Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

1989 сенесининъ ЙЫЛДЫЗ журналынъ №4  саны  Октябрь инкъилябындан сонъ Кърым эмекдарлары да янъы аят къура башлады. Дигер къардаш миллетлер киби олар да. бутюн барлыгъынен эр бир саадаки ишлерге, бу джумледен медениетке де джан-юректен сарылдылар. Усеин Боданинский язгъаны киби: «Октябрь Социалистик революциясындан эвель Кърым эмекдарлары Россиядаки уфакъ миллетлер киби, озь хан ве мырзаларындан, диний руханийлерден, эски чар империалист истисмар тазыйыгъындан ойле эзильген эдилер ки, озьлерининъ дюнья колеминде сиясий-икътисадий ве медений джеэттен асырларджа артта къалгъанларыны анъламагъа чарелери ёкъ эди».
 
Тек Октябрь инкъилябы кърымтатар медениетининъ илерилемесине ёл ачты. Халкъымыз айры бир миллет оларакъ, озь ана тили, эдебияты, медениетини инкишаф эттире башлады. Койлерде, шеэрлерде медений оджакълар мейдангъа кетирильди.
Бугунь, энди сачларым чаларгъан бир вакъытта, о заманлардаки Дерекой авескярлар коллективи акъкъында базы хатырлавларымны окъуйыджыларымызгъа беян этмекни боюн-борджум деп саям. Шунынъ ичюн де о текрарланмаз сенелерни хатырымда тазертмеге ынтылам. Къуванчлы, заферли ве къайнакъ сенелер...
1933 сенеси Ялтада бедиий авескярлар коллективи мейдангъа кетирильди. Бу коллективнинъ эсасыны Ялта янындаки Дерекойнинъ яшлары, къызлары ве чалгъыджылары тешкиль эте эдилер. Затен Дерекойде дервиза, той-дюгюнлер сыкъ-сыкъ ола эди. Бойле джыйынларны койнинъ истидатлы яшлары, Кърым халкъынынъ белли оюнджысы Хайри Эмир-заде ве даима онынънен берабер юрьген, онынъ оюн саньатыны огренген яшлар: Сервер Умеров, Амет Халайджы, Мемет Дуфлы. Эбазер Темет, Иззет Эбу-Бекир яраштыра эди.
Хайри Эмир-заде Дерекойде догъды. Лякин сонъундан Бакуда яшады. Бунъа бакъмадан Дерекойни, онынъ оюнджы яшларыны унутып оламады. Хайри Эмир заде эр сене яз айында Дерекойге келе ве андаки яшларгъа озь оюн саньатыны ашлай эди. О, бедиий авескярлар коллективи мейдангъа кельген сонъ биле, шу коллективнинъ даимий мусафири олып, бир чокъ оюнларны саналаштыргъан эди. Хайри Эмир-заде, чобан оюныны иджра эткенде, санагъа бир тюрлю урбада чыкъар эди. Онынъ корюнишини адий койлюлернинъ урбасы, къолунда чобан таягъы, белинде капаралы къушакъ, янашасында къушакъкъа туттырылгъан пускюлли ве боюнджакъ данечиклеринен орьнекленген чобан кисеси яраштыра эди. Чобанлар бу киседе оларны беля, къаза, афаттан сакълагъан дува ташый эдилер. Хайри Эмир-заде къойларыны джойгъан чобаннынъ къаарь-къасеветини ве оларны тапкъан сонъ онынъ къуванчыны ойле бир табиийлик ве усталыкъ иле иджра эте эди ки, атта сейирджилер онынънен берабер эм къасевет этер, эм де джошар эдилер.
Мен эр вакъыт коллективимизнинъ эмек фаалиетини, иджраджылыкъ дереджесини, къыскъа бир девир ичинде эльде эткен къазанчларыны хатырлагъанда, мешур оюнджы, балет солисти Сергей Кореньнинъ озь репертуарына чобан оюныны насыл этап кирсеткени акъылыма тюше. О, шойле яза: «Халкъ оюнларыны четтен бакъып, онъа такълид этерек дегиль де, оны шу оюн догъгъан ерде огренмек керек олгъаныны пек яхшы анълай эдим... Куньлернинъ биринде мен Кърымгъа Къара денъиз ялыларында раатланмакъ ичюн дегиль де, аксине анда яшагъан халкънынъ оюнларыны огренмек макъсадынен ёлгъа чыкътым... Мен Мисхорда ерлештим ве озь макъсадымны амельге кечирмек ичюн, ляйыкъ деп таныгъан шу этрафтаки койлерге бара башладым. ...Сонъ озюме керек олгъан материалларны тапарым деген умютнен Мисхордан эски «романтик» шеэр Багъчасарайгъа ёл алдым. Лякин шаирлер ве бизим балет театри иле алемге мешур олгъан бу аджайип шеэрден де ич бир тюрлю фольклор материаллары тапып оламадым. Кимдир манъа дагълар арасында, Ялта янында ерлешкен Дерекойге бармакъны тевсие этти. Мен акъикъий санъат зенгинлигини анда таптым.
Оюнджылардан бири колхоз яшларындан энъ талантлы сойларыны топлап, ансамбль тешкиль этмеге къарарлаштыра экен. Мен баргъан вакъытта, бу ёнелиште Дерекойде баягъы ишлер япылгъан эди. Шу себептен олса керек, мен Дерекойге келип, ерли халкътан халкъ оюнларыны ойнап косьтермелерини риджа эткенде, меним риджам кимсени тааджиплендирмеди. Огъланчыкълар мени юксек дагъ тёпесиндеки мейданчыкъкъа алып чыкътылар ве аджайип табиат къучагъында, манъа акъикъий халкъ оюныны огретип башладылар.
Оларнынъ манъа огреткен биринджи оюнлары чобан оюны эди. Бу оюнны корьген сонъ, менде иджадий ишнен огърашув истеги зияде алевленди. Чобан оюны акъикъий халкъ оюны эди... Мен бу оюнны бир кере корьгенимнен огренирим беллеген эдим. Лякин ойле олып чыкъмады. Оюндаки арекетлер адий олгъанына бакъмадан, оларны менимсемек манъа баягъы кучь олды... Огъланчыкълар меним риджамнен бу аджайип оюнны бир къач кере текрарладылар. Мен оларгъа къошулып. оларнен берабер ойнамагъандже, бу оюнны огренип оламадым. Меним фольклор джыюв боюнджа отькерген биринджи теджрибем халкъ оюнларыны тек халкънен ве халкъ арасында огренмек мумкюн олгъаныны исбат этти...»
О вакъытта бизим оюн медениетимиз даа огренильмеген эди. Шу себептен де Сергей Корень кърымтатар миллий оюнларыны огренеджекте, онда бу оюнларнынъ эсас элементлери акъкъында ич бир тюрлю малюмат олмагъаныны хатырлай ве сонъундан бойле яза : «Меним халкъ оюнлары акъкъындаки бутюн бильгим ве оюн теджрибем бу адий чобан оюныны бирден огренмеге етмеди...» 
Акъикъатен де, бизим оюн саньатымызнынъ озюне хас текрарланмаз хусусиетлери бар. Шу себептен, оны огренмек ве инкишаф эттирмек лязим. Лякин бу хусусиетлер бугуньге къадар теренден огренильмеди.
Ялтада мейдангъа кетирильген бедиий авескярлар коллективининъ тешкилятчысы ве онынъ биринджи бедиий ёлбашчысы Амет Мефаев эди. Амет агъа Ялтадаки басмаханенинъ директоры, партия азасы ве саньатны пек севген бир адам эди. О, джыйынларда кемане чалар, йырлар ве бунынънен адамларда музыкагъа севги ашлар эди. Коллектив репетицияларыны А. П. Чехов адына театрде отькере эди. Иззет Добра, Бекир Добра, Амет Хоху, Абибулла Моллаев, Рефат Бекиров, Мемет Абибуллаев, Аблямит Умеров, Бекир Дигалов. Сейдамет Шерифов, 
 
Ильяс Дигалов, Мустафа Алиев ас Смаил Темет коллективнинъ чалгъыджылары; Фатма Кадыева, Асан Кадыев ве Амет Караев йырджылары; Рустем Газиев. Расим Ислямов, Умер Гвардия, Meмет ве Шевкет Союковлар, Лютфие Алмазова, Музеен Куку ве мен исе оюнджылары эдик. Программамыз эсасен Кърымда яшагъан халкълар: кърымтатарлар, урумлар, эрменилер, русларнынъ оюн ве йырларындан тертип этиле эди.
Фатма Кадыева коллективимизнинъ лирик йырджысы эди. Онынъ назик сеснен иджра эткен йырларыны динълейиджилер даима сыджакъ къаршылай эдилер. Фатманы башкъа йырджылардан айыргъан хусусиетлерден бири — озю пианино чала ве озю де йырлай эди. Амет Караев исе юксек тенор сесинен «Сом сырмадан», «Бугунь айнынъ он дёртю», «Он бирин джиайларда» киби йырларны усталыкънен иджра этип, эр кесни озюне мефтюн этер эди.
Шу йылы Симферопольде Кърымдаки бутюн саньат авескярларынынъ олимпиадасы отькерильген эди. Бизим бедиий коллектив де бу олимпиадада иштирак этти. Биз анда бир чокъ истидатлы коллективлернен таныш олдыкъ ве буюк бир теэссурат алтында Ялтагъа къайтып, гъайретнен чалышып башладыкъ. Бизим коллективимиз эсасен концерт программалары иле санаторияларда чыкъышта булуна эди. Лякин кимерде бир А. П. Чехов театринде де концерт бере эди. Бойле вакъытларда шу театрнинъ артистлеринден бир къачы бизге къошулыр эдилер.
1935 сенесининъ башында коллективимизге «Халкъ йыр ве оюн авескярлар ансамбли» ады берильди. Шу йылы ансамблимизге бир чокъ истидатлы йырджы ве оюнджылар къошулды. Булар: Селиме Челебиева, Анифе Чолакъова, Нусрет Шабанов, Рефат Асанов, Осман Дерменджи. Соня Кулиджан, Сатыник Спендиарова ве дигерлери. Бедиий ёлбашчы оларакъ исе, Ялта концерт бюросында ишлеген музыкант Иосиф Горский тайин этильген эди. И. Горский кърымтатар музыка ве макъамларыны яхшы биле, къавал ве саз чала, концертлерде бизнен берабер иштирак эте эди. Чалгъыджыларымыз музыка назариесини бильмеселер де, олар истидатлы олгъанларындан себеп, Горский-нинъ низамнен алып баргъан мешгъулиетлери нетиджесинде эр бир макъамны усталыкънен чалар эдилер. Биз концерт программасыны халкъ макъамлары «Пешраф» я да «Долу»нен башлай ве Яя Шерфединовнынъ «Къызыл аскер» маршынен битире эдик. Бу макъамларнынъ солосыны Сейдамет Шерифов, Рефат Бекиров, Мемет Абибуллаев невбетнен чалар эдилер. Шу сенеси Ялтада филармония ачылды. Бизлерни филармония штатына кирсеттилер ве эмек акъкъы берип башладылар. Эльбетте, бизим артистлик меаретимиз даа ойле юксек дереджеде дегиль эди. Шу себептен иджадий фаалиетимизни котермек ичюн бизге бир къач оджа пекиттилер. Бундан сонъ, койлерден кельген истидатлы яшлардан Мерьем Апти, Бедрие Аметова, Мустафа Алиев, Фатма Дигалова, Эмине Алтынджы, Джевдет Аметов, Бекир Арифов ве дигерлерини къабул эттилер. Филармониягъа къабул этильген уста зурнаджы Бекир Арифов 40-45 яшларында эди. Б. Арифов Ялта янындаки Никита коюнден олып, эски
халкъ макъамларыны пек яхшы иджра этер эди. Лякин не къадар уста олсанъ да. базы вакъытларда бекленильмеген аллар ола екен. Куньлернинъ биринде Ялта театринде олып кечкен меджлистен сонь, концерт берген эдик. Программа боюнджа Бекир агъа соло чаладжакъ эди. Мен чыкъып илян эттим. Шу йылы мени ансамбльде конферансье тайин эткен эдилер. Зал шеэр ве койлерден кельген адамларнен рыкъма-рыкъ толды. Бекир агъа санагъа чыкъты. Башында къара къалпакъ, омузында чобан амайылы, аякъларында тасмалы чарыкълар, элинде исе зурна. Санки шимди дагъдан, къошудан кельген. Бекир агъа зурнаны дудакъларына якъын кетирип уфюрди. Зурна чалмады. Бир даа уфюрди, зурна кене де чалмады. Бу къолайсыз алдан раатсызлангъан И. Горский сана артындан: «Играй, Бекир», деди. О исе: «Не играет», — деп, сана тараф бакъты. Асабийленген Горский исе: «Играй Бекир, играй», — деп зорланды. Шу арада кимдир залдан: «Олян, Бекир, басып уфюр», — деп къычырды. Бекир агъа басып уфюргендир даа, зурна юксек давуш иле сес берди. Залдаки халкъ исе буюк эеджаннен эль чырпты. Бекир агъа макъамны усталыкънен иджра этти. Сейирджилер мемнюн олдылар. Сонъундан анълашылгъанына коре, зурнанынъ къамышы яхшы ерлешмегенинден себеп, Бекир агъа бойле бир вазиетке къалгъан экен. Бу вакъиадан сонъ, дигер концертлерде де Бекир агъа санагъа чыкъаджакъта: «Олян, Бекир, басып уфюр», — деп шакъалаша эдик.
1936 сенеси ансамблимиз аятында баягъы къуванчлы денъишювлер олды.
Биринджиде, хор группасы мейдангъа кетирильди. Хормейстр оларакъ М. Локс. концертмейстр исе Т. Левина тайин этильди. Хорда йырламакъ ичюн Ялтада яшагъан рус йырджылары кельдилер. Сеслери яхшы олгъан бизим оюнджылар да хор группасына къошулдылар. Биз де меджбурий суретте хор низамыны ве музыка назариесини огрене башладыкъ. Хорымыз дёрт сесли эди. Хорнынъ репертуары ноталарнен сеслерге язылып, эр бир иджраджыгъа бериле эди. Репетиция вакъытында башта сольфеджиодан мешгъулиет кечемиз, сонъра макъамнен ве сёзлернен йырлаймыз. Репертуарымызгъа Ильяс Бахшышнынъ, Яя Шерфединовнынъ, Абибулла Каврийнинъ, И. Черновнынъ ве дигер композиторларнынъ эсерлери кире эди. Ансамбльнинъ теркиби арткъан сонъ, кутьлевий оюнлар да саналаштырылды. Кърымтатар ве чингене оюнларыны Иззет Добра, дигер къардаш халкъ оюнларыны исе хореографлар саналаштыра эдилер. Бу саада Иззет Добра пек иджаткяр адам эди. Халкънынъ кутьлевий оюнларыны яратувда онынъ озъ усулы бар эди. Онынъ джебинде даима чешит ренкли тюймелер ола, о джебиндеки тюймелерни стол устюне яйдыра, оларны ренкине коре огъланларгъа, къызларгъа ве солистлерге айыра, макъамнен йырлап, шу тюймелерни къолларынен арекетке кетире, тюрлю шекиллер ясай. Сонъ, шу шекиллерни кягъыткъа кечирип, сыза. Тек бундан сонъ, яратылгъан оюн амельге кечириле эди. Иззет Добра о вакъытта бир сыра кутьлевий оюнларны шу джумледен: «Къызлар къайтармасы», «Чобанлар оюны», «Къадынлар азатлыгъы», «Чингене таборы» ве аджайип «Тым-тым» оюнларыны саналаштыргъан эди. Шу оюнларнынъ солосыны Селиме Челебиева ве сонъундан Шахзаде Мамутова гъает усталыкънен ойнай эдилер. Макъамыны кеманеде Зийнедин Меметов ве Аблямит Умеров чала эди.
О йыллары Кърым эмекдарлары халкъ хозяйствосында буюк нетиджелерге малик олгъан эдилер. Бу къуванчны къайд этмек ичюн ансамбльде «Юзюм багъларында» адлы музыкалы оюн композициясыны саналаштыргъан эдик. Сценариясыны филармония директоры Сурен Сааков, музыкасыны исе Рустем Газиевнен экимиз яздыкъ. Бу музыкалы оюнда бутюн коллектив иштирак этти ве о чокъ вакъыткъа къадар репертуарымыздан тюшмеди.
Экинджиде. Москвада РСФСР халкъларынынъ саньат фестивали отькерильди. By фестивальде дигер ансамбллернен бир сырада бизим ансамбль де иштирак этти. Биз П. Чайковский адына консерваториянынъ
 
 
Иырджылар ве хорда иштирак эткен оюнджылар группасы. Ашагъыдан биринджи сырада: (солдан) Фатма Кадиева, Урие Бекирова; экинджи сырада: Эмине Ал-тынджы, Соня Кулиджан, Мерьем Апти, Селиме Челебиева, Урие Темирбекова; учюнджи сырада: Сайде Трупчы, Лиза Дадаян, Люба Новицкая, Анифе Чолакъова, Музвен Куку, Джумазие Трупчы, Сатыник Спендиарова, Мария Сидорчук, Полина , Мирашина, Фатма Дигалова, Зарема Куликова, Ашире Мазинова, Зоре Асанова; дёртюнДжи сырада Юсуф Суфьян, Джевдет Аметов. Къалгъан артистлернинъ адла-ры белли дегиль. 1938 сенеси чыкъарылгъан фотосурет.
 
 
концерт залында чыкъышта булундыкъ. Фестивальде иштирак этмек ичюн Симферопольден композиторлар Илъяс Бахшыш, Асан Рефатов, Кърым радиосындан Сабрие Эреджепова, Эдие Топчы, Зейнеп Лёманова ве башкъалары кельген эдилер. Биз Москвада он кунь булундыкъ. Бу девир ичинде андаки завод ве фабрика ишчилерине концертлер бердик.
Ялта шеэри ве онынъ этрафындаки регион Бутюнсоюз курорты олгъаны ичюн медений ишлерге айрыджа эмиет бериле эди. Шу себептен де, анда санъат хадимлери, артистлер, ансамбллер сыкъ-сыкъ гастроллерге келе, биз оларнынъ концертлерине мытлакъа бара эдик. Филармония мемуриети гастролъге келъгенлернинъ базы бирлеринен корюшювлер тешкилятландыра ве бу корюшювлернинъ бизге буюк файдасы ола эди. 1937 сенеси Ялтагъа гастрольнен кельген, Тамара ханумнен ойле бир корюшюв олды. Корюшювнинъ сонъунда о бизим къызлар ичюн бир къач озьбек оюныны саналаштырды. Филармония директоры Сурен Сааков озь ишини яхшы бильген, теджрибели ве пек талапкяр адам эди. О, Ташкенттен бу оюнлар ичюн керек олгъан костюмлерни сымарлатып алдыргъан эди.
1938 сенеси ансамблимизге Симферопольден кельген бир группа истидатлы артистлер къошулдылар. Олар: Джумазие Трупчы, Л. Новицкая, Т. Вартанова, Зарема Куликова — йырджы; Аким Дже-милев, Эдем Шакиров, Шахзаде Мамутова, Фатма Маматказина — оюнджы эдилер. Олар профессиональ артистлер оларакъ ансамбльнинъ ишине буюк иджадий ярдымда булундылар.
Ансамбльнинъ талантлы йырджысы Джумазие Трупчы, оюнджылары Аким Джемилев ве Эдем Шакиров акъкъында бир къач сёз айтмакъ истейим. Джумазие Трупчы Симферопольдеки музыка билим юртуны битирген, И. Бахшыш, А. Каврий, И. Черновдан дерс алгъан ве вокаль дерслеринден де мешгъулиет кечкен, терен бильгили артист эди. О, кърымтатар халкъ йырларындан гъайры рус классик йырларыны ве совет композиторларынынъ эсерлерини де усталыкънен иджра эте эди. Симферопольдеки музыка билим юртуны битирип, ансамблимизге кельген бир группа яшларны Кърым Девлет драма театрине багъладылар. Олар анда кутълевий левхаларда иштирак эте ве кучюк роллерде ойнай эдилер. Оларнынъ арасында Джумазие Трупчы да бар эди. Аким Джемилев исе уста оюнджы эди, онынъ ичюн бу оюнны бегенем, дигер оюнны бегенмейим деген шей ёкъ. О, эр бир оюнны меаретнен ойнай эди. Аким санагъа чыкъып насыл бир оюн ойнамасын, «Лезгинка»ны ойнамагъандже сейирджилер оны санадан тюшюрмей эдилер. О, «Лезгинка» ны ойнамакъ ичюн башында беяз черкесканен, эллеринде къамаларнен сабырнен санагъа чыкъкъанда, кокте авелеген Къара денъиз акъ чагъаласыны анъдыра эди. Яш артистлерден даа бири Эдем Шакиров, юморист оюнджы эди. Куньлернинъ биринде Ялта янындаки «Сосняк» деген кичкене санаторияда концерт берген эдик. Шу акъшам Эдем Шакиров программа боюнджа «Кинто» эрмени оюныны ойнамакъ керек эди. О, бу оюнны домбалакъ атып битире эди. Сейирджилер топлангъан сонъ, Эдем санагъа чыкъты. «Кинто»ны гъает самимий ве енгиль юморнен ойнады. Оюн битти. Залдан шаматалы эльчырпмалар ве «браво, браво» деген сеслер эшитильди. Мен тез-тез юрип санагъа чыкътым. Эдем санада ёкъ. Бираздан залдан санагъа чыкъты ве манъа къулакъ асмайып, эп залдаки темашаджыларгъа незакет иле теменна эте башлады. Сонъундан анълагъаныма коре, о, оюннынъ сонъунда къуветнен ойле домбалакъ аткъан ки, тап залгъа юварланып кеткен. Лякин бу къолайсыз алдан о, озюне аит бир усталыкънен чыкъты ки, атта сейирджилер оюннынъ сонъу ойле битмек керек деп беллегенлер.
Шу сенеси ансамблимизде даа бир денъишме олып кечти. Москвадан бедиий ёлбашчы оларакъ, Борис Хлебников ёлла-нылды. Хлебников вокаль ве хор оджасы олгъанына акъмадан, ансамбльнинъ иджадий севиесини баягъы котерди. О, пек талапкяр адам олып, хор йырджыларынен сес саньаты устюнде иш алып барды, оркестрнен музыка назариеси акъкъында дерслер отькерди. Хорда йырлагъан къызларгъа эм чалып, эм йырламакъны огретмек макъсадында уста мандолинаджы Л. Шабаловны ансамбльге джельп этти. Шабалов саз ичюн нота язып, бизге чалмагъа огреткен эди. Борис Хлебников иджаткяр адам эди. О, бутюн вакъыт ансамблъни осьтюрмеге тырышып, филармония бюрократларынен куреш алып барды. Б. Хлебников, коммерция тешкилятынынъ, ансамбль бир айда 20-22 концерт бермек керек, — деп къойгъан талабына, айда 10-15 концерт етер, къалгъан вакъытта иджадий ишнен огърашмакъ керекмиз, — дей эди. Айны онынъ тешеббюсинен ансамблимизнинъ солистлери Бутюнсоюз эстрада концертлеринде иштирак эткен эдилер.1940 сенеси «Кърымтатар йырлары» деген джыйынтыкъ нешир этильген эди. Борис Хлебников бу джыйынтыкътан мукъайтлыкънен файдалана, эр вакъыт андаки эсерлерден репертуаргъа къоша ве сыкъ-сыкъ бойле дей эди: «Кърымтатар халкъ музыка ве йыр варлыгъы гъает зенгиндир. Сиз исе, ансамбль артистлери, бу варлыкъны усталыкънен даима огге адымлатмакъ керексинъиз».
Эвельки бедиий авескярлар ансамбли «Кърымтатар йыр ве оюн ансамбли» адыны ташый башлагъанынен, биз Кърымнынъ башкъа шеэрлерине гастроллерге чыкъып башладыкъ.
1939 сенесининъ орталарында бир сыра яхшы оюнджылар: «Аким Джемилев, Рефат Асанов, Нусрет Шабанов, Мемет Союков, Осман Дерменджи, Джевдет Аметов — Къызыл Ордугъа алындылар, сафымызгъа исе яш истидатлы кеманеджи Мустафа Алиев къошулды.
Биз отпуска вакъытында да концертлернен чыкъышта булуна эдик. Шу вакъыт берген бир концертимиз даа тюневинки киби акъылымда.
1940 сенеси... Алушта районындаки Ускют коюнде концерт беремиз. «Клуб» деп адландырылгъан, таваны пек юксек, учъ галереялы ярустан ибарет джами адамларнен рыкъма-рыкъ толу. Оюнджыларымыз «Тувакъ хораны»ны авесликнен иджра этелер, оларгъа йырджыларымыз да къошулдылар. Оюн даа да шенъ тюс алды. Залда отургъан сейирджилер де джоштылар. Олар о якъкъа, бу якъкъа салланаракъ, отургъан ерлеринден хоран тепип башладылар. «Тувакъ хораны» концерт программамыздаки сонъки номер эди. Оюн биткенинен, мен санагъа чыкътым ве концертимиз ниаесине еткенини илян эттим. Шу арада залда отургъанларныдъ бириси: «Э, маре, бир даа чалынъ биз де ойнаяджамыз», — деди. Мен: «Эр
кес тышкъа чыкъсын, чалгъыджыл чаларлар, истеген ойнар», — дедим. Халкъ тышкъа чыкъты. Бу манзара корьмек керек эди... Бир тарафта балалар-яшлар, дигер тарафта къартлар айры-айры группаларгъа болюнип, хоран тепелер. Музыка янъгъырай. Джемаат бу джошкъунлыкънен эп хоран тепе... Денъиз ялылары, дагълар, чайырлар узакъ оларгъа гуя зилъ тута. Халкъымыз ишлегенде ишлей, ойнагъанда шай ойнай эди. Мен о вакъытта бунъа даа бир кере ишанч асыл эткен эдим.
1941 сенесининъ апрель айында филормония мемуриети ансамбль Симферопольдеки Кърым Девлет филармониясына авуштырыладжакъ, кетмеге истегенлер келип документлерини алсынлар деди Къоранталы артистлер къалдылар, бизлер — Мемет Абибуллаев, Зийнедин Меметов, Мустафа Алиев, Селиме Челебиева Шахзаде Мамутова, Юсуф Джемилев Шевкет Союков, Рустем Газиев, Анифе Чулакъова, Ильмий Джемилев, Джумазие Трупчы, Эмине Алтынджы ве дигер Симферопольге кеттик. Анда бизге яшамакъ ичюн еудий кильсесини бердилер Кильсе тар одачыкъларгъа болюнген олып, къышлыкъ соба ёкъ эди. Инсан эр вакъыт умютнен яшай экен. Биз де шараитимиз илериде яхшы олур деген умютнен яшадыкъ.
Симферопольдеки ансамблъде къуветли кадрлар чокъ эди. Шу себептен хоргъа бас ве тенор сесли йырджылар алынды. Андаки уста чалгъыджылар — кларнетчи А. Диншаев, трубаджы Б. Аединов, кеманеджи П. Хович ве дигерлерине бизим чалгъыджылар ве Ф. Умерова, К. Папандопуло, Ш. Мамутов, И. Ибраимов, 3. Ибраимова киби оюнджыларымыз къошулдылар. Бедиий ёлбашчымыз Ильяс Бахшыш, балетмейстримиз Усеин Бакъкъал эди.
Мен ансамблъде конферансье олсам да, хорда сопрано сесли йырджылар сырасында йырлай эдим. Та Ялтадаки педагогика техникумында окъуп юръген вакъытымда, шимди халкъымызнынъ белли йырджысы Сакине Налбандованынъ тешеббюсинен курсымызда хор тешкиль эткен эдик. Бизге бу меселеде йыр оджасы Розалья Овечкина ве педагогика оджасы Решат Рефатов ярдым эткен эдилер. Решат агъа кеманеде чала эди. Олар йырларны эки сеснен нотагъа язып, бизге йырламакъны огреткен эдилер.
Бизни Симферополь ансамблине къабул эткен сонъ, эки ай девамында илериде сейирджилерге такъдим этиледжек концерт программамызны азырладыкъ. Программа азыр олды, девлет комиссиясындан кечтик, энди гастрольге чыкъаджакъмыз...
1941 сенеси 21 июнъде радиодан концерт бердик. Бу концерт эки ай девамында азырлагъан иджадий ишимизнинъ имтианы олды. Концерттен сонъ раатланмагъа бир кунь бердилер. Шy гедже фашист самолётлары шеэрни бомбалап башладылар. Бу дженк хабери эди. Адамлар бекленильмеген бу шаматадан шашмаладылар. Биз де саба ансамбль бинасына топландыкъ «Энди не япаджакъмыз? Ишимиз неден ибарет оладжакъ?» киби суаллер мийимизни хырпалады. Шу арада область партия комитетинден Ф. Меньшиков кельди ве бизге къолуна силя тутмагъа икътидары олгъанлар джебэге кетеджеклер, къалгъанлар исе медениет аскерлери оларакъ джебэнинъ мудафаа къысымларында, госпиталлерде концерт береджеклер деди. Акъикъатен де, бир къач оюнджы ве йырджыларымыз дженкке кеттилер. Биз исе И. Бахшышнынъ ёлбашчылыгъы алтында эстрада группасыны тешкиль эттик. Эстрада группамызгъа Сабрие Эреджепова ве Мемет Абселямов да къошулды. Группада 20-22 адам. эдик. Бизге устю ачыкъ юк машинасыны бердилер.
Бойлеликнен, мудафаадаки аскерлерге ве госпиталлердеки яралыларгъа концертлер берип башладыкъ. Концертимиз эки-учь йыр, хор йыры ве оюндан ибарет ола эди. Аскерлер С. Эреджепованынъ «Я на подвиг тебя проважала», «Он биринджи айларда», Дж. Трупчыныннъ «Айненни», «Если Волга разольётся» йырларыны эеджаннен динълей эдилер. Биз дёрт ай Кърымнынъ шаркъий ве шималий джебэлеринде олдыкъ ве октябрь айынынъ сонъунда Симферопольге кельдик. Ноябрь айында исе фашистлер Ватанымызны басып алдылар. Театр, ансамбль ве филармония артистлери — эпимиз халкънен берабер оккупацияда къалдыкъ. Шу куньден сонъ ансамблимизнинъ фаалиети де токъталды.
1944 сенесининъ майыс айында халкъымызны эсассыз сюргюн эттилер. Бу сарсынты халкъымызнынъ башына чокъ белялар, бахытсызлыкълар кетирди... Дженк битти. Халкъ аман-аман ярым асыр девамында ватанына къайтув умютинен яшай... Бизге рухий гъыда етишмеди. Медениет осъмек, илерилемек керек эди. Атта озюни сакълап къалыджы бир алда биле.
Йыллар кечти. 1957 сенеси композиторымыз Ильяс Бахшышнынъ тешеббюсинен Ташкент филармониясы эркянында «Къайтарма» йыр ве оюн ансамбли мейдангъа кетирильди. Бу ансамбльнинъ эсасыны озь вакътында Кърымда яшап, саньатнен огърашкъан артистлер тешкиль эттилер. Шимди халкъымыз арасындан истидатлы кадрлар осип чыкътылар. Мен белли артистлеримиз Февзи Биляловны И. Кобзоннен, Рустем Меметовны Л. Лeщенконен, Урие Керменчиклини Т. Синявскаянен, Гульзар Бекированы Э. Пъеханен тенъештирмеге джурьат этем. Эльбетте, эки йырджы тыпкъы бир олмай. Мен исе оларнынъ иджраджылыкъ усулы, сеслерине бакъып, тенъештирем. Бизим йырджыларымызны тек кърымтатар халкъы таный. Оларнынъ РСФСР черчивесинде йырламакъ ичюн аля даа имкяниетлери ёкъ. Чюнки акъикъий саньат тек халкъ арасында, тек озь топрагъында инкишаф эте биле. Бизим медениетимиз, саньатымыз, эдебиятымыз имкяниетке мухтадж. Бунъа бакъмадан, яш йырджыларымыз халкъ йырларыны иджра эткенде, миллий колоритни сакълап къалмагъа тырышалар ве бунъа иришелер. Чокъ языкъ ки, земаневий йырларда миллий колорит джоюлып кетеята. Бунъа ёл къоюлмамасы ичюн, халкъымызнынъ озь ана топрагъына къайтарылмасы керек.

Категория

Источник
http://qirimlar.com/