлы адам ёлламасам олмайджакъ, –
дей. Буны эшиткен кендже огълу:
– Ёкъ, баба, бу йыл алманы къорчаламагъа мен кетеджегим, – дей. Падиша:
– Ёкъ, огълум, агъанълар бир шей япамадылар, сен исе яшсынъ, къач йылдан берли
алтын алманы гъайып этемиз, бу сефер беджерикли бир адам ёллап, алманы алып кельмек
керек, – дей.
Огълу бабасына:
– Сиз мени пек севем дейсинъиз, амма севмейсинъиз, – дей. – Севсенъиз нечюн алтын
алманы кетирмеге мени ёлламайсынъыз?
Акъикъатен де, падиша кендже огълуны пек севе ве онынъ сёзюнден чыкъмай эди.
– Айды, огълум, анълашылды, алманы бу йыл да алмайджакъмыз, – дей. – Бар, сен де
бир алма гъайып этип кель!
Вакъты-сааты келе. Кендже огъул силяланып, аткъа мине, багъчагъа барып, терекнинъ
этрафында айланып юре. Тан маалинде оны да юкъу баса. Юкъуны къачырмакъ ичюн,
къылычыны чыкъара, бир пармагъыны аз-бучукъ кесе, яранынъ устюне туз сепе, онынъ
аджджысы юкъуны къачыра, саба ярыкълап башлай. Кендже огъул козюни теректен
алмай, бакъып тура. Бир даа бакъса, коктен терек узерине бир булут якъынлаша.
Булутнынъ ичинден бир къол чыкъа. Узанып алтын алманы узе, шу арада кендже огъул
тюфекнен къолны козьлеп ата. Къол булуткъа кирип кетсе де, къаны акъа-акъа кете,
кендже огъул да онынъ пешинден кете. Кунеш догъа, котериле, кендже огъул эвге
къайтып кельмей. Агъалары атларына минип, къардашыны къыдырып кетелер. Багъчагъа
келелер. Не къардашлары бар, не де алма. Терек астында къан корелер. Къан тамлап
кеткен тарафкъа кетелер. Атларыны айдаштырып, кендженинъ артындан етелер, кендже
агъаларыны корип, токътай. Нечюн кельдинъиз? Къайтынъыз! – дей. «Мен душманны
яраладым, шимди пешинден кетем. Ишнинъ астындан озюм чыкъарым. Сиз къайтынъыз».
Агъалары ондан буюк олып, бир иш беджаралмагъанларындан утанып, кери
къайтмагъа истемейлер. Ёкъ, биз сенинънен берабер кетип, санъа ярдым этмек керекмиз –
деп, кендженен кетелер.
Акъшам якъынлагъанда, къан изи терен къуюгъа тюшкенини сезелер. Кендже
агъаларына:
– Мен бу ерде къаравлап турайым, сиз къайдан олса да, энъ аздан йигирми къулач йип
тапып кетиринъиз, – дей.
Агъалары кетип, койден йип кетирелер. Уйкен огъул йипни белине багълай ве къуюгъа
мени йиберинъиз – дей. Йиберелер. Къуюнынъ ярысына тюшмезден эвель: Чыкъарынъыз
мени! – Яндым! – деп къычыра. Оны тёпеге чекип чыкъаралар.
«Къую ичинде пек сыджакъ, чыдамакънынъ чареси ёкъ», – дей о.
Экинджи агъасы:
– Мени йиберинъиз, – дей.
Къуюгъа оны тюшюрелер. Он къулач кече, о да:
– Мени мындан чыкъарынъыз, – деп къычыра. Оны да чекип чыкъаралар. Йипни
белине кендже огъул багълай.
– Бельки мен де, даянамай, къычырырым, лякин къулакъ асманъыз, къана йиберинъиз
мени. Сиз шу ерде беклеп турунъыз, – деп къуюгъа тюше.
Йигирми къулач йип бите, аягъы ерге тие, буюк бир магъара бою кете. Бакъса, бир
къапы... оны ачып, ичериге кире. Дюнья дюльбери бир къыз нагъыш нагъышлап отура.
– Меним душманым къайда? – деп сорай огълан.
– Бильмейим, – дей къыз. – Бильсе, къардашым биледжек, бираз даа кетсенъиз, онынъ
одасыны корерсинъиз, – дей. Бираз даа кете. Оданы тапып, ичериге кире. Козьлерни
къамаштырыджы дюльбер къыз, элинде алтын алма, онынънен ойнап отура.
– Меним душманым къайда? Манъа оны косьтериниз, – дей кендже.
– Бильмейим, дей къыз. – Бильсе, къардашым биледжек. Ондан соранъыз. Янашада
онынъ одасы. Кендже огъул кете. Оданы тапып, ичериге кире. Бакъса, айнынъ он дёртю
киби гузель бир къыз, элинде алтын алма... оны тёпеге атып-тутып, ойнамакъта.
– Меним душманым къайда? – деп сорай кендже огълан. Къыз йигитни корип, айретте
къала.
– Сиз мында насыл кельдинъиз? – дей. – Бу, учь башлы девнинъ ватаны. О, шимди
яраланып кельди, юкълай. Уянса, сизни парча-кесек этер. Тез бу ерден кетинъиз! Биз, учь
апте-къардаш къызлармыз. Дев бизни озюне эсир алды. Ялварам сизге, тез мындан
къачынъыз, озюнъизни телеф этменъиз. Девни ольдюрмек мумкюн дегиль. Оны къыркъ
парча этсенъ де, ольмей. Кене яшай...
– Гузель къыз, ялварам сизге, манъа ярдым этинъиз, бир шей этип, онынъ олюм
сырыны билинъиз. Мен оны ольдюрейим, сизлерни де бу азаптан къуртарайым. Девнинъ
янына барынъыз. Окюр-окюр агъланъыз. О, не ичюн агълайсынъ деп сорар, сиз онъа,
джаным дуя, бириси келип, сизни ольдюреджек, сиз ольсенъиз, мен сизсиз насыл яшарым,
денъиз. О, бельки сизге озюнинъ ольмезлик сырыны ачар.
Къыз бара. Дев уянгъан. Раатланмакъта экен. Къыз девнинъ огюнде агълап башлай.
Дев:
– Санъа не олды, джаным, не ичюн агълайсынъ? – деп сорай.
Къыз:
– Сонъ вакъытларда менде бир къоркъу пейда олды. Санки бириси келип сизни
ольдюреджек. Мен сизсиз насыл яшарым, – дей.
– Сен раатсызланма, дюньяда мени ольдюреджек къувет ёкъ, чюнки мен джанымны
янымда алып юрьмейим, – дей дев. – Бу сырымны тек санъа айтам, бундан кимсенинъ
хабери олмасын. Меним джаным магъаранынъ акъырында, бир одада тешикли сандыкъ
ичинде бир гогерджин олып тура. Не вакъыт о гогерджиннинъ башы кесилир, о вакъытта
мен олерим. Оны ким япып оладжакъ? Бу магъарагъа кимсе кирип оламаз, Мени
ольдюрамаз. Сен къасевет этме, яшагъанынъ киби шенъ яшайбер. Мен сенинъ джанынъ
истеген шейлерни кетирем ве кетиреджегим.
Къыз келип, бу лафларны кендже огълангъа айта. О, аман магъаранынъ акъырындаки
оданы тапа. Сандыкъны урып парлай. Гогерджиннинъ башыны кесип ата, дев исе ятакъ
одасында олип къала. Кендже огълан къызларны къуюгъа кетире. Буюк къызнынъ
белинден багълап, тёпеге – буюк агъасына:
– Бу сенинъ къысметинъ. Чек! – деп къычыра.
Экинджи къызнынъ белинден багълай да, кучюк агъасына:
– Чек агъа, бу сенинъ къысметинъ! – деп къычыра.
Ниает, йипни кендже къызнынъ белине багълайджакъта къыз:
– Тёпеге башта сиз чыкъынъыз, сонъ мени чыкъарырсынъыз, ёкъса, агъаларынъыз
мени корьселер, сизни мындан чыкъармазлар десе де, кендже огълан:
– Ёкъ, олар меним догъмуш агъаларым. Бойле иш япмазлар, – деп йипни къызнынъ
белине багълай ве:
«Чекинъиз! Бу да меним къысметим», – деп къычыра.
Агъалар къызны тёпеге чекип чыкъаралар. Онынъ дюльберлигине шашып, сейир этип
къалалар. Эки агъа аман мушавере этелер: биз оны юкъарыгъа чыкъарсакъ, озюнинъ
япкъан къараманлыкъларыны бабагъа айтыр, бизни масхара этер. О себептен,
къардашымыз къуюда къалмакъ керек. Биз бабамызгъа: хырсызны таптыкъ, онынънен
урушкъанда къардашымыз ольди, дермиз. Бабамыз онъа инаныр, дейлер. Къызларны да
бабагъа ойле демеге меджбур этелер. Эвге къайтып келелер. Баба:
– Меним кенджем къайда? – деп сорай.
Уйкен огъуллары агъламсырап:
– Алтын алманы хырсызлагъан учь башлы дев... озю магъарада яшай. Учюмиз де
онынънен уруштыкъ, шу вакъыта къардашымыз эляк олды. Биз девни ольдюрдик. Бу
къызларны да азат эттик. Дев бу къызларны хырсызлап алып кеткен, магъазада тутмакъта
эди, – дейлер.
Падиша севимли огълу эляк олгъанына пек ынджына, агълай-сызлай, башыны къайда
ураджагъыны бильмей. Онынъ ичюн яс тута.
Бу якъта кендже огълан, агъаларым йипни йибереджеклер деп, чокъ беклесе де, къую
тюбюне йип тюшмей. Къыз догърусыны айткъан экен.
– Не ичюн мен онынъ сёзюни динълемеген экеним, – деп эфкярлана. Лякин энди кеч
ола. Къайтып магъарагъа келе, оны яхшы этип козьден кечире. Бир къапыны ачып,
ичериге кире, бакъса, бир акъ сакъаллы адам дюньяда корюльмеген дюльбер бир къара
атны темизлемекте. О, кендже огъланны корип, шашып къала.
– Огълум, сен бу ерге насыл кирдинъ? Мында алты адамдан башкъа кимсе аякъ
баскъаны ёкъ. Эгер сени дев корьсе, шу дакъкъада парча-парча этер, – дей.
Кендже огълан кулюмсирей.
– Мен девни ольдюрдим, магъарадаки къызларны ер юзюне чыкъардым, лякин озюм
магъарада къалдым. Манъа сизинъ ярдымынъыз керек, мындан чыкъмакъ ичюн къуюдан
башкъа ер бармы? Оны айтынъыз, – дей.
Къарт:
– Биз мында учь агъа-къардашмыз, – дей. – Бильсе энъ кучюгимиз биледжек, чюнки о
девнен бир къач керелер авгъа барды. Янаша одада ортанджы къардашымыз яшай. Бар да,
ондан сора, о санъа кенджемизнинъ одасыны косьтерир.
Янашадаки одагъа кире. Онда сачы-сакъалы оськен адам кумюш тюслю бир атны
темизлеп тура экен. Бу да таныш олмагъан адамны корип, шашып къала. Девнинъ
ольдюрильгенини эшитип, пек севине. Сонъра къардашынынъ одасыны косьтере. О,
алтын тюсте дюльбер атны темизлемекте ола. Кендже огълан онынънен селямлаша. Олып
кечкен вакъиаларны айта. О да, девнинъ ольдюрильгенини эшитип, пек къувана ве:
– Мен магъарадан чыкъув ёлуны билем, – дей. Агъаларыны топлап, эписи бирден
магъарадан чыкъалар. Кендже огълан оларгъа, артыкъ азат экенлерини бильдире.
Сакъаллы агъа-къардашлар севинелер. Кендженинъ бетинден-козюнден опелер.
– Огълум! Сен бизге буюк эйилик яптынъ, бизни дев эсаретинден къуртардынъ, биз де
санъа бир яхшылыкъ япмакъ керекмиз. Биз пери несилинденмиз. Къолумыздан эр тюрлю
иш келе. Къана, айт, не истегин бар, – дейлер.
Кендже:
– Сагъ олунъыз, шимдилик башкъа истегим ёкъ, – дей.
– Ойле олса, биз санъа сакъалларымыздан бирер тель берейик, санъа ярдым керек
вакъытта ангимизни чагъырмакъ истесенъ, сачны якъарсынъ, шу дакъкъада сенинъ
янында олурмыз ве не истегин олса, оны ерине кетирирмиз, – дейлер.
Кендже сачларнынъ учюни учь джебине сакълай, сагълыкълашып, озь эвине кете.
Ёлда бир чобангъа расткеле. Пек ач олгъанындан, чобангъа бир алтын берип, къана, бир
къозунъны сойса, ашайыкъ, дей. Чобан аман бир семиз къозуны сойып, къавура, бу арада
кендже огълан къозунынъ къарыныны темизлеп, ондан озюне бир такъие тике де, башына
кие. Санки бир таз огълан ола. Сонъра чобангъа озюнинъ къыйметли урбасыны берип,
чобаннынъ урбасыны алып кие, сагълыкълашып шеэрге таба ёл ала.
Азмы кете, чокъмы кете, ахыр сонъу шеэрге келип ете. Таз бала олып келювден
макъсады – агъаларынынъ не ишнен огърашкъанларыны бильмек эди. Чокъ вакъыт иш
къыдырып юре. Кимсе кенджени ишке алмай. Юре-юре, таз баланынъ урбалары кир-
кифос ола. Корьген адам ондан игрене. Ниает, къарт бир налбанд оны тамакъ токълугъына
корюк чекмеге ала.
Бир кунь деллял шеэр сокъакъларына чыкъып, Джума куню падишанынъ уйкен огълу
эвленеджегини, бу себептен эр кес мейданлыкъта топланмакъ кереклигини бильдире.
Ниает, джума куню де келип ете. Налбанд къарт тойгъа кетмеге азырлана ве
огълангъа:
– Айды, огълум, мейдангъа барайыкъ, тойны сейир этейик, – дей.
– Ёкъ, баба, – дей кендже, – меним урбаларым ярамай, озюм де тазым. Мени эр кес
кулер. Сиз барсанъыз, корьгенлеринъизни манъа да айтырсынъыз, мен де барып корьген
киби олурым.
Къарт кете. Таз огълан аман шеэр кенарына чыкъа, магъарада къара атны бакъкъан
къартнынъ сакъал телини якъа. Шу дакъкъада огюнде къарт пейда ола.
– Не истегинъ бар, огълум? – деп сорай къарт.
– Сизнинъ магъарадаки къара атны, эм де онъа ярашаджакъ урба ве силя истейим, –
дей кендже.
– Баш устюнъе, огълум! Шимди... – деп къарт гъайып ола. Эки дакъкъадан сонъ бу
истек эда олуна. Огълан аман кийине, къушана, аткъа минип, мейдангъа келе.
Адет муджиби, келинни юксек бир ерге отурта экенлер. Киев аткъа минип, къызны
косьтерип, иште, джемаат, мен бу къызгъа эвленем, эгер кимнинъ де бу къызгъа гонъюли
олса, чыкъсын мейдангъа, дер экен.
Киев шу сёзлерни айткъанынен, къара атлы йигит мейданнынъ ортасына чыкъа. Эр кес
тааджиплене. Падишанынъ огълу бу йигитке окъ ата. Кендже бир усулыны тапып, окътан
къуртула. Невбет кендженинъ озюне келе. О, токъал уджлы окъ атып, агъасыны яралай.
Агъасы аттан йыкъыла. Шу арада кендже козьден гъайып олып кете. Кетирип урбаларыны
ве атыны саибине теслим эте. Озюнинъ урбаларыны кийип келип, тюкянгъа кирип отура.
Чокъкъа бармай налбанд къарт да келе.
– Эй, огълум, бугунь дюньяда ич корюльмеген иш олды. Баргъан олсанъ, озь
козюнънен корер эдин, – дей къарт.
– Не олды я, баба? – деп сорай кендже.
– Не оладжакъ, дюньяда падиша огълуна къаршы чыкъкъан адам олмагъан эди, бугунь
къара аткъа минген бир йигит чыкъты. Падишанынъ огълунен окъ атыштылар. Падиша
огълунынъ бир эткен хайыры олса керек, къара атлы огълан онъа окънынъ токъал
уджунен атты, падиша огълу аттан йыкъылды. Эгер сюйрю тарафынен аткъан олса, о ерде
олса, о ерде ольдюреджек эди. Озю де йылдырым киби козьден ёкъ олып кетти, – дей
къарт.
Той бир афта девам эте. Экинджи афтасы деллял кене къычыра:
– Огюмиздеки джума куню падишанынъ экинджи огълу эвлене, онынъ тоюна бутюн
шеэр эалиси давет этиле, – дей.
Джума куню даа келе. Падиша, шу йигит кене келебилир деп, мейданны чокътан чокъ
атлы аскерлернен сарып ала. Йигит кельсе, оны якъалайджакълар.
Налбанд бу дефа огълангъа чокъ ялвара, юрь, барайыкъ, бельки шу йигит кене келир,
сен де корерсинъ, десе де, ёкъ баба, мен бу къыяфетнен барып, озюмни кульдиртмем,
сизинъ корьгенинъиз манъа да олур деп, кетмей.
Къарт кете, огълан кене шеэр кенарына чыкъа. Экинджи, кумюш тюслю атны
бакъкъан къартнынъ сакъал телини якъа. Къарт етип келе. Ондан шу атны ве онъа ляйыкъ
урбанен силя истей. Истеген шейлери деръал азыр ола. Кендже кийинип, мейдангъа якъын
бир аралыкъта гизленип тура.
Падишанынъ экинджи огълу къоркъа-къоркъа мейдангъа чыкъа.
– Мен шу къызгъа эвленем, менден башкъа онъа гонъюли олса, чыкъсын мейдангъа
дегенинен, таз огълан атына бир къамчы ура. Ат бир сычрагъанда аскерлернинъ башлары
устюнден кечип, кендже агъасынынъ огюнде пейда ола. Агъасы оны козьлеп окъ ата.
Лякин кендже атнынъ астына айланып, окътан къуртула. Озю исе токъал уджлы окъ атып,
агъасыны яралай. Агъасы аттан йыкъыла. Кендже исе йылдырым тезлигинен къачып кете.
Падиша аскерлери онынъ атынынъ аякълары астындаки тозны корип къалалар.
Кендже атны ве урбаларны саибине теслим этип, озюнинъ джарты урбасыны кийип,
тюкянына келип отура.
Къарт келе. Эй, огълум, бугунь башкъа бир йигит кумюш киби йылтырагъан ат
устюнде кельди, урбалары десенъ, козьлерни къамаштыра эди. О да падишанынъ огълуна
токъал уджлы окъ атып яралады. Киев аттан йыкъылды. Падиша аскерлери буны да
тутамадылар, йылдырым тезлигинде къачып кетти, дей.
Артыкъ невбет учюнджи къызгъа келе. Оны къомшу падишанынъ огълуна
нышанлагъанлар. Той куню тайин олуна. Деллял кене де шеэр бою юрип, тойгъа чагъыра,
кечкен тойларда меджуль йигитнинъ япкъан ишлери бутюн мемлекетке дагъыла. Бу
сонъки тойгъа о къадар чокъ адам топлана ки, мейдангъа сыгъмай. Къарт таз огълангъа:
– Айды, огълум, бу, падишанынъ сонъки тою, барайыкъ, сен де бир сейир эт, бельки
шу йигит кене келир, сен де корерсинъ десе де, таз огълан кене, ёкъ баба, мен бармайым,
сиз барынъыз. Кельген сонъ манъа айтырсынъыз, мен де корьген киби олурым, дей.
Къарт кете, таз огълан аман шеэр четине чыкъа ве магъарада алтын атны темизлеген
къартны чагъыра. Атны ве онъа келишкен урбанен силя азырлап бермесини истей. Къарт
онынъ истегини ерине кетире, огълан кийинип къушанып, мейдангъа келе. Мейдан учь
сыра аскерлернен сарылгъан. Киев ат устюнде мейдангъа чыкъа.
Мен шу къызгъа эвленем. Менден башкъа бу къызгъа кимнинъ де гонъюли олса,
ортагъа чыкъсын дегенде, кендже огълан атына бир къамчы ура, ат аскерлернинъ
устюнден атлап, мейданнынъ ортасына чыкъа. Киев онъа окъ ата, кендже чабикликнен
кене атнынъ астына айлана, окътан къуртула. Аман кевдесини догърултып, киевге ойле
кучьлю окъ йибере ки, кокюсинден кирип, аркъасындан чыкъа.
Аскерлер алтын тюс атнынъ устюндеки кишини тутмакъ ичюн мейданны сарып
алалар. Кендже догъру падишанынъ огюне барып, атындан тюше, тиз чёкип, сагъ элини
сол кокюси устюне къойып, башыны эге. Баба оны таный. Экиси къучакълашалар.
– Я, огълум, агъаларынъ сени магъарада душман къолундан шеит кетти дедилер де,
сен исе сагъ-селяметсинъ, – дей.
– Сагъ-селяметим баба! Мен душманны яраладым, сонъра ольдюрдим. Учь къызны
эбедий эсирликтен къуртардым. Агъаларым мени олюмге макюм этип, магъарада
къалдырды, севген къызымны алып кеттилер. Шу къыз бугунь башкъасына къоджагъа
чыкъмакъта. О себептен мен киевни ольдюрдим. Мен озь кучюмнен азат этильген къызгъа
эвленмек истейим, мен онынъ ичюн джанымны аямадым, – дей кендже огъул.
Падиша буюк огъланларынынъ кенджеге япкъан феналыгъына пек ачувлана. Оларны
дарагъачкъа астырмакъ истей. Кендже разы олмай.
– Ёкъ, баба, олар сизинъ огъулларынъыз, меним агъаларым, – дей. Оларны
дарагъачкъа астырманъыз! Эльбетте, агъаларымнынъ япкъаны пек агъыр джинает, лякин
оларны астырсанъыз, ондан озюнъиз ве падишалыгъынъыз не файда кореджек? Ёкъ, баба,
сизинъ падишалыгъынъызда кимсе асылмасын ве кесильмесин.
– Я къанун? Тертип? Низам? Булар олмаса, адамлар бири-бирининъ гъыртлагъыны
кемирип битирирлер, – дей баба.
– Къанун, тертип, низам... джеза деген шейлер олсун. Ольдюрювлер олмасын.
Баба суса. Чокъ тюшюне. Сонъра огълундан:
– Шимди менден истегинъ не? – деп сорай.
– Меним истегим къызгъа эвленюв! – дей кендже.
Шу куню мейданда кендженинъ тою ола.
Источник
http://qirimlar.com/