Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

«ТОПРАГЪЫНЪНЫНЪ, ТАШЫНЪНЫНЪ КЪУРБАНЫМАН, ВАТАНЫМ!»
 
1946 сенесининъ кузю эди. Адети узьре, репетициядан сонъ, базарны доланмагьа кеттим. О вакъыт мен Янъыёл шеэриндеки У. Юсупов адына область театринде ишлей эдим. Шеэрнинъ меркезий базар тарафкъа бурулгъан кошеде эки адам лаф этип тура эдилер. Бираз якъынлашкъан сонъ, шаиримиз Эшреф Шемьи-заде олгьаныны корьдим. Янындаки, базарда даима бир шейлер сатып юрген адамны да танып: «Бу кишининъ, Эшреф агъанен насыл танышлыгъы ола биле экен, аджеба?»— деп тюшюндим ве оларнынъ янына бардым. Эшреф агъа кулюмсиреп, меним акъкъымда бир шейлер айтса керек, о киши манъа бакъты. Селямлашып, ал-хатир сорашкъан сонъ, Эшреф агьа манъа тааджипли бакъып:
Сен бу кишини танымагъангъа ошайсынъ,— деди.
Бельки, таныш кишидир амма, алдырамайым,— дедим мен къолай-сызланып.
Айса, таныш олунъыз. Бу киши — Шевкъий Бекторе. Бизим намлы шаиримиз. Бу исе — Осман акъайнынъ огълу Рустем Муедин. Эдебиятнен меракълана,— деп Эшреф агьа меним бабамнынъ лагъабыны да айтып, бири-биримизнен таныштырды. Шевкъий агъа бабамнынъ лагъабыны эшиткенинен, элимни текрар эки элинен тутып, айретнен козюме бакъты да, анам, бабам, агъаларым ве аптелеримни айрыджа сораштырмагъа башлады.
Я, сиз оларны къайдан билесинъиз?— деп сорадым мен, бизим бутюн къорантамызны бильгенине тааджипленип.
Ах, Рустем, Рустем... Мен сени къучагъыма алып баягъы кездиргендирим. О вакъыт, сен кичкенечик эдинъ — хатырлап оламайдырсынъ. Сизнен бир азбарда Амди Гирайбай да отура эди. Оны хатырлап оласынъмы?— деп сорады менден Шевкъий агъа.
Мен тюшюнджеге далдым. Мийиме къайдандыр, узакътан бир фикир келип, базы унутылгъан шейлерни набыз ургъусы киби, урып-урып алды. Эбет, бизим къорантада «Татарлыгъым» йырыны гизлиден йырламакъ адет олгъан. Бу, Шевкъий агъа сёзлерини озю язып, музыкасыны да озю бестелеген йыр экен. Бу йырны о, ишангъан ерлеринде йырлагъан ве огреткен. Бу йыр ичюн онъа «миллетчи» тамгъасы япыштырылгъан. Мен даа окъумагъа бильмеген вакътымда бу йырны насыл огренгенимни хатырладым. Амдий Гирайбайнынъ сымасыны хатырыма кетирип оламадым, амма онынъ назмий эсеринде тасвир этильген вакъиа акъылымда джанлана башлады. Биз оны лятифе киби айтатургъан эдик. Эсердеки вакъиа шойле эди: «Топракъ ольчеп юрген бириси, бир ногъай къадынынынъ къорасына кирип, оны ольчемеге башлай... Къадын оны корип: «Эй, анда не япасынъ? Чыкъ къорамдан!»—деп багъыра. Рус кишиси оны анъламайып: «Постой, постой»,— деген. Къадын исе: «Мен постоймам, сен постой. Чыкъ, къорамдан, дейим санъа»,—дегени бизлерни пек хошландыра эди.
Амдий Гирайбайнен, Акъмесджиттеки «Субхи» кинотеатрининъ къаршысындаки аралыкъта — Ваджип оджанынъ азбарында дёрт йыл къомшу олып яшагъан эдик. Сонъ, олар Къадыаскер сокъагъына, биз исе Суюнаджи коюне кочькен эдик. Биз бир йыл девамында шу койде яшап, кене Акъмесджиттеки Къантар сокъагъына кочьтик.
Шевкъий агьа эвимизни даима зиярет этип тургъан намлы эким ве фааль джемаатчы Амет Озенбашлыны, шунынъ киби де профессор Бекир Чобан-Заде, Амдий Гирайбай, Гъафар Шемшедин, Асан Сабрий Айвазов, Аджыбекир Одабаш, Осман Акъчокъракълы ве дигер зиялыларымызны хатырлады.
Бу расткелиштен сонъ, Шевкъий агъанен сыкъ-сыкъ корюше башладыкъ. Умумий вазиет, миллетимизнинъ аджыныкълы вазиети, аш-сув лафынен берабер, мытлакъ эдебият мевзусында фикир алышып берише эдик. О манъа, шиир язмамны теклиф этип, оны ишлевде ярдым этеджегини ишандырды. Мен бир шиир язып, онъа косьтердим. О, окъуп бакъты ве фикирлерини манъа язып анълатув макъсадынен, шиирни озюнде къалдырды.
О вакъытларда сыйламагьа, бир-биринънинъ огюне бир шей къоймагъа чаренъ олмагъаны себебинден, мусафирликке барып-келюв олмай тургъан. Буны эр кес анълай. Чюнки, эр кеснинъ вазиети бир-биринден бетер.
Бир кунь акъшам устю, азбар къапы къакъылды. Бакъсам, Шевкъий агъа, къолтугъына эки пите къыстырып, мусафирликке кельген. Шу акъшам, яры геджеге къадар лаф этип отургъан эдик. Шиирим акъкъында фикирлерини тенкъидий козьнен анълатып, «ёкъ»къа чыкъаргъан эди. Меним рухтан тюшкенимни сезип, вазиетимизни енгиллештирмек макъсадынен, базы мусбет тарафларыны да айтып, башкъа бир шиир даа язмамны тевсие этти. Шу геджеси о, озюнинъ бир-къач шиирини эзберден айткъанда, мен язып алгъан эдим.
Арадан чокъ кечмеден, мен бир шиир даа язып, онъа косьтердим. О, шиирни окъугъанынен, кулюмсиреди де:
— Корьдинъми? Анавы сефер айткъанларымнынъ файдасы олгъан,— деп, эр алда базы тюзетмелер япмамны тевсие этти. Мен онынъ тевсиесинен шиирни ишлеген сонъ, шу шиир мейдангъа кельген эди:
 
Он секиз майыс геджесинде,
Янъы къанун къурулды.
Кърымтатар миллетининъ,
Боюнлары урулды.
Сыра-сыра эшелонлар,
Шу Къырымдан кетелер.
Яшлар-къартлар, бала-чагъа,
Къанлы козь яш тёкелер.
Къара куньде бизлер ичюн,
Къара язы язылды.
Ят иллернинъ чёллеринде,
Мезарымыз къазылды.
Мевталарны ювамадыкъ,
Кефинлерге сармадыкъ.
Ярым-юрты дефн этип,
Аджизликтен агъладыкъ.
 
Бу шиир, халкъымызнынъ ве азиз шаиримиз Шевкъий Бекторенинъ чеккен алыны хатырлаткъаны ичюн, меним ичюн гъает къыйметли олды.
О вакъыт бу шиирни ашкяре этмек — озюнъни узун муддетке апске къоймакъ сайылгъанына бакъмадан, театрде берабер ишлеген аркъадашым Шевкет Мамутовгъа косьтерген эдим. 1947 сенесининъ сонъунда, театримиз къапалгъан сонъ, Шевкет, тойларда кемане чала ве «Акъяр» йырынынъ девамыны, меним шииримнинъ сёзлеринен екюнлей эди.
Шу девирде Шевкъий агъагьа энъ чокъ ярдым эли узаткъанлардан: Эшреф Шемьи-заде ве Шевкет Мамутов эдилер. (Шевкет, «Къайтарма» ансамбли тешкиль олунгьанынен, онынъ биринджи труппасынынъ теркибинде ойнай эди.)
Хатрымда къалгьанына коре, 1948 сенесининъ сонъунда, Шевкъий агъа гьайып олып кетти. Шеэрде расткеле тургъан таныш-билиштен copaштыргъанда: «О, Тюркиенинъ джасусы экен, къапагъанлар»,— деген эмиш-демишлер эшитильди. Бу ифтираны ким джайраткъанынынъ фаркъына бардым, эбет. Чюнки оны НКВД-ге чагъырып-чагъырып, чешит маналарнен сыкъыштыргъанлары манъа белли эди. Онынъ джасус олмагъанына эмин эдим, амма къапалгъаны акъикъат эди. Ондан сонъ, мен онынъ акъкъында ич бир шей эшитмедим. 1989 сенесининъ ильки учь айында АКЪШнынъ Нью-Йорк шеэринде мусафирликте олгъан вакъытымда, онынъ терджимеий алы акъкъында, бильгенлериме къошма оларакъ, баягъы малюмат топладым. Сайгъылы окъуйыджыларны, онынъ терджимеий алынен таныш этмекни лязим деп таныйым.
Шевкъий Бекторе 1888 сенеси Румынияда, Добруджанынъ Къавлакълар коюнде, Кърымдан иджрет кеткен бир кърымтатар муаллимининъ аилесинде догъа. О даа бала олгъанда, бабасы, бир чокъ койдешлерини пешине такъып, Анадолугъа коче ве Полатлы къасабасынынъ дживарындаки Къаракъая коюнде ерлешерек, кой мухтарлыгъы, нахие мудирлиги ве оджалыкъ киби вазифелерде булуна. Шевкъий Бекторе башлангъыч тасилини кой мектебинде, орта тасилини исе, Аймана къасабасында алгъан сонъ, 1905 сенеси, Истанбулгъа кетип, иляият диний фенлер шубесине окъумагъа кире. Шу девирде, анда окъугъан кърымтатар яшларынен таныш ола, эдебияткъа мейиль бергенлернен достлашаракъ, озю де шиирлер язмагъа башлай. Онынъ кърымтатар аркъадашлары кет-кете меаретлерини пекитерек, «Яш татар языджылары джыйыны» адында бир джемиет къуралар. Бу джемиет адындан «Къарылгъачлар дуасы», «Алтын ярыкъ» ве «Шиирлер джонки» киби рисалелер чыкъарыла.
1909 сенеси анасы, бабасы ве бир эмджеси вефат эткен сонъ, акърабаларыны къыдырмакъ ичюн, Шевкъий Бекторе Кърымгъа келе. Шу вакъыт язгъан «Силем» адлы шииринде:
 
«Севдигим о гузель, эля гозьлюю,
Дияр, дияр гезип булмая гельдим»,— дей.
 
Шу вакъыт о, эля козьлюсини тапамаса да, базы акърабаларыны ве севген миллетини тапа. Кърымда къалып, кой мектебинде оджалыкъ эте.
Шевкъий Бекторе тюрк тебаасындан олгъаны ичюн, 1914 сенеси биринджи джиан дженки башлангьанынен, Русиеге къаршы чыкъышта булунгъан Тюркиеге къайтмагъа меджбур ола. Лякин гонълю Кърымда къала.
1917—1918 сенелери Кърым ярымадасы, дженк атеши ичерсинде къала. Миллий Къурултай, къызыллар, беязлар, немсе ишгъали, махноджыларнынъ уджюми ве башкъа къуветлернинъ чарпышмалары саесинде, авам халкъ, акъсызлыкъ ве зулумлыкъларгъа огърай. Бу ал, Шевкъий Бекторенинъ рухуны пек эзиетлей. Иште, шу вакъыт о: «Кърым ичюн», «Акъкъым ичюн», «Ватанымдыр» шиирлерини яза. О, баба-деде юртуна шу къадар багълана ки, 1918 сенеси Кърымгъа кельмек ёлуны арап тапа. Март айында, «Иляли Ахмер», яни «Къызыл ярым ай» тешкилятынынъ тешеббюсинен, Русие иле Тюркие арасында япылгъан бир анълашма муджиби, он рус эсирини Акъяргъа кетирип, теслим этмек керек ола. Оларны кетиреджек 3 кишилик эйет теркибине кирмеге Шевкъий Бекторе де мувафакъ ола. Рус эсирлеринен берабер «Гульджемал» гемисинде Шевкъий Бекторе, оларны къоруйыджы торпедо гемиси «Пейкишевкет»нинъ когертесинде исе, бинъ-башы Умер бейнен, кърымтатар Амдий бейнен, март 5-те Истанбулдан чыкъалар. Акъяргъа якъынлашкъанда, оларны «Пронзительный» адында рус торпедо гемиси къаршылай ве лиман миналангъаны ичюн, Кефеге алып кете. Оларгъа Кефенинъ «Астория» мусафирханесинде зияфет берелер. Бир-къач кунь зарфында, Шевкъий Бекторе, кърымтатарларнен корюше ве мушкуль вазиетни огрене, март он бирде исе Истамбулгъа къайта.
Чокъ кечмеден, Кърымда Сулейман Сулькевичнинъ ёлбашчылыгъы алтында укюмет къурулгъан сонъ, Шевкъий Бекторе бир шииринде:
 
«Аты тез чектиринъ бинек ташына,
Къамчыйы астырынъ эгер къашына,
Урьметен, оджанынъ яшы башына,
Эгерленъ атымы бинесим гельди.
Джигит мейданына гиресим гельди»,—
 
деп 16 кишилик бир эйетнен кене Кърымгъа келе.
Кърымда чар истибдады укюм сюрген 135 йыл зарфында, медениет къапылары къапавлы къалгъаны ичюн, ачылгьан башлангьыч мектеплерде оджа етишмеген. Тюркиеде исе, окъумыш кърымтатар яшлары олгъан. Оларны Кърымгъа давет этмек ичюн, Шевкъий Бекторени Истамбулгъа ёллайлар. О, бир ай зарфында 45 оджа топлап, Кърымгъа алып келе. Тюркиеге япкъан бу сонъки сеяатында эля козьлюсини де тапа ве кезлевли мудерислерден бирининъ къызы Амиде ханымгьа эвленип, оны да Кърымгъа — озь ватанына кетире.
Шевкъий Бекторе Алушта нахиесиндеки Къуру Озен коюнде ерлешип, оджалыкъ япмагъа башлай. Фаалиети ялынъыз оджалыкънен сынъырланмайып, «Шар-шур» адында эльязма, афталыкъ меджмуа чыкъара башлай.
1920 сенеси Бекир Чобан-заде тасилини битирип, Маджарстандан Кърымгъа къайткъан сонъ, чокъ кечмеден, Кезлев шеэринде отькериледжек бир топлашувгъа давет этиле. Шевкъий Бекторенен экиси, 1910 сенесинден берли мектюплешселер де, бир-бирини анджакъ бу топлашувда корелер, ве сонъра багъларыны ич бир вакъыт узьмейлер. Маариф саасында «Ильмий шура»даки ве Тотайкойдеки иш аркъадашлыкълары оларны бир-бирине даа зияде якъынлаштыра. Шевкъий Бекторе Анкарада нешир этильген «Кърым» меджумасынынъ 1961 с. 11 (23) санлы, майыс айы нусхасындаки хатырлавында: «Профессор Бекир Чобан-заде иле 20 йылгъа якъын (1932 с. тевкъиф этильгенине къадар) меслек, месаи, язарлыкъ, идеал ве миллий муджаделе аркъадашлыгъы, филологик араштырмалары ишбирлиги яптым. 1926 йылынынъ татилинде, там эки айыны Дагъстаннынъ Темирханшура шеэринде, геджели-куньдюзли меним эвимде, аиледже, бир софрада кечирди»,— дей.
Шевкъий Бекторе, 1920 сенеси, Акъмесджитке барып ерлешкен сонъ, ичинде: «Эркинекъон», «Ханджами къаршысында», «Эй, джошкъун далгъалар», «Чатыртавнынъ якъынлары», «Аркъадаш», «Аякъдаш» шиирлери де олгъан, ильки китабыны бастыра. 1922 сенеси кърымтатар тилининъ арапча ве фарсча сёзлеринден арындырылгъан «Сарф ве наху» китабыны яза. Онынъ бу грамматика китабында, асыл татарджа оларакъ къуллангъан базы сёзлери тенкъид этильсе де, китап сатынлыкъкъа чыкъарыла.
Шу йыллары, Акъмесджит дживарындаки Тотайкойде педагогика техникумы ачыла. Онынъ мудири оларакъ, корюмли эким ве фааль джематчы — Амет Озенбашлы, мудир муавинлигине исе — шаир Шевкъий Бекторе тайин этиле. Оджалыкъкъа, кърымтатар зиялыларындан: Бекир Чобан-заде, Мамут Недим, белли эким ве фааль джемаатчы — Абдулла Джанторе, Абибулла Одабаш, Эдем Фейзи, Гъафар Шемшедин ве бестекяр Асан Рефатов ёлланылалар.
Бу вакъытларда Шевкъий Бекторе, элифбе язув мусабакъасына къатыларакъ, «Тоташ-боташ» ады берильген элифбе китабыны яза. 1925 сенеси онынъ бу китабы мектеп талебелерине дерслик оларакъ бастырыла. О, айны заманда, Абибулла Одабаш ве Исмаил Лемановнен берабер, маариф меджлисининъ азасы олып да чалыша.
1925 сенеси зиялыларны кениш суретте тефтиш этювлер даа башланмагъан олса да, «миллетчи», «аксинкъиляпчы» ве булар киби башкъа тамгъалар такъылмагъа башлагъан эди. Ярын вазиетимиз насыл олур экен?»— деген девирде, Дагъстан Маариф Комиссарлыгьы озь ихтияджыны къанаатлендирмек ичюн, Шевкъий Бекторени Дагъстангъа давет эте. Бунъа разылыкъ берильген сонъ, чокъ кечмеден, озгъарув акъшамы тешкиль этиле.Сабагъа къадар девам эткен бу отуршувдан сонъ, талебелер ве оджалар, чалгъы-чагъананен Шевкъий Бекторени вокзалгъа къадар озгъаралар.
Шевкъий Бекторе, Дагьстаннынъ Темирханшура (Буйнакск) шеэринде, педагогика курсларында окъув ишлери мудирлиги иле тиль дерслери вазифесини де алып бара. Чокъ кечмеден, Тотайкой техникумындан авушкъан аркъадашы Эдем Фейзинен берабер, «Маариф ёлу» меджмуасыны чыкъармагъа башлайлар.
Шу девирде, Кърымда татар медениети теракъкъият ёлуна минип илерилегенини корьген къардаш джумхуриетлер, мухтадж олгъан мутехассысларны Кърымдан чагъыртмагъа тырыша эдилер. Бойлеликле, 1925 сенеси Бекир Чобан-заде де Азербайджангъа чагъырылып алынгъан эди. Эки йылдан сонъ исе, кинофильмде Алим ролюни иджра эткен, мешур сана ве кино устасы Хайри Эмир-заде де Бакугъа давет этильген эди.
1926 сенеси, Баку шеэринде топлангъан биринджи халкъара тюркологлар къурултайында, Б. Чобан-заде — Азербайджаннынъ, Ш. Бекторе исе,— Дагъстаннынъ темсильджилери оларакъ иштирак этелер. Бу къурултайгъа кельген Туркменстан темсильджилери, Ш. Бекторенен таныш ола, джумхуриетлери онынъ киби ильмий тешкилятчыгъа ихтияджлары олгъаныны бильдире ве оны ресмен давет эткенде, Ш. Бекторе оларгъа разылыкъ бере. О, шу девирде язгъан бир шииринде:
 
«Гиттим, гидиёрым, гитмек истерим,
Эр тюрк оджагъында тютьмек истерим.
Джаддеминъ гечтиги гениш чёллерде,
Онынъ девесини гутьмек истерим»,— дей.
 
Шевкъий Бекторе даветининъ ресмийлештирильмесини беклемеден, ишке кирише ве 1927 сенеси туркменлернинъ ильки грамматикаларыны мейдангъа кетире. Ниает, 1930 сенеси давет ресмийлештирилип, Туркменистангъа авуша. Анда, илим саасында кениш фаалиет косьтерип, муневверлернинъ сайгъы ве севгисини къазана. Лякин о йылларда, козьге корюнген мутехассысларны джезаламакъ, я да темелли гьайып этмек, сталинджи сиясетининъ адети олмагъа башлагъан эди.
1932 сенесининъ март айында, баягъы туркмен муневверлеринен берабер Шевкъий Бекторени де тевкъиф этелер ве тахкъикъат ичюн Ташкент НКВДсине алып кетелер. Онынъ «тахкъикъаты» исе, энъ алчакъ эскендже усулларыны къулланып, «буржуа миллетчиси» ве «аксинкъиляпчы» олгъаныны танытып, фаалиет аркъадашларыны эльге бердирювден ибарет ола. Мында эшиткен ве корьген шейлерине коре, омюрининъ сонъки куньлери якъынлашкъаныны тахмин эте. Къарысы — Амиде ханым, буюк къыйынлыкъларгъа огърап, оны бир зиярет эткенде о, онъа Тюркиеге кочип кетмесини теклиф эте. Амиде апте бу меселенинъ пешине тюшерек, къолайлыкънен олмаса да, огъуллары — Атилла, Къалгъай ве къызы Севинчнен берабер Истанбулгъа кочип кете.
Къарысы Тюркиеге кеткен сонъ, Шевкъий Бекторе оларны къасевет этювден къуртула, амма, инсан даянмайджакъ киби эскенджелер онынъ ичюн эп девам этелер. О: «Бу къадар эзиет чекмектен, ольгеним яхшы»,— деп тилек тилей. Чокъкъа бармайып, соргъу вакътында, энди гъает зайыфлангъан вуджуды, эскендже усулыны котерамай — о эсини джоя. Сонъундан анълагьанына коре, набыз ургъусы белли олмагъаны ичюн, оны, алемден кечти деп, олюлер ханесине алып кетелер. Лякин юрегининъ сагълам олувы, оны кене аяткъа къайтара. Эсини башына топлап, озюнинъ ким ве не ерде олгъаныны анълагъанынен, бу уянувына пешман этип: «Эй, танърым, бу чеккенлеримни манъа аз сандынъмы?»— деп, даа нелер чекеджегини тасавур этерек, козьяш тёккен. (Шевкъий агъа, бу адиселерни хатырлагъанда, сеси къалтыраяракъ, агълап йиберген эди). Эки йыл девам эткен азаплардан сонъ, устюне «Совет девлетини девирмек макъсадынен, исьян азырлады» киби сачма бир къабаатлар юкленип, он йылгъа, агъыр режимли лагерьде чалышмагъа укюм этиле.
Он йыл лагерьде манълай тери тёкип, агъыр ишлерде чалышкъан сонъ да, бир кереден азат этильмей. Онынъ азат олунувы вакъыт кениш къулланылгъан гъайрыресмий къанун муджиби, («хусусий эмирге къадар») деп, бельгисиз муддетке къалдырыла. Оны лагерьде эки йыл даа туткъан сонъ, 1946 сенеси азатлыкъкъа чыкъарып, сербестлик бермейлер де, Ташкент виляетининъ Янъыёл шеэрине, НКВД назариети алтында булунмагъа ёллайлар.
Шу вакъыттан Шевкъий Бекторенинъ «сербест» омюрининъ энъ агъыр куньлери башлана. Чюнки бир тарафтан — иш тапмакъ пек къыйын олса, экинджи тарафтан — къапалып чыкъкъанларны, ер олса биле, ишке алмай эдилер. Чалышмагъан кишиде исе пара къайдан кельсин. Паранъ олмаса, вуджуд ичюн зарур олгъан шей алынмай. Бугунини ач кечиргеннинъ ярынгъа да ишанчы олмай. Бойлеликнен, Шевкъий агьа къаарь-къасевет алтында базаргьа бара. О ерде — бирисининъ арабасыны бошатмагьа ярдым эте, бирисининъ юкюни ташый — бир къач рубле пара къазана. Сермия пейда эткен сонъ исе, таракъ, макъас, махорка, аякъкъап креми киби уфакъ-тюфек шейлер алып сата ве тоюмлыкъ олмаса да, кечинюв вастасы тапа. Лякин, лагерьде агъыр ишлер япкъанына бакъмадан, эр кунь бир чанакъ чюкюндир шорбасынен бир кесек отьмек бергенлери акъкъында хаяллангъан вакъытлары биле ола. Къарысы ве балаларыны тюшюнюви, вазиетини даа зияде кергинлештире. О, Тюркиеге — къорантасынынъ янына кетмек ичюн, юкъары тешкилятларгъа мураджаат этмеге башлай. Лякин онынъ мектюплерине къаршылыкъ я кельмей, я кельсе де, мааллий органларгъа келе. Ойле такъдирде оны чагъыртып, онъа «шикяетчи» тамгъасы къоялар, эм де совет девлетинде олгъан боллукъны ве адалетни таптагъаны ичюн тазирлейлер.
1948 сенесининъ декабринде Шевкъий Бекторени мааллий НКВД чагъырта, тевкъиф эте ве бир такъым ифтираларнен къабаатлап, он йылгъа, Сибирьге сюрелер. О, Красноярск лагерьлеринде булунгъан вакъытларда, къарысы ве тасиль корип оськен балалары, оны озь янына алдырув пешине тюшелер. Бу меселеге Тюркиенинъ эльчилиги де киришерек, онъа тюрк паспорты бериледжегини бильдирген сонъ о, дюньягъа янъы-баштан догъгъан киби севине, амма, онынъ устюнде кене къара булутлар пейда ола. Онъа совет девлетинде чокътан берли булунгьанындан себеп, тюрк тебаалыгъыны гъайып эткенини бильдирелер. Эр алда, эгер Тюрк укюмети къабул этсе, совет паспортынен, муаджир оларакъ кетмеге разылыкъ берелер.
Бу хаберни Ш. Бекторе агъыр хаста олгъанда ала. Бунъа бакъмадан, 1956 сенеси сентябрь 30-да Москвагъа кете. Весикъаларыны ресмийлештиререк, октябрь 5-те Киев шеэринден учакъкъа минип, Югославиянынъ Белград шеэрине келе. Хасталыгьы кескинлешкени ичюн, анда алты кунь хастаханеде ята. 1956 сенеси октябрь 11-де о, Истанбулнынъ Ешилькой ава аланында, аилеси, дост-эши ве онъа сайгъы беслегенлер тарафындан, гульдестелернен къаршыланылып алына.
Шаир Шевкъий Бекторе Тюркиеге къайткъан сонъра омюр аркъадашы Амиде
ханымле берабер.
Бойлеликле, Шевкъий Бекторе, омюрининъ энъ махсулдар девирини лагерьлерде ве НКВДнинъ незарети алтында кечиререк, халкъына багъышлайджакъ поэма ве шиирлерининъ чокъусыны язамайып, сербестликке чыкъа. Лякин онынъ юреги, сюргюнликте хорлангьан халкъы арасында къала. Тюркиеде тешкилятландырылгъан кърымтатар миллий меркезининъ башына ребер сайланыладжакъта, онынъ разылыгьыны сорагъанлар. О исе: «Эки куньлик омюрим къалгъан олса биле, оны, халкъыма хызмет этип кечирмеге истейим»,— деп, джевап берген.
Шевкъий Бекторе, шу тешкиляттаки гурьдели фаалиети арасындан вакъыт тапып, озюнинъ омюри акъкъында «Волга къызыл акъаркен» адлы бир китап язмагъа муваффакъ ола. Лякин онынъ хырпалангъан юреги чалышувны токътата. 1961 сенеси, декабрь 20-де, бутюн омюри бою бизлерни къайгъыргьан белли шаиримиз — Шевкъий Бекторе, фани дюньяны терк эте. Яткъан ери нур олсун! Аминь!
Шевкъий Бекторе вефат эткен сонъ, огълу Атилла Америкагъа кетип,Нью-Йорк шеэринде ерлеше. Бираз вакъыт кечкен сонъ, къызы Севинч де анда кете ве анасы — Амиде аптени де озь янларына алдыралар. 1983 сенеси, Амиде апте де Алланынъ рахметине къавуша. Алла рахмет эйлесин!
 
РУСТЕМ МУЕДИН

Категория

Источник
http://anaurt.com