Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Аман-заман экенде, 
Эвель заман экенде, 
Къазала торгъай къады экенде, 
Ханнынъ къызы джады экенде, 
Бакъа бербер экенде, 
Сувсыгъыр амамджы экенде. 
Къаплы-къуплы бакъалар къанатланды учмагъа, 
Денъиздеки балыкълар кира тутты кочьмеге,
 
Акъмесджитнинъ минареси эгильди 
Салгъырдан сув ичмеге... 
Мен... тешик къазандан эт сувундан къапам, 
Тойып-бакъып, сизге чапам, 
Айтам, айтам, 
Къулагъыма бир-эки сёз экем, 
Агъызымдан масал чекем. 
 
 
Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен,, бир акъайнынъ къарысы ве бир де къызчыгъы бар экен. Бу ай десенъ айдан, кунь десенъ куньден дюльбер экен. Мал дегенде, оларнынъ ялынъыз бир бузавчыкълары бар экен. 
 
Кель заман, кет заман, бу къызчыкъ баягъы бир яшларына келе. Къыз чагъына кельди дегенде, анасы хасталана. Къыз яна-куе, лякин эджельге чаре олурмы! 
анасы акъайыны чагъыра да, васиетини айта: 
 
-Мен ольген сонъ, къызчыгъымны эльге хор этме, бузавчыгъымызны онъа бер, -дей. 
Чокъкъа бармадан къызчыкънынъ анасы оле. Бабасы, апайынынъ васиетини тутып, бузавны къызына бере. Лякин къызчыкъ анадан оксюз къалгъанына окюнип 
 
-Эв къадынсыз олмаз. Къызым да анасыны сагъынып 
агълай, эвленсем бельки эфкяры чезилир, -деп тюшюне. 
 
Шай дей де, къызы олгъан тул бир къадынгъа эвлене. 
О, пек ярамаз бир къадын экен. Озь къызыны севе, 
сая, кийиндире, ич бир тюрлю иш яптырмай. Огей къызнынъ шай дюльбер олгъаныны пахыллап, оны эр кунь котеклей, хорлай, ач тута, бутюн пис ишлерни онъа буюра. 
Къызчыкъ куньдюзлери бузав отлата, юнь ишлей, акъшамлары да бош турмай. 
 
Бойлеликнен эки йыл отип кете. Бутюн койнинъ халкъы къызчыкъны аджый. Къызчыкънынъ алыны бабасы коре, амма не япаджагъыны бильмей. Апайы оны да къоркъуза. 
 
Бир кунь къызчыкъ саба эрте турып, къолуна урчугъыны ала ве бузавчыкъны отлатмагьа алып кете. Кете-кете бир озеннинъ янына барып токътай. Къызчыкъ ойланып тургъанда, озь анасыны хатырлай да, инджи киби яшлар 
тёкип, агъламагъа башлай. Бираздан юкълап къала 
Бузав исе, отлай-отлай, озеннинъ о бир тарафына кече. 
 
Къызчыкъ, козьлерини ачкъанынен, бузавчыкънынъ узакълашкъаныны 
корип, оны къайтармагъа истей. Лякин озенден кечеяткъанда урчугъы сувгъа тюшип кете. Огей анасындан кореджек джезасыны тюшюнип, даа зияде агьламагьа башлай. 
Озеннинъ янында бир къартанайчыкъ яшай экен. Къартанай къызчыкънынъ агьлагьаныны эшиткенинен, онынъ 
янына келе де:
 
-Не ичюн агълайсынъ, къызчыгъым, санъа не олды? деп сорай. Къызчыкъ козьлерининъ яшыны сюртип:
 
-Неге агъламайым, -деп джеваплана, -мен эр кунь 
бузав бакъам, урчукънен юнь ишлейим. Бузавчыгъым озеннинъ о ягъына кечкен, барып къайтарайым дегенде, урчугъым 
сувгъа тюшип кетти, шимди эвге барсам, огей анам, 
ким биле, не къадар котеклер 
Къартанай бу къызчыкъны пек аджый.
 
-Агълама, къызым, -дей, -мен сени бахытлы этерим. 
Сен отур да, меним башымны бакъ. Мен бираз юкълайым .Башымны бакъкъанда, ондан акъ сув, сонъ ешиль сув 
акъар, бу вакъыт мени уянтма. Сары сув акъкъанда мени 
уянтырсынъ. Анъладынъмы, къызым? 
Къызчыкъ:
 
 
-Анъладым, къартанай, -дей де, онынъ башыны бакъмагъа башлай. 
Къартанай юкъугъа дала. Къартанайнынъ башындан акъ сув, сонъ ешиль сув акъа, къызчыкъ оны уянтмай. Сары сув акъкъанда уянта. Къартанай шу сары сувнен къызчыкънынъ 
башыны юва ве явлыкънен багълай.
 
 
-Къызым, сакъын башынъны чезме, къайда ювдылар деп сорасалар, айтма, -деп тенбиелей. 
Кунеш къона башлагъанда къызчыкъ къоркъа-къоркъа эвлерине къайта. Огей анасы, къызнынъ къолунда урчугъы олмагъаныны корип, ондан сорап биле отурмай, къызчыкъны 
котеклемеге башлай. 
Геджелернинъ биринде, эр кес юкъугъа далгъан бир 
вакъытта, огей ана уяна да, коргенлерине шашып къала: 
къаранлыкъ эвнинъ ичи, недендир ярыкълана экен. Атылып 
тура ве огей къызынынъ янына бара. Бакъса, не корьсин, 
къызнынъ сачлары алтын теллерге чевирильген.
 
 
-Тез айт, къайда олдынъ, сенинъ башынъны ким бойле япты? -деп, оны котеклемеге башлай. Заваллы къызчыкъ, 
не япаджагъыны бильмегенинден, айтмагъа меджбур ола:
 
 
 
 
-Озен янында бир къартанайчыкъ яшай. О, меним башымы сары сувнен ювып, явлыкънен багълады. Сачларымнынъ йылтырагъаны да шунынъ ичюн олмалы.
Бу сёзлерни эшиткен огей ана саба ачылмасыны дерт козьнен беклей.Саба ачылгъанынен къызыны уянта да,ишнинъ аслыны онъа анълаты 
 
-Дикъкъатлы ол, къартанайны сары сув кете башлагьанда уянт, 
-деп тенбиелеп ала. 
Огей ананынъ къызы бузавны айдап, озен янына алып бара ве тыпкъы анасынынъ дегени киби япа: озенден атлайджакъ олып, 
урчугъыны энъкъастан сувгъа тюшюре де, сонъ эсалет агъламагъа 
башлай. Бу вакъыт къартанай пейда олып: 
 
-Не ичюн агълайсынъ, къызым? -дей. 
Къыз: 
-Неге агъламайым, урчугъым сувгъа тюшти. Огей анамдан къоркъам. Шимди эвге барсам мени, ким биле, насыл котеклер, -дей. 
Къартанай къызнынъ айнеджилигини анълап: 
-Къызым, отур да меним башымны бакъ. Башымдай акъ сув, сары сув акъкъанда уянтма, ешиль сув акъкъанда уянтырсынъ, -дей. 
Къыз къартанайнынъ башыны бакъа. Акъ сув акъа, сары сув 
акъа уянтмай, ешиль сув акъкъанда уянта. Къартанай онынъ башыны 
ешиль сувнен юва да,явлукънен багълай ве: 
Буны сакъын чезме, -дей. 
 
Къыз къувана-къувана эвлерине къайтып келе. 
 
Гедженинъ бир маалинде анасы уянып, къызынынъ башыны чезе. Чезе амма, бакъса не корьсин, къызнынъ сачлары ешиль 
орькенлерге чевирильген, бу орькенлерде де хыярлар осе экен. 
Къызынынъ башында оськен хыярларны анасы юлкъа. Лякин хыярлар 
даа зияде оселер. Иште, бу куньден сонъ шу къызнынъ ады 
Хыяр баш къыз олып къала. Ич кимсе о къызгъа къулакъ асмай. 
Алтын баш исе даа да дюльберлеше. 
 
Бир кунь Хыяр башнынъ анасы, озь къызыны янына алып, тойгъа кете. Алтын баш къыз: 
 
-Мени де алынъыз, тойгъа барып бираз эгленейим, -дей. 
 
Огей ана: 
 
-Тойда сенинъ ишинъ ёкъ, эвни къаравла, юнь ишле, -дей ве| 
оны котеклеп, эвге къапай. 
Алтын баш эв ичинд. агълай-агълай отургъанда, 
озен башында расткельген къартанайчыкъ пейда ола ве ондан: 
 
- Не ичюн агълайсынъ, къызчыгъым, сени кене 
де ынджыталармы? 
- деп сорай. 
Къызчыкъ: 
 
- Огей анам мени эвде къалдырды, меним бузавчыгъымны сойды, озюнинъ Хыяр баш къызыны тойгъа алып кетти. Мени алып кетмеди, шунынъ ичюн агълайым, - дей. 
Къартанай: 
 
- Сен, къызчыгъым, бузавнынъ кемиклерини 
манъа кетир, биз оны чукъургъа комейик, - дей. 
Къызчыкъ бузавнынъ кемиклерини кетире, оларны 
азбар ичиндеки чукъургъа комелер. Сонъ, къартанай папучлерини чыкъарып, чукъургъа бир тепме ура. Шу ара, чукъур ачылып, онынъ ичинден къапкъара бир арап чыкъа. Къартанай арапкъа: 
 
- Бир ань ичинде къыз ичюн алтын нагъышлы 
антер, алтын тизили къадифе фес, билезликлер, 
юзюклер, сыргъалар ве атлы файтон азыр олсун, деп эмир эте. 
Арап шу ерден гъайып ола, тез вакъыт ичинде къартанайнынъ истеклерини ерине кетире. Алтын баш кийине, къартанайнен файтонгъа отурып, тойгъа кете. 
Олар елда Хыяр башнен огей ананынъ огюз арабасынынъ артындан ете ве тоз чангъытып, оларнынъ янындан кечип кетелер. Огюз араба исе, джыйкъылдай-джыйкъылдай артта къала. 
 
Той азбарына барып киргенде, бутюн мусафирлер 
оларны тантаналы суретте къаршылап алалар. Алтын 
баш къызчыкъны келиннинъ янына отурталар. 

Категория

Источник
http://qirimlar.com/index.php/folklor/masal/altin-basmen-hiyar-bas