Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен. Койлерден биринде бир бай мырзанен бир
фукъаре ногъай бар экен. Ногъай пек шакъий пек де азырджевап экен. Мырза ногъайнынъ
бойле олгъаныны эшите де, оны алдайджакъ ола. Шу эрифнинъ баласына ойле бир
къыйын суаль берейим ки, джевапны бералмай отурсын, – деп тюшюне. Куньлерден бир
кунь, мырза ногъайгъа келе де:
– Ногъай, сени пек азырджевап, эр шейге джевап бере, эм де эр сёзге мана тапа, деп
айталар. Къана бакъайым, меним суалиме джевап берип олурсынъмы экен, – дей.
Ногъай:
– Суалинъизни беринъиз, мырзам, джевабыны бермеге ташырман, – дей.
Мырза тюшюнип тура-тура да:
– Мына, ногъай, аткъа ат дейлер, бу, догъру, лякин «мат» да дейлер, бу «маты» да не
я? Ондан сонъ «тон» дейлер, лякин «мон» да дейлер, бу «мону» да не я? – деп сорай.
Ногъай;
– Сонъ, сонъ даа не дейлер, мырзам? – дей.
Мырза:
– Даа не оладжакъ? Мына, «ет» дейлер, бу догъру, лякин «мет» де не я? «Къалпакъ»
дейлер, я «малпагъы» да не бильмем? – дей.
Ногъай:
– Мырзам, бу сизинъ суаллеринъиз пек буюк суаллер, эм де оларнынъ джеваплары да
пек зор, бир расткелишкенде отурып сёйлешмесек, шимди аякъ устюнде ал олунмаз, –
дей.
Мырза разы ола. Къайта кете. Меселе чезильмей къала. Куньлерден бир кунь, къыш
куню, мырза ногъайгъа келе де:
«Бугунь авасы пек арув, айди авгъа кетейик» – дей.
Ногъай мырзанынъ дегенини ред этмей. Эр вакъыт минип юрьген тору малийини
мине, бой тонуны кие, башына токълу терисинден терен этип тиккен къышлыкъ
къалпагъыны баса. Торбасына бир кесек къаз эти къоя. Аягъыны да къалын чулгъавнен
сарып, дызман чарыкъларыны тарта берип кие.
Мырза, озюнинъ ич бир вакъыт ахырдан чыкъарылмагъан, сабангъа екильмеген,
сувукъта минильмеген назик асав айгъырыны чыкъарып мине. Юфкъа къозу терисинден
тикильген айланма къалпагъыны башына сокъа. Омузларына тар пичильген тонуны
ташлай. Аякъларына ялтыравукъ чызмаларыны кие. Торбасына да, сувда пискен бутюн
бир тавукъ къоя. Шимди булар, экиси де аязгъа къаршы ат устюне атланып, авгъа кетелер.
Олар кете-кете, оюкъча бир ерге барып етелер.
Мырза бу ерге кельгенде:
Ногъайым, бираз токътап, бир-эки къапынмасакъ олмаз, ичке салкъын тюше башлады,
– дей.
Ногъай:
– Мырзам, мында токътамайыкъ, къыргъа чыкъсакъ токътармыз, мында бир шей
корюнмей, – дей де, ёлуны девам эте.
Насыл да олса, къыргъа чыкъалар. Аязнынъ аджджысы даа зияде арта. Ногъай энди
токътамакъ керек олгъаныны айта. Мырза да разы ола. Булар къыр устюнде токътайлар.
Ногъай:
– Мырзам, атларны аязгъа къаршы къояйыкъ, турсун, аязнен таныш олсунлар, – дей.
Атларны аязгъа къарата берип ташлайлар. Лякин мырзанынъ асавы аязгъа къаршы даянып
оламай, ынъранып ойнап башлай. Дир-дир къалтырай. Мырзанынъ озю десенъ кене шай
дирильдей. Ногъай исе озюни сыкъмадан:
– Мырзам, отьмек-мотьмек къапайык да, дей де, шакъа эткен ола. Амма мырза
керчектен де ачыкъкъан. Олар эр экиси де ашамагъа отуралар. Мырза торбасындаки сувда
пискен тавукъны аджеле-аджеле чыкъара ве ашайджакъ олып, тарткъалай, лякин тавукъ
эти бузлап къалгъанындан ашап оламай. Ногъай озюни сыкъмай, торбасындаки бир кесек
семиз къаз этини чыкъара да, кулюмсирей берип, ашамагъа башлай. Мырза ачувындан, эм
ачлыгъындан аязгъа къаршы отурып оламай.
Ногъай арада-сырада:
– Мырзам, не ашамайсынъыз я? – деп ташлай да, ашамакъны девам эттире. Сонъ
ногъай мунасебет кетирип:
– Мырзам, акъылынъызда олса, сиз менден бир къач суальге джевап сорагъан эдинъиз,
мумкюн олса, мен шуларнынъ джевабыны берир эдим, – деп кулюмсирей.
Мырза:
– Айды, берсенъ берирсинъ даа, – дей.
Ногъай бир атларгъа ве бир де мырзанынъ озюне бакъып, мырзанынъ къалтырап
тургъан асав атыны косьтерип:
– «Мат» дегени, Мырзам, мына бу, «ат» дегени де будыр – деп озь атыны косьтере.
Озь тонуны косьтере де: мына мырзам «тон» дегени будыр, амма «мон» дегени де сизинъ
тонунъыз – деп куле.
Мырза:
– Кульмеге не бар я? Бутюн суаллерге джевап бер де, сонъ кулерсинъ, – дей.
Ногъай:
– Къалгъанларнынъ да джевабыны беририм, – деп, бир даа куле.
Мырза:
– «Къалпакънен» «малпакънынъ», «етнен» «метнинъ» не экенини айталмадынъ я? –
дей.
Ногъай, озюнинъ къалпагъыны косьтерип, «къалпакъ» дегени – меним къалпагъым,
«малпакъ» дегени де сенинъ къалпагъынъдыр, – дей. Ногъай сёзюни девам этип:
– Ачувланманъыз, мырзам, мына «ет» дегени меним этим, «мет» дегени де
сизинъкидир, – деп бузлагъан тавукъ этини косьтерип куле.
Мырза даа пек ачувлана, тап сонъунда «чызманен» «мызманынъ» арасындаки
фаркъны сорай да, къалтырап тургъан асавына мине.
Ногъай мырзанынъ пармакъларыны ушюткен онынъ аягъындаки йылтыравукъ
чызмаларны тута да:
– Мына, мырзам, «мызма» дегени де будыр, – деп джеваплана ве мырзанынъ янындан
айрылып кете.

Категория

Источник
http://qirimlar.com