Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 А.С.Пушкин.     

                       Саран рыцар.



     (Ченстон трагикомедиадан саналар).

 

                    Биринджи сана.

                        Къулледе.

                    Альбер ве Иван.

Альбер.Не олсада турнувада манъа олмакъ керек.

             Иван,мигъферимни манъа косьтер.

  

     Иван мигъферны онъа бере.

             Къатты дарбеден о яравсыз.Оны киймек 

             Энди олмаз. Янъысыны тапмагъа керек.

             Граф Делоржке лянет олсун. Амма да дарбе!

Иван.    Дарбесине сизде джеваб яхшы къайтардынъыз,

             Ат устюнден  оны мизракънен йикъып.

             Олю киби бутюн кунь яткъан,туруп оламайып.

Альбер.Эп бир Делорж бир шей джоймады.    

             Венециан кокюс зырхына бир шей олмады.

             О башсызгъа омюр къыйметсиздир.

             Мигъферини башындан чыкъармакъ керек эдим.

             Герецог ве къадынлардан утанмагъан олсам,

             Аладжакъ эдим. Лянет олсун графкъа!

             Турнувада башымны тешкей эди о.

             Урбада керек манъа.Сонъки зияфетте   

             Герцог масанынъ башында рыцарлар

             Атлас ве къадифенен йылтырай эдилер;

             Тек мен зырхта эдим. Шакъа эттим, -                                                                                                       

             Турнувагъа апансыз кельдим, - деп мен.

             Амма шимди не айтарым? Фукъарелик 

             Юрегимизни мерхаметсиз ашшалай!

             Не вакъыт Делорж агъыр мизракънен

             Савашта мигъферимни тешип кетти,

             Мен пек ачувландым ве ачыкъ башымнен

             Эмиримни къаршысына чаптырттым;

             Кичкене паж киби йигирми адымгъа

             Графны мизракънен котерип аттым.

             Клотильда озь юзюни япып, къычырды.

             Герольдлар исе макътай эдилер дарбемни, -

             Шу вакъытта манъа къайдан кельген

             О къадар джессюрлик ве къувет? Билесинъми?

             Къараманлыгъымнынъ себеби - саранлыкъ;

            Мигъферимни бозгъан ичюн ачувландым.

            Къытмыр бабамнен берабер яшап,

            Маразланмакъ зор дегильдир, онъа ошап.

            Байгъуш атымны алы насыл?

Иван.                                                 Эп топаллай.

            Мен беллесем, эгерлемек эрте оны даа.

Альбер.Керек дору атны сатын алмагъа.

             Эм де онынъ фияты пек уджуз.

Иван.    Уджуз, амма шимди ёкъ бизде пара.

Альбер.Я дембель Соломон не айта?

Иван.    О айтты ки, сиз реин бермегенджи

             Борджкъа башкъа пара бермейджек.     

Альбер.О шейтангъа реинни къайдан тапайым!

Иван.    Мен онъа айттым.

Альбер.                              Я о?

Иван.                                      Къызгъанчыны билесиз де.

Альбер.Айтмадынъмы онъа сен: бабам меним 

             Чуфут киби зенгин, эрте-кеч эп бир                 

             Мирасчы олурым мен.

Иван.                                       Сёйледим эбет.

Альбер.Сонъ.

Иван.             Ёкъ демей, амма…

Альбер.                                   Бунъа дерлер фелякет!

Иван.    Озю келеджек эди мында.

Альбер.                                          Мевлягъа шурет!

             Пара бермегендже манъа, оны йибермем.     



      Къапыны къакъалар.

             

             Ким бар анда? 



       Чуфут кире.



Чуфут.                         Алчакъ хизметкярынъыз.

Альбер.Кир, достум. Лянетли чуфут, азиз Соломон,

             Кель, кель. Эшиткениме коре, сен манъа

             Энди инанмайсынъ.

Чуфут.                                  Ах, инсафлы рыцар,

             Ант этем: шимди бералмайым…пара сизге.

             Рыцарларгъа даима ярдым этип, менде

             Бир шей къалмады. Къайдан алайым?

             Борджуны къайтармагъа кимсе истемей.

             Риджа этем, ич олмадым сиз къайтарып…

Альбер.Айдут! Эгер менде шимди пара олса эди,

            Сеннен лаф этер эдимми? Айды,айды,

            Инатланмаса чокъ назик Соломоным,

            Озюм ахтармагъандже, берсе манъа

            Юз онлыкъ.

Чуфут.                    Не, не? Сиз юз дейсизми?

            О-гъо! Ойле пара манъа къайдан кельсин!

Альбер.Достларынъа ярдым этмек истемейсинъ.

            Утангъай эдинъ, чуфут.

Чуфут.                                     Эфендим, ант этем…

Альбер.Сен реин сорайсынъ? Шакъанъ яхши пек!

             Не берейим мен санъа?! Домуз терисиними?

             Эгер паалы бир шейим олса эди менде                                               

             Чокътан оны сатар эдим. Ёкъса, копек,

             Рыцар сёзи сёз дегильми санъа?

Чуфут.                                                      Сёзинъиз

            Сагъ олгъандже, пек чокъ къыйметлидир.

            Анахтарсыз о сизге Фламанд байларнынъ 

            Сандыкъларын даима ача билир.

            Эгер манъа, байгъуш Соломонгъа, оны берип, 

            Эм де шу арада апансыздан ольсенъиз,

            Алла косьтермесин эбет, сизин сёзинъиз

            Денъиз тюбюнде яткъан джеваир къутунынъ,

            Кимсеге керекмеген анахтары даин олур.

Альбер.Сен беллейсинъ,бабам менден чокъ яшармы?

Чуфут. Ким биле, куньлерни бизге кок эндире;

            Акъшам яшай огълан, саба исе оле бирден;

            Мефтаны  дёрт къадимий ихтиярлар

            Омузлар устюнде къабыргъа алып баралар.

            Сагъ бугун барон. Мевля берсе - он, йигирми,

            Йигирми беш, отуз йыл даа яшар, бельким. 

Альбер.Дельдирдинъми сен?! Отуз йылдан мен

            Элли яшны толдураджам, - манъа шу паралар неге

            Керек оладжакълар.

Чуфут.                               Айтманъыз ойле. Паралар

            Яшкъа-къарткъа эр заман керек ола.

            Яш - акъчаларда хизметкяр къыдыра,

            Къызгъанмайып анда-мында сачып тура.

            Къарт исе, - тек оларгъа аркъалана,

            Меним достларым деп, яшай ве къувана.

Альбер.Бабам парадан не хызметкяр, не дост коре,

             Укюмдар сайып, оларгъа о хызмет эте.

             Эм де ойле тырыша! Джезаир къулуна

             Ве залым копекке ошап. Сувукъ ювада,

             Тек сув ичип ве къуру къабукъларны ашап,

             Бутюн гедже юкъламай, къарауллай.

             Алтын исе яваш-яваш сандыкъларда ята. 

             Не айтарсынъ сен бунъа? Вакъыт келир,

             Шу паралар манъа хызмет этерлер.

Чуфут.  Бароннынъ дженазесинде козь яшкъа коре,

             Алтын зияде токлюр. Онынъчюн мевля сизге

             Мирасчы олмасыны тез къисмет этсинъ.

Альбер.                                                              Амин!

Чуфут.  Бир шей айтмакъ истейим…

Альбер.                                              Не?..

Чуфут.  Сиз ичюн, билесизми, бар бир чаре…

Альбер. Насыл чаре, Соломон, айтабер тез-тез.

Чуфут.   Бир таныш къарт бар менде,

              О да чуфут, фукъаре бир эджзаджы…

Альбер. О да сендай айнеджи миравахаджамы,    

              Ёкъса сенден, аз олсада, намуслыджамы? 

Чуфут.  Ёкъ, ёкъ рыцар эфендим, Товий

             Алыш-веришнен огъраша; илядж ве

             Тамчылар сата.

Альбер.                        Манъа олар неге керек?

Чуфут.  Фильджангъа уч тамчы къойсакъ эгер,

             О лезетин де, тюсюн де бозмаз экен;     

             Адам исе чекишмейип, оле бирден.

Альбер. Сенинъ къартынъ зеэр сатамы?

Чуфут.                                                     Эйи, э.

Альбер. Токъта, анълап оламайым, сен пара ерине

              Зеэр теклиф этесинъми алмагъа? Ойлеми? 

Чуфут.   Сиз кулесиз устюмден, амма мен…

              Башкъа шейни айтам…бельким…тюшюнем,

              Вакъыт кельди къарт баронгъа ольмеге.

Альбер. Зеэр берип бабама!.. буны сен огълуна…

              Оламы ойле, а?! Иван, тутчи оны!..  

              Копек, йылан, джансыз чуфут,

              Билесинъми, мен сени бугун   

              Араба къапы устюнде асарым, айдут!

Чуфут.   Мени авфу эттинъ, мен къабаатлым,

              Мен делим.

Альбер.                   Иван, тез йипни кетир.

Чуфут.  Мен шакъа эттим де…Сизге джюздан кеттирдим.

Альбер. Кет мындан, копек.



         Чуфут чыкъа.



                                         Догъмуш бабамнынъ

              Саранлыгъы мына мени неге алып бара.

              Арам чуфут, бакъса, не манъа теклиф эте.

              Сув кетир манъа, ачувымдан титрейим…

              Иван, амма пара манъа керек те… 

              Бар чап артындан ве сора ондан

              Джюзданнын. Лянетлер олсун онъа.

              Мерекепни кетир; ве йиберме оны мында.

              Арамнынъ онлыкълары зеэр къокъуса да,

              Онъа сенет язып, имзалайым. Иван,  

              Токъта, керекмез! Кетир манъа шарап.

Иван.     Къалмады бизде шарап.

Альбер.                                       Я Испаниядан

              Синьор Ремоннынъ йибермеси къайда?

Иван.     Эмирнъизни риает этип, сонъки шишени

              Акъшам хаста демирджиге, мен алып кеттим. 

Альбер. Керчек, унуттым. Сув бер айса. Лянетли аят!

              Бабама мен магъазда догъгъан сычан даиным.

              Герцогкъа барып шикает этеджем ярын,-

              Меджбур эттирсин о ихтияргъа

              Догъгъан огъул ерине мени саймагъа.





               

                          Экинджи сана.

                               Магъаз.  

Барон.Дюльбер къадынчыкънен корюшювни

           Яш бир зампара беклеген даин, -

           Мен де бутюн кунь, зорнен даянып,

           Магъазгъа тюшеджегимни беклейим.

           Мераба садыкълы ве ишанчлы сандыкъларым!

           Амма бахтлы кунь! Толмагъан сандыгъыма

           Къоша билем бугун мен бир авуч алтын.

           Аз олсада, лякин, яваш-яваш осе

           Джеваирлерим.Тама-тама голь олур.

           Китапта мен окъудым: бир кунь чар

           Эмир берген: аскерлерине бирер авуч 

           Топракъ кетирмесине. Тезден топракътан

           Балабан оба осьти - онынъ устюне чыкъып,

           Гъурур чар этрафыны къуванып, сейир этти:

           Дагъ устюнде аскерлерин акъ чадырлары,

           Узакъта гемилер, мавы денъиз корюнир.

           Эфсанени хатырлап, мен де магъазымда

           Авуч-авуч кетирип, алтын дагъы котердим,-

           Ве чаргъа ошап, мен юксектен сейир этем.

           Улу меним акимиетим? Шейтангъа ошап,

           Бутюн дюньяда энди укюм сюреджем;

           Истесем - гузель сарайлар пейда олурлар;

           Багъчаларыма коктен перилер тюшер;

           Гъурур шаир биле олур хызметкяр манъа, -

           Эр шей, эр кес къалтырап, бахшыш беклерлер.

          Эгер сызгъырсам, яваштан къатиллик

           Сюйрекленип келир, ве элимни ялар,

           Эмиримни беклеп, козьлериме бакъар.

           Эндиден сонъ дюньянынъ укюмдары меним.

           Инсан истеклеринден тек мен юксеким;

           Озь улу кучумни итираф этерим.      



       Алтынларына бакъа.





            Аз, эбет. Нидже-нидже адамларнынъ эмегини,

            Алдавларын, козь яшларын, ялвармакъларын

            Ве лянетлерин темсильджиси шу алтын олды!

            Мына дублон къадимий…мына. Оны акъшам

            Анавы тул къадын кетирди манъа, амма

            Ондан алдын ярым кунь уч баласынен,

            Тиз чёкип, окюрюп-агъларды, бакъып козюме.

            Ягъмур тюбюнде сыланып, еринден

            Къыбырдамайып, бакъып турды пенджереме.

            Акъайын борджун кетирди, къоркъуп апсханеден.

            Дели дегилим багъышламакъ параларымны.

            Я буны? Буны исе манъа Тибо кетирди -

            Къайдан алгъан экен дембель алдавджы?

            Къырсызлагъандыр эльбет; ёкъса, бельким, гедже,

            Орман ёлунда…айдут олып, чёльде…

            Эй, не олса да!..Манъа эпси бир дегильми?  

            Эгер бу азиз джеваирлер ичюн токюльген

            Козь яшлар, ал къанлар ве терилер

           Ернинъ теренлигинден апансыздан чыкъсалар,

           Ахыр заман олур эди, - мен исе

           Олюр эдим ишанчлы магъазымда. Айды, вакъыт.   



      Ачаджакъ ола сандыкъны.



           Эр сефер сандыкъны ачаджакъта мен,

           Не ичюндир сыджакъланам ве титреп башлайым.

           Къоркъмайым мен, ёкъ, янымда силяхым,

           Алтынымны къорчаламакъ азыр къылычым.

           Лякин юрегимни насылдыр дуйгъу сыкъар…

           Экимлер айталар: адамларны ойле сойлары бар,

           Къатилликтен оларгъа гузель кейф келе экен.

           Анахтарымны килитке сокъкъанда, 

           Бир кереден эм къоркъунчлы, эм де эйи ола;

           Пычакъны къурбангъа сокъкъанда, къатильге киби,

           Манъа да гузель кейф келе.



       Сандыкъны ача.



                                                         Мына эйиллик!



       Акъчаларны ичине ташлай.



            Болды энди сизге бу дюньяда юрмек,

            Инсан ихтирасларына, истеклерине хызмет этмек.

            Энди тынчланынъыз; мевлялар даин кокте,                                                                                                                                                                                                

            Сизде юкъланъыз  къатты ювкъунен.       

            Бугун озюме айтувлы зияфет япаджам, -

            Сандыкълар огюнде чыракъларны якъып,

            Бутюн демир килитлерни мен ачаджам,

            Ве йылтырагъан мукъаддес обаларгъа бакъаджам.

                                                                                                              Чыракъларны якъып, бир-бир артындан сандыкъларны ача. 



            Мен улу чарым!.. Насыл тылсымлы парылдав!

            Къуветли ве ишанчлы меним девлетим;

            Меним бахтым, намусым ве шан-шуретим!

            Мен чарым!.. Амма токътанъ…Ким менден сонъ 

            Улу укюмдар олур?.. Меним мирасчым!.. 

            Озюне ошагъан акъылсыз зампараларнен

            Бутюн джеваирлеримни о сачип-сепер!

            Меним дженазе кунюмде о мында тюшер

            Охшайыджы ве саран хызметкярларынен.

            Джессетимден анахтарларны къырсызлап,

            Къуванып бутюн сандыкъларымны ачар,

             Ве буз-бутюн джеваир-акъчалар

             Атласлы ве тешикли джеблерине акъар.

             Санки азиз бардакъларны парлап кильседе

             Чар елейни даркъатыр фукъарелерге.

             Бойле адалетсизликке акъкъы бар экенми?!

             Ёкъса манъа шу байлыкъ коктен тюшкенми?

             Я да кемик ойнап, буны оюнда юттимми?

             Кимсе бильмей насыл аджджы чекимелер,

             Къуртуралмагъан ихтираслар, агъыр фикирлер,

             Даимий къасеветлер, ювкъусыз геджелер

             Башымдан кечтилер. Эльбет, огълум айта билер, -

             Сенинъ юрегинъ ортюльген ешиль ёсуннен,

             Бир тюрлю истеклеринъ ёкъ эди сенинъ,

             Ве видждан не олгъаныны бильмез эдинъ.

             Панджалы айвангъа ошагъан видждан

             Юрек тырмалай. Ах, бу видждан бармы!                                                                                                    

             Олмайджакъ джан сыкъкъан мусафирни хатырлата;

             О джады дай, айны сёндюрюп, къабырлардан 

             Олюлерге эмир бере тышкъа чыкъмагъа.

             Къасеветленип байлыкъны топлагъан олса,

             Масраф этмезден алдын, тюшюнер эди башта.

             Оламы экен магъазымны сакъламакъ

             Ляйыкъсыз назарлардан. Мумкюнь олса эди,

             Къара кольге даин чыкъып мезардан,

             Сандыкъкъа отурмагъа, ве адамлардан

             Джеваирлериме бекчи олмакъ, шимдики дай!..          



                          Учунджи сана.

                              Сарайда.

                          Альбер, герцог.

    

Альбер.Инанынъыз, укюмдар, пек утанам мен

             Аджджы факъырлыгъамдан. Чаресизликтен

             Мында кельдим, сизге шикает этмек.

Герцог.Алидженап рыцар, мен инанам сизге,

             Сиз даин адам бабасыны ботен 

             Къабаатсызламаз.Зампара дегильсиз эбет…

             Бойле япармыз: бабанъызны яваштан

             Чагъыртарым мында сарайгъа.

             Баягъы вакъыттан берли корьмедим оны.

             Къартбабамнен экиси достлаша эдилер.

             Бала олгъанда, мени озь саваш атнына 

             Отурта эди ве башыма агъыр мигъферини

             Кидирип, устюмден о кулер эди.

           

      Пенджереге бакъа.



             О дегильми, бакъчынъыз.

Альбер.                                        Одыр, укюмдар.

Герцог.О бир одагъа киринъ. Чагъырарым мен сизни.



      Альбер кете; барон кире.



             Барон, насылсыз, сагъ-селяметсизми?  

Барон. Бахтлым, укюмдар, эмиринъизни эшиткенимнен,

             Тапып куч-къувет, мына янынъызга кельдим.

Герцог.Биз, барон, чокътан корюшмедик.

             Мени хатырлайсызмы?

Барон.                                      Вай, укюмдар!

             Сиз не сёйлейсиз я? Бала олгъанда,

             Пек ашерли эдинъиз. Герцог рахметли,

             Айта эди манъа: Филипп, достум,

             Сен не айта билирсинъ бу кенджеге? 

             Йигирми йыл кечкен сонъ, мен беллесем,

             Бу балачыкъ кулер устьлермизден…

Герцог.Якъын таныш экенмиз. Сарайымны унутманъыз.

Барон.  Къарт олдым мен укюмдар: сарайнъызгъа

             Кельмеге манъа сыра тюшмей энди. Яшларгъа

             О келише турнувалар, зияфетлер.Манъа исе

             Раатлыкъ керек. Дженк олса, эльбет,

             Мен къылычымны алып титрек элиме, 

             Азырым саваш атыма чыкъмакъ кене де.

Герцог. Тырышувнъызны, барон, бек яхшы билем;

             Къартбабама дост эдинъиз; бабамда сизге

             Урьмет эте эди. Мен де сизни, давасыз,

             Садыкъ джессюр аскер саям. Отурынъыз.

             Балаларнъыз бармы, барон?

Барон.                                                   Бар огълум.

Герцог.Ничюн озь сарайымда оны корьмейим?

             Бельки балолар сизни бездирген, лякин

             Огълунъызны сарайда корьмек истейим.

Барон.  Севмей огълум шаматалы тантаналарны;

             О ничюндир кийик ве агъыр табиатлы -

             Шунынъ ичюн къале этрафында геджелери,

            Яш сыгъынгъа ошап, юре.

Герцог.                                          Яхшы дегиль

            Онъа кийик олмагъа. Алыштыртайыкъ

            Шенъ балоларгъа, турнуваларгъа оны.

            Манъа огълунъызны ёлланъыз ве тайинленъиз

            Зенгин мааш, юксек унванына коре…

            Барон, сизге не олды, ёкъса ёлдан пек 

            Болдурдынъызмы?..

Барон.                               Укюмдар, болдурмадым;

            Мени шашмалаттынъыз. Сизден

            Огълум ичюн гизлеген акъыкъатны,

            Языкълар олсун, ачмакъ меджбурым.

            Укюмдар, мераметли олгъанынъызгъа

            Огълум шимди къыймет кесалмаз, -

            Куньлерини  айып ичкилик ве алчакъ

            Ишлерде кечире…

Герцог.                            Барон, о ойле

            Янъгъыз олгъаны ичюн. Янъгъызлыкъ

            Ве ишсизлик боза яш адамларны.

            Эгер мында ёлласанъыз о джояр

            Тенха ерде догъгъан къылыкъларны.

Барон. Авфу этинъиз мени, укюмдар,

            Лякин бойле шейге мен разы дегилим…

Герцог.Я не ичюн?

Барон.                   Сораманъыз, мумкюнь олса…

Герцог.Лютфен, барон, ред этмекни манасыны

            Манъа ачынъыз.

Барон.                           Билесизми, огълума мен

            Ачувлым.

Герцог.                Не себептен?

Барон.                                      Киндар джинает ичюн.

Герцог.Айтсанъ манъа, неден ибареттир о?

Барон. Мумкюнь олса, герцог…

Герцог.                                   Аджайыпсыз бираз,

            Ёкъса онынъ ичюн утанасызмы?

Барон.                                                    Э-э…утанам…

Герцог.Айтсанъыз манъа, не япты о?

Барон.                                                 О…о мени

            Ольдюрмеге истеди.

Герцог.                                Ольдюрмеге?.. Ойле

            Къара къалиплини мен махкеме этерим.

Барон. Исбатламакъ истемейим; мен бильмейим

            Меним ольгенимни истей эдимми, лякин,

            Бир шейни догърусыны билем…

Герцог.                                                   Нени?

Барон. Эвден шейлерни къырсызламакъ истегенини.



        Альбер одагъа чапып кире.

    

Альбер.Сиз алдатасыз, барон. Яланджы экенсиз!

Барон. Сен мындасынъмы?..Сен…сен, манъа!…

            Насыл юзюнънен ойле айтасынъ?..                                                             

            Ёкъса… мен…рыцар дегильми энди?!             

Альбер.Утанмайып, укюмдарны алдата эдинъиз!

Барон. Аллам, кок гюрюльдеси даа урмады буны!

            Ойле олса котер, - къылыч чезсинъ давамызны!



     Къолчагъыны ата, Альбер тез-тез оны котере.



Альбер.Берген эдиенъиз ичюн, миннетдарым.

Герцог.Мен не корем? Не олды меним алдымда?

             Бабасынынъ къолчагъаны огълу котерди!

             Адалетсиз куньлерде мен укюмдар олдым!

             Лаф этменъиз: сиз акъылсыз экенсиз,

             Сиз исе къаплан баласы! болды.

                                               (огълуна) Ташланъыз буны;

              Беринъиз манъа къолчакъны.

Альбер.                                       (четке) Языкъ.

Герцог.Панджаларнен бир туткъан омюрлик тутар оны! -

             Джанавар! Тез кетинъиз янымдан…

             Чагъырмагъандже, кельменъиз мында.



       Альбер чыкъа.

            

            Утанмайсызмы, барон…

Барон.                                   Укюмдар, авфу этинъ…

            Турып оламайым…Меним тизлерим

            Къуветтен тюше... тынчыкъ...анахтарларым

            Къайда?.. Анахтарчыкъларым меним!..

Герцог.                                                              Ольди.

            Э, мевля! Башымызгъа дехшетли йыллар кельди.   

Категория

Источник
http://www.proza.ru/2009/01/06/34