Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

 
Эр бир миллетнинъ чокъ асырлар девамында яшагъан озь адетлери ве анянелери бар. Къырымтатар миллетимиз тюрлю-тюрлю агъыр тарихий вакъиаларыны башындан кечирип, эки асыр боюнджа фаркълы ерлерге кочмеге башлады. Кочкен ерлер исе Романия ,Туркие ,Булгаристан киби. Арты сургун – бизим миллетимиз даа даньяя дуньягъа сачылды. Бунынъ ичюн фаркълы ерде яшагъан татарларнынъ орф адетлери фаркълы олабильмектедир.Мен Къырымда яшадыгъым ичюн Къырымдаки урф-адетлери анлатмакъ истийим.
 
Къырымда яшагъан Къырым татарларнынъ ,пек чокъ меракълы эски анянелери бар. Оларнынъ арасында: эвге кельген мусафирлерини къаршыламакъ, къарт адамларны, ана-бабаларыны ве озюнден буюк адамларны урьмет этмек, оларын къолыны алмакъ, той адети, суннет адети, байрамларнынъ кечирювлери ве дигерлери.
 
Эвель-эзельден шимдики вакъытларгъа келип бир аджайип адети бар: эр бир эвге кельген адамгъа софрагъа махсус къаве къоюла. Бу адет: татарларнынъ не кадар мусафирпервер олгъаныны анълата.
 
Къырымтатар халкъынынъ гъает гузель адетлерин арасында бири – никях тойларыдыр. Олар эки кунь девам эте: биринджи куню – келин тарафта, экинджи куню – киев тарафта. Къуда ёлламакъ, буюк шаматалы той япмакъ ве никях къыйдырмакъ – энъ эски, энъ кутьлевий адетлеримизден биридир.
 
Келин эвден чыкъмаздан эвель ана-бабасынынъ, къартана-къартбабасынынъ элини опип, разылыкъ ала. Къудаларгъа къаве бериле. Келин-киевге ве къудаларгъа татлы яшайыш олсун деп бал я да татлы къаптыралар. Келин киевнинъ эвине Къураннен бара. Оны кучюк огъланчыкъ тутып кете. Къуранны киевнынъ анасы огъланчыкътан сатып ала.
 
Унутылгъан той адетлеримизден бири – келиннинъ антери. Чокъусы шимди беяз тюслю антерлер кие, амма эвель заманларда келин антери ал тюсте эди, чюнки ал тюс – севги, гузеллик, аят темсили.
 
Гузель адетлеримизнен берабер менфий табиат ташыгъан сойлары да бар. Меселя, эвельде келин ве киев бири-бирини тек тойда коре эди. Чокъусы тойдан эвель бири-бирини бильмей эдилер. Баба къызындан сорамайып, оны озю истеген кишиге къоджагъа бере биле эди. Лякин шимди бу адетимиз гъайып олгъан.
 
Къырымтатарларнынъ маневий аятындаки энъ парпакъ адиселер байрамлар олып, оларда халкънынъ яшайыш тарзы гуя кузьгюде киби акс олуна. Ораза ве Къурбан байрамларындан гъайры бойле байрамлар: Ашыр куню, Йыл геджеси, Наврез, Хыдырлез ве Дервиза киби миллий байрамлардыр.
 
Наврез – бу асылында башланувы оларакъ къайд этиле. Наврез фарс тилинде «янъы кунь» демектир. Байрам мартнынъ 21-де яни куньдюзнен гедженинъ бирдайын олгъан куни япыла. Къырымтатарларда наврез байрамынынъ къайд этилип башлангъан вакъты XII – XIII асырлардан кеч дегильдир, чюнки олар мусульманлыкъны энди чокътан къабул эткен эдилер. Байрамны кечирюв мерасими ве мусульман адетлерине коре, бу кунь ходжалыкъ йылынынъ ве янъы йылнынъ башланувы деп сайыла. Наврез байрамыны кечирюв тертиби: эски ходжалыкъ йылыны озгъарув; янъы ходжалыкъ йылыны къаршылав; баарььлик тарпа ишлерине киришюв.
 
Хыдырлез байрамында къырымтатарларнынъ муреккеп этник тарихы акс олуна. Байрам майыс айнынъ 5-джи, 6-джи куньлери къайд этиле. Эски заманларда койлерде яшлар, къырджыманлар атеш якъып: «Агъырпыгъым явургъа , енгиллигим озиме», деп шу атеш баягъы сакинлеген сонъ, онынъ устинден къадынлар ве къызлар атлай экенлер. Бутюн джемаат кой четинде топлана эди. Эр кес эвден я къалакъай, я кобете пиширип кетире. Мында джемаатнет ашайлар, ичелер. Тегиз ерде салынджакълар къурула, къызлар салынджакъны тюрлю чечеклернен безетелер, йырлашалар, ойнайлар.
 
Такъвим мерасимлерининъ озьгюнлиги кузь байрамы олгъан Дервизанен текмиллене. Дервиза байрамы сентябрььнинъ 22-синде яни кене куньдюзден гедженинъ бирдайын олгъан кунюнде къайд этиле. Бундан сонъ табиат кучьлери «кевшеп» башлай, яни кузь башлана. Дервиза эки сезден ибарет: «дер» – къапы, «виза» – кирмек ичюн рухсет демек. Бу байрам куньлеринде адамлар Хыдырлезнен Дервизагъадже сарф эткен эмеклерине екюн чекелер. Кузьлик сачув ишлери екюнлене, яйладан тюшкен чобанлардан озь къойларыны къабул этип алалар ве чобанларнен эсаплашалар. Бундаш сонъ бутюн джемаат янъы чобанны сайлай яхут да эскиси ерине къалдырыла. Дервиза байрамындан сонъ адети узьре тойлар мевсими башлана.
 
Er bir milletniñ çoq asırlar devamında yaşağan oz’ adetleri ve anâneleri bar. Qırımtatar milletimiz türlü-türlü ağır tarihiy vaqialarını başından keçirip, iki asır boyunca farklı yerlerge koçmege başladı. Koçken yerler ise Romaniya ,Turkiye ,Bulgaristan kibi. Artı surgun – bizim milletimiz daa danyaya dunyaga saçıldı. Bunun içun farklı yerde yaşagan tatarların orf adetleri farklı olabilmektedir.Ben Kırımda yaşadığım içun Kırımdaki orf adetleri anlatmak istiyim.
 
Qırımda yaşağan Kırım tatarların ,pek çoq meraqlı eski anâneleri bar. Oların arasında: evge kel’gen musafirlerini qarşılamaq, qart adamlarnı, ana-babalarını ve ozünden buyuk adamlarnı ur’met etmek, oların qolını almaq, toy adeti, sunnet adeti, bayramlarnıñ keçirüvleri ve digerleri.
 
Evel’-ezel’den şimdiki vaqıtlarğa kelip bir acayip adeti bar: er bir evge kel’gen adamğa sofrağa mahsus qave qoyula. Bu adet: taraların ne kadar musafirperver olduğunu añlata.
 
Qırımtatar halqınıñ ğayet güzel’ adetlerin arasında biri – nikâh toylarıdır. Olar eki kun’ devam ete: birinci kunü – kelin tarafta, ekinci kunü – kiyev tarafta. Quda yollamaq, buyuk şamatalı toy yapmaq ve nikâh qıydırmaq – eñ eski, eñ kut’leviy adetlerimizden biridir.
 
Kelin evden çıqmazdan evel’ ana-babasınıñ, qartana-qartbabasınıñ elini opip, razılıq ala. Qudalarğa qave berile. Kelin-kiyevge ve qudalarğa tatlı yaşayış olsun dep bal ya da tatlı qaptıralar. Kelin kiyevniñ evine Qurannen bara. Onı kuçük oğlançıq tutıp kete. Qurannı kiyevnıñ anası oğlançıqtan satıp ala.
 
Unutılğan toy adetlerimizden biri – kelinniñ anteri. Çoqusı şimdi beyaz tüslü anterler kiye, amma evel’ zamanlarda kelin anteri al tüste edi, çünki al tüs – sevgi, guzellik, ayat temsili.
 
Guzel’ adetlerimiznen beraber menfiy tabiat taşığan soyları da bar. Meselâ, evel’de kelin ve kiyev biri-birini tek toyda kore edi. Çoqu¬sı toydan evel’ biri-birini bil’mey ediler. Baba qızından soramayıp, onı ozü istegen kişige qocağa bere bile edi. Lâkin şimdi bu adetimiz ğayıp olğan.
 
Qırımtatarlarnıñ maneviy ayatındaki eñ parpaq adiseler bayramlar olıp, olarda halqnıñ yaşayış tarzı guya kuz’güde kibi aks oluna . Oraza ve Qurban bayramlarından ğayrı boyle bayramlar: Aşır kunü, Yıl gecesi, Navrez, Hıdırlez ve Derviza kibi milliy bayramlardır.
 
Navrez – bu asılında başlanuvı olaraq qayd etile. Navrez fars tilinde «yañı kun’» demektir. Bayram martnıñ 21-de yani kun’düznen geceniñ birdayın olğan kuni yapıla. Qırımtatarlarda navrez bayramınıñ qayd etilip başlanğan vaqtı XII – XIII asırlardan keç degil’dir, çünki olar musul’manlıqnı endi çoqtan qadul etken ediler. Bayramnı keçirüv merasimi ve musul’man adetlerine kore, bu kun’ hocalıq yılınıñ ve yañı yılnıñ başlanuvı dep sayıla. Navrez bayramınıkeçirüv tertibi: eski hocalıq yılını ozğaruv; yañı hocalıq yılını qarşılav; baar’lik tarpa işlerine kirişüv.
 
Hıdırlez bayramında qırımtatarlarnıñ murekkep etnik tarihı aks oluna. Bayram mayıs aynıñ 5-ci, 6-ci kun’leri qayd etile. Eski zamanlarda koylerde yaşlar, qırcımanlar ateş yaqıp: «Ağırpığım yavurğa , yengilligim ozime», dep şu ateş bayağı sakinlegen soñ, onıñ ustinden qadınlar ve qızlar atlay ekenler. Butün cemaat
 
koy çetinde toplana edi. Er kes evden ya qalaqay, ya kobete pişirip ketire. Mında cemaatnet aşaylar, içeler . Tegiz yerde salıncaqlar qurula, qızlar salıncaqnı türlü çeçeklernen bezeteler, yırlaşalar, oynaylar.
 
Taqvim merasimleriniñ oz’günligi kuz’ bayramı olğan Dervizanen tekmillene. Derviza bayramı sentâbr’niñ 22-sinde yani kene kun’düzden geceniñ birdayın olğan kunünde qayd etile. Bundan soñ tabiat kuç’leri «kevşep» başlay, yani kuz’ başlana. Derviza eki sezden ibaret: «der» – qapı, «viza» – kirmek içün ruhset demek. Bu bayram kun’lerinde adamlar Hıdırleznen Dervizağace sarf etken emeklerine yekün çekeler. Kuz’lik saçuv işleri yekünlene, yayladan tüşken çobanlardan oz’ qoylarını qabul etip alalar ve çobanlarnen esaplaşalar. Bundaş soñ butün cemaat yañı çobannı saylay yahut da eskisi yerine qaldırıla. Derviza bayramından soñ adeti uz’re toylar mevsimi başlana.
 
Kırımda yaşağan daa pek çok orf adetler bar, belki onlar Romanyadaki veya farklı memlekette yaşağan Kırım Tatarlar ile farklıdır. Lakin, sonuçta bizim bilmemiz kerek oğlan şey, biz tek milletmiz.Ve bizi birleştirgen şey,maga kore bu til,kulturdur. Men eminimki Kırımdaki yaşağan Kırım Tatarların kültürün kökü diger yerlerde yaşağan Kırım Tatarlar ile pek oway. Onun içun biz oz aramızda tatarca laf etmek, ve bir birimizge ne kadar yakın olduğumuznı anlamak kerekmiz!
 
 
 
Seran Alimov
Источник
http://kirimli.wordpress.com/2012/03/26/qirimtatar-urf-adetleri/