Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Qırım Hanlığı mustaqil devlet olaraq meydanğa ketirilgeninde onıñ teritorriyasında ticaret yolları inkişaf ete edi. Mezkür yollar boyunca bir memleketten başqa memleketke çeşit malzemeler alıp ketirile, ülkege çetel bazirgânlar kele ediler. Ticaret yolları bir sıra devlet ve halqlarnı birleştire edi. Para sisteması da inkişaf etmege başladı. 
Qırım hanlığı teşkil etilgen ilk künlerinden başlap ticaret memleket bücetine emiyetli vergi menbası olaraq, vatandaşlarnıñ ayatlarında emiyetli rollerinden birini oynay edi.
Alış-verişke kelgende ise, mında vaziyet başqa edi. Mesele şunda ki, hanlıq sakinleri tek öz mahsulatlarını sata ediler. Onıñ içün bu işte olarğa meyancı da kerek degil edi. Ticaret yerli sakinlerniñ elinde edi, mahsulat ise keyfiyet ve ucuzlığınen belli edi.
Qırım mahsulları aqqında Qırımda bulunğan yabaniyler sıq yaza ediler. Meselâ, Nikolaas Vitsen, felemenkli (gollandiyalı) siyasetçi, iş adamı, aynı zamanda haritacı, XVII asırnıñ soñunda Kefeni ziyaret etip, em şeer, em de bazarınıñ meraqlı tasvirini qaldırdı: ‘Kefe kibi mahsulatları keyfiyetli ve ucuz olğan şeer dünyada başqa barmı bilmeyim. Qoy eti mında ğayet güzel, amma pek ucuz tura. Başqa et çeşitleri, ötmek, yemiş, quş, sarı yağ daa da ucuz tura. Mında aman-aman bedava bereler dep aytmaq mümkün. Ticaretniñ seviyesi büyük olğanına özüm şaat oldım: mında bulunğanım 14 kün içinde 400 yaqın gemi kelip ketti. Mahsullatlardan tuzlu balıq ve havyar birinci yerde turıp, bütün Avropa bu mahsulatlarnen temin etile edi. Balıqtan soñ boğday, sarı yağ, tuz da yayğın edi. Bu şeer İstanbul ve bir sıra başqa şeerlerni teminley. Türkler de eñ çoq Kefe sarı yağ çeşitini başqalarına tercih eteler...’
Başqa seyaatçılarnıñ qayd etkenine köre, Kefede, zaten hanlıqnıñ diger merkeziy şeerlerinde kibi bazar ve tükânlar er kün çalışa edi. Bunıñ sayesinde çetel bazirgânlar mında kele ediler, çünki başqa yerlerde bazarlar tek Cuma künleri çalışa ediler.
Bundan da ğayrı, Eski Qırım, Qarasuvbazar kibi qadimiy kervan yollarınen bağlı ticaret merkezlerinde toptan alış-veriş de inkişaf ete edi. Mında em yerli istisalcılar em de çetel bazirgânlar kele ediler. Olar mahsus qurulğan kervansaraylarda qala ediler. Adet üzre, qırımlı tuccarlar ve çetel bazirgânlar mında bir qaç odanı kiralap, qıymetli mahsullarını tuta bile ediler. Kervansaraylar bazar yanında yerleştirilgeni içün aynı bu yerge de müşteriler kele bile ediler. Bazıda tamam kervan saray azbarında yerli istisalcılar ve kelgen bazirgânlar öz mahsullarınen almaşa ediler. Künümizgece saqlanıp qalğan vesiqalardan bilemiz ki, bazirgânlar Eski Qırımdan Kefege 3 çeşit ipek, teri, tonlar, baharat, qıymetli qumaçlar, boya, altın ve kümüş ve diger mahsulatlarnı alıp kete ediler. Andan ise mahsulatlar Avropağa yollana edi.
Adet olaraq, mahsulatnıñ büyük qısmı yerli istisal edi. Meselâ, teri ekseriyetnen Eski Qırım ve Qarasuvbazarğa noğay çöllerinden ketirile edi. Vesiqada saqlanğan malümatlarğa köre, Kefeden Cenova (Genuya) şeerine ketirilgen teri partiyası eki yüz teriden ibaret edi. Teriden yasalğan şeyler, misal olaraq, eger ve ayaqqaplar da bayağı meşur edi. Qırımğa ketirilgen ayvan kürkleri ise, hususan sansar ve yerli qarakülni tericilik ustahanelerine alıp ketire ediler. Mında teriler işlenip, çetel bazarlarına yollana edi.
Qırım mahsulları em Şarqqa, esasen de Kavkazğa kete edi. Böyle etip, çerkesler Qırımdan qumaç, teri, qadın ilvanlarnı, savut, silâ ve bir çoq şeylerni satın ala ediler. Osmanlı Devletine Qırımdan esnafçılıq malzemeleri, boğday, et, yağ, teri, balavuz, un, yün, kiyiz, topraq sabunı - kil, taman havyarı, pamuq, bal, Keriç cermayı ve safyan ketirile edi. Şimalge ise, ekseriyetnen Zaporojyege eşek, tuz, şarap, yün, safyan, ipek qumaçları, kürkler, silâ ve diger esnafçılıq mahsulatları yollana edi.
 
Qırımtatar esnafcılarnıñ mahsulları yüksek mearet ve keyfiyetinen meşur edi. Qırımtatar esnafçılığı içün XV-XVII asırları eñ gürleşken devri edi. Şunı da qayd etmeli ki, aynı bu vaqıtta qomşu Osmanlı Devleti esnafçılığınıñ tüşkünlik zamanını yaşamaqta edi. Qırım ustaları ise meşur olıp, demirci, çölmekçilik, tikici, toqumacı, ayaqqapçı, terici, terlikçi, quyumcı, silâcı, ve diger sanatında yüksek mearetleri içün qıymetli ediler. Qırım ustalarınıñ mahsulları, Osmanlı devletine ketirilgen köy hocalığı ve ayvanasravcılıq mahsulları bayağı çoq edi. 
Ebet, Qırım bazirgânlarından bergi alına edi. II Meñli Giray devrine ait vesiqalarından belli ki, XVIII asırnıñ birinci çeriginde ticaret bergilerini beyler ala ediler. Bu kelirniñ bir qısmını özüne qaldırıp, başqa qısmını hanlıq hazinesine ayıra ediler. Böyle etip, şu devirde Yaşlav beyge yollanğan han fermanına binaen, Yaşlav er bir yemiş arabasından 4-er aqça, er bir şarap çapçağından 15-er aqça almaq kerekligi belli ola. Meraqlısı şu ki, hanlıqta ensafçılardan bergi din ve milliy alâmetke baqmadan aynı miqdarda alına edi.
Qırım ticaretinde em suv, em de qıradan ketirilmeler emiyetli yer tuta ediler. Yani ticaret naqliyatnıñ inkişaf zaruriyetini köstere edi. Hanlıqta esasen yer naqliyatı yayğın edi. Qırımğa ait araba ve macarlar nesil nesilden Büyük Özenbaş, Bağçasaray ustaları tarafından yasala ediler. Mındaki arabalar keyfiyet, yengilliginen meşur ediler. Mahsulatnen tolu naqliyatlar Kefe, Eski Qırım, Qarasuvbazar, Bağçasaray bazarlarına yol ala ediler.
Arabalar - dağlı yerlerde yürmek içün güzel bir vasta olsalar da, çoq yük taşımaz ve içine çoq şey sığdıramaz ediler.
Macarlar ise ekseriyetnen çöllerde qullanıla edi. Bu naqliyeniñ qurulışında tamam yükni kötere bilmesi, ve sığdırılması közde tutula edi. Macarnı bayağı yükniñ ağırlığına dayanğan deve tarta edi.
 
Qırımda deñiz boyunca ticaretnen tek yunanlar ve mında kelgen çetel bazirgânlar oğraşqanı aqqında malümatlar doğru degildir. Aslında, qırımtatarlar gemilernen mahsul taşımaqtan ğayrı, gemilerni qura ediler. Gurzuf, Partenit, Küçük Özende gemilerni qurıp, muntazam şekilde Osmanlı devleti ve Kavkaznıñ limanlarına mahsul alıp kete ediler. Küçük Lambat ve Partenit gemi saipleri - qırımtatarlar em yük, em de adamlarnı alıp kete ediler.
İşğalden evel qırımtatarlarnıñ deñiz boyunca ticaretleri eñ gürdeli devirni yaşay edi. Halqara alış-veriş ingliz mütehassısı Kefeden ticaret gemileri ‘İstanbul, Trabzon, Sinop, Amasya, Gerakleya, Samsun, Abaz, Burgas, Varna, Anadolu ve Rumeliniñ diger rayonlarına’ daima ketkenini qayd etken edi. 800-1000 gemi hanlarnıñ mülkünde edi. Keriç şeerinde oñaytlı liman olğanı sebebinden mında em qırımtatar, em de Qırımda mülkü olğan diger gemi saiplerniñ gemileri tura edi.
Ticaret gürleşe ve tek devlet hazinesini degil de, yerli sakinlerni de zenginleştire edi.
 
 
Къырым Ханлыгъы мустакъиль девлет оларакъ мейдангъа кетирильгенинде онынъ територриясында тиджарет ёллары инкишаф эте эди. Мезкюр ёллар боюнджа бир мемлекеттен башкъа мемлекетке чешит мальземелер алып кетириле, улькеге четель базиргянлар келе эдилер. Тиджарет ёллары бир сыра девлет ве халкъларны бирлештире эди. Пара системасы да инкишаф этмеге башлады. 
Къырым ханлыгъы тешкиль этильген ильк куньлеринден башлап тиджарет мемлекет бюджетине эмиетли верги менбасы оларакъ, ватандашларнынъ аятларында эмиетлироль эринден бирини ойнай эди.
Алыш-веришке кельгенде исе, мында вазиет башкъа эди. Меселе шунда ки, ханлыкъ сакинлери тек озь махсулатларыны сата эдилер. Онынъ ичюн бу иште оларгъа меянджы да керек дегиль эди. Тиджарет ерли сакинлернинъ элинде эди, махсулат исе кейфиет ве уджузлыгъынен белли эди.
Къырым махсуллары акъкъында Къырымда булунгъан ябанийлер сыкъ яза эдилер. Меселя, Николаас Вицен, фелеменкли (голландиялы) сиясетчи, иш адамы, айны заманда харитаджы, XVII асырнынъ сонъунда Кефени зиярет этип, эм шеэр, эм де базарынынъ меракълы тасвирини къалдырды: ‘Кефе киби махсулатлары кейфиетли ве уджуз олгъан шеэр дюньяда башкъа бармы бильмейим. Къой эти мында гъает гузель, амма пек уджуз тура. Башкъа эт чешитлери, отьмек, емиш, къуш, сары ягъ даа да уджуз тура. Мында аман-аман бедава берелер деп айтмакъ мумкюн. Тиджаретнинъ севиеси буюк олгъанына озюм шаат олдым: мында булунгъаным 14 кунь ичинде 400 якъын геми келип кетти. Махсуллатлардан тузлу балыкъ ве хавъяр биринджи ерде турып, бутюн Авропа бу махсулатларнен темин этиле эди. Балыкътан сонъ богъдай, сары ягъ, туз да яйгъын эди. Бу шеэр Истанбул ве бир сыра башкъа шеэрлерни теминлей. Тюрклер де энъ чокъ Кефе сары ягъ чешитини башкъаларына терджих этелер...’
Башкъа сеяатчыларнынъ къайд эткенине коре, Кефеде, затен ханлыкънынъ дигер меркезий шеэрлеринде киби базар ве тюкянлар эр кунь чалыша эди. Бунынъ саесинде четель базиргянлар мында келе эдилер, чюнки башкъа ерлерде базарлар тек Джума куньлери чалыша эдилер.
Бундан да гъайры, Эски Къырым, Къарасувбазар киби къадимий керван ёлларынен багълы тиджарет меркезлеринде топтан алыш-вериш де инкишаф эте эди. Мында эм ерли истисалджылар эм де четель базиргянлар келе эдилер. Олар махсус къурулгъан кервансарайларда къала эдилер. Адет узьре, къырымлы туджджарлар ве четель базиргянлар мында бир къач оданы киралап, къыйметли махсулларыны тута биле эдилер. Кервансарайлар базар янында ерлештирильгени ичюн айны бу ерге де муштерилер келе биле эдилер. Базыда тамам керван сарай азбарында ерли истисалджылар ве кельген базиргянлар озь махсулларынен алмаша эдилер. Кунюмизгедже сакъланып къалгъан весикъалардан билемиз ки, базиргянлар Эски Къырымдан Кефеге 3 чешит ипек, тери, тонлар, бахарат, къыйметли къумачлар, боя, алтын ве кумюш ве дигер махсулатларны алып кете эдилер. Андан исе махсулатлар Авропагъа ёллана эди.
Адет оларакъ, махсулатнынъ буюк къысмы ерли истисал эди. Меселя, тери эксериетнен Эски Къырым ве Къарасувбазаргъа ногъай чёллеринден кетириле эди. Весикъада сакълангъан малюматларгъа коре, Кефеден Дженова (Генуя) шеэрине кетирильген тери партиясы эки юз териден ибарет эди. Териден ясалгъан шейлер, мисаль оларакъ, эгер ве аякъкъаплар да баягъы мешур эди. Къырымгъа кетирильген айван курьклери исе, хусусан сансар ве ерли къаракюльни териджилик устаханелерине алып кетире эдилер. Мында терилер ишленип, четель базарларына ёллана эди.
Къырым махсуллары эм Шаркъкъа, эсасен де Кавказгъа кете эди. Бойле этип, черкеслер Къырымдан къумач, тери, къадын ильванларны, савут, силя ве бир чокъ шейлерни сатын ала эдилер. Османлы Девлетине Къырымдан эснафчылыкъ мальземелери, богъдай, эт, ягъ, тери, балавуз, ун, юнь, кийиз, топракъ сабуны - киль, таман хавъяры, памукъ, бал, Керич джермайы ве сафьян кетириле эди. Шимальге исе, эксериетнен Запорожьеге эшек, туз, шарап, юнь, сафьян, ипек къумачлары, курьклер, силя ве дигер эснафчылыкъ махсулатлары ёллана эди.
 
Къырымтатар эснафджыларнынъ махсуллары юксек меарет ве кейфиетинен мешур эди. Къырымтатар эснафчылыгъы ичюн XV-XVII асырлары энъ гурьлешкен деври эди. Шуны да къайд этмели ки, айны бу вакъытта къомшу Османлы Девлети эснафчылыгъынынъ тюшкюнлик заманыны яшамакъта эди. Къырым усталары исе мешур олып, демирджи, чёльмекчилик, тикиджи, токъумаджы, аякъкъапчы, териджи, терликчи, къуюмджы, силяджы, ве дигер санатында юксек меаретлери ичюн къыйметли эдилер. Къырым усталарынынъ махсуллары, Османлы девлетине кетирильген кой ходжалыгъы ве айванасравджылыкъ махсуллары баягъы чокъ эди. 
Эбет, Къырым базиргянларындан берги алына эди. II Менъли Гирай деврине аит весикъаларындан белли ки, XVIII асырнынъ биринджи черигинде тиджарет бергилерини бейлер ала эдилер. Бу келирнинъ бир къысмыны озюне къалдырып, башкъа къысмыны ханлыкъ хазинесине айыра эдилер. Бойле этип, шу девирде Яшлав бейге ёллангъан хан ферманына бинаэн, Яшлав эр бир емиш арабасындан 4-эр акъча, эр бир шарап чапчагъындан 15-эр акъча алмакъ кереклиги белли ола. Меракълысы шу ки, ханлыкъта энсафчылардан берги дин ве миллий аляметке бакъмадан айны микъдарда алына эди.
Къырым тиджаретинде эм сув, эм де къырадан кетирильмелер эмиетли ер тута эдилер. Яни тиджарет накълиятнынъ инкишаф заруриетини косьтере эди. Ханлыкъта эсасен ер накълияты яйгъын эди. Къырымгъа аит араба ве маджарлар несиль несильден Буюк Озенбаш, Багъчасарай усталары тарафындан ясала эдилер. Мындаки арабалар кейфиет, енгиллигинен мешур эдилер. Махсулатнен толу накълиятлар Кефе, Эски Къырым, Къарасувбазар, Багъчасарай базарларына ёл ала эдилер.
Арабалар - дагълы ерлерде юрьмек ичюн гузель бир васта олсалар да, чокъ юк ташымаз ве ичине чокъ шей сыгъдырамаз эдилер.
Маджарлар исе эксериетнен чёллерде къулланыла эди. Бу накълиенинъ къурулышында тамам юкни котере бильмеси, ве сыгъдырылмасы козьде тутула эди. Маджарны баягъы юкнинъ агъырлыгъына даянгъан деве тарта эди.
 
Къырымда денъиз боюнджа тиджаретнен тек юнанлар ве мында кельген четель базиргянлар огърашкъаны акъкъында малюматлар догъру дегильдир. Аслында, къырымтатарлар гемилернен махсул ташымакътан гъайры, гемилерни къура эдилер. Гурзуф, Партенит, Кучюк Озенде гемилерни къурып, мунтазам шекильде Османлы девлети ве Кавказнынъ лиманларына махсул алып кете эдилер. Кучюк Ламбат ве Партенит геми саиплери - къырымтатарлар эм юк, эм де адамларны алып кете эдилер.
Ишгъальден эвель къырымтатарларнынъ денъиз боюнджа тиджаретлери энъ гурьдели девирни яшай эди. Халкъара алыш-вериш инглиз мутехассысы Кефеден тиджарет гемилери ‘Истанбул, Трабзон, Синоп, Амасья, Гераклея, Самсун, Абаз, Бургас, Варна, Анадолу ве Румелининъ дигер районларына’ даима кеткенини къайд эткен эди. 800-1000 геми ханларнынъ мулькюнде эди. Керич шеэринде онъайтлы лиман олгъаны себебинден мында эм къырымтатар, эм де Къырымда мулькю олгъан дигер геми саиплернинъ гемилери тура эди.
Тиджарет гурьлеше ве тек девлет хазинесини дегиль де, ерли сакинлерни де зенгинлештире эди.
 
Gülnara Abdulayeva

Категория

Источник
http://avdet.org/tr/node/6016