Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен, бир Косе бар экен. О яйлядан къайткъанда бир девге расткеле. «Къачсам - тутар, къоркъсам - ютар», деп тюшюне. Сонъ, «ольсем де, йигит киби олейим» дей де, догъру девге къаршы бара.
 
Курешке азырлангъан олып, енълерини тирей де:
 
- Олян, езит огълу езит, бу ерлерде кезмеге менден къоркъмайсынъмы? - дей.
 
Дев, чибин киби олып корюнген бу Косенинъ макътанчакълыгъына къакъылдап куле. Ойле бир куле ки, сесин-ден къаялар кочип кетелер. Дев, Косе байны мыскъыллап:
 
- Джаным Косе, бу сеферинъде манъа токъунма, эгер бир даа янъылып бу ерлерге тюшсем, мени парча-кесек этип ташларсынъ, - дей.
 
Косе бай юрекленип:
 
- Ёкъ, йибермем, мына шимди ебертип ташларым, - дей.
 
 
 
Дев ялваргъандай олып:
 
- Этме, Косе, мени аджымасанъ, бала-чагъамны аджы, -дей.
 
Косе даа зияде зыкъарлап башлай:
 
- Къана, насыл олюм истейсинъ: богъайыммы, сояйыммы, ёкъса терекке асып къояйыммы? - дей.
 
- Косе бай, мени богъгъандан, сойгъандан я да аскъандан санъа не файда? Бельки мен сенинъ къолунъда олгъан джанымны сатып алырым? -деп сорай дев.
 
- Я озюнънинъ сасыкъ джанынъа не берирсинъ?
 
- Бир куп алтын беририм, - дей дев. - Лякин алтыным сарайда тура. Юр кетейик, баре бугунь менде мусафир олурсынъ.
 
Косе бай девнен кетмеге къоркъса да, алтындан вазгечамай ве девнинъ артына тюшип, сарайгъа бара. Дев зияфет этип, софра доната: бир къач дане къызартылгъан къой, бир къач метий бекмез, май ве къатыкъ къоя. Косе бай бир кесек къой этини ашап тоя ве софрадан чекиле. Дев тааджипленип:
 
- Буюрса, ёкъса ашымызны бегенмединъми? - деп сорай. Косе къопайлыгъына барып:
 
- Мен дев эти ашап алышкъаным, - дей. - Балачыкъларынъдан бирини соймаз экенсинъми?
 
Дев Косе байдан керчектен де къоркъып башлай. «Шуны тез-тез савуштырып йибермек керек», - деп тюшюне.
 
Дев: «Олян, бу Косе керчектен де пек кучьлю экен», -деп тюшюне.
 
- Керекмей, керекмей, Косе бай, мен озюм агъач алып барырым, - дей де, бир юк одун юкленип, эвине алып бара.
 
Бундан сонъ дев Косе байны сувгъа йибере.
 
- Барып бир сакъа сув кетир, - дей.
 
Девнинъ сакъасы юз къопкъа сув ала экен. Косе бай сакъаны корьгенинен шашып къала: «Бунъа инсан кучю етерми», - деп тюшюне. Сонъ къуюгъа бара, къолуна курек алып, къуюнынъ тюбине тюше ве онынъ кенарларыны курекнен оймагьа башлай. Бу арада келип къалгъан дев Косе байны къую тюбюнде корип:
 
- Косе бай, къую тюбюнде не япасынъыз шу? - деп сорай.
 
- Не япасынъ дегенинъ не я? - дей Косе. - Къуюны чыкъарып, сенинъ эвинъе алып бармакъ истейим. Эр кунь сув ташып отурмазсынъ.
 
Дев: «Олян, бу Косенинъ кучюне сынъыр ёкъ экен», -деп тюшюне.
 
- Керекмей, керекмей, Косе бай, мен озюм сув алып барырым, - дей де, бир сакъа сувны сыртына уруп, эвине алып бара.
 
Дев, Коседен къуртул-манынъ чаресини къыдырып, бир кунь акъшам къадынына шойледей:
 
- Сен, апакъай, къыркъ къопкъалыкъ къазанда сув къайнат. Косе бай юкълагьанда онынъ устюне тёкермиз. Бу сёзлерни эшиткен Косе,
 
тёшек ичине девнинъ туз дёгген келисини къоя, оны ёргъаннен
 
сара, озю исе тавангъа чыкъып ята. Гедженинъ бир маалинде дев къыркъ къоп-къалыкъ къазанны къулакъларындан тутып, къайнагъан сувны тёшек устюне авдарып тёке. «Ана, бу къоркъунчлы адамдан да къуртулдым» - деп къувана. Къувана, амма саба бакъса не корьсин, Косе бай азбарда кезине.
 
- Косе бай, арув юкъладынъызмы? - деп сорай дев.
 
- Сагъ олунъыз, тёшегим бираз сыджакъ эди, - дей Косе. «Бу бешареттен яманлыкънен къуртуламазсынъ, дуйып
 
къалса, тирилей джанынъны алыр, эйиси оны яхшылыкънен башымдан савуштырайым», - деп тюшюне дев.
 
- Косе бай, манъа чокъ эйиликлер яптынъыз, энди сагълыкълашув куню кельди, ишандыргъан алтынларымны алынъыз да, эвинъизге кетинъиз.
 
Дев Косеге бир куп алтын бере. Бере, амма Косе бу алтынны насыл котерсин?
 
Косе алтын толу купны сарай огюне чыкъара. Сонъ бир шейлер тюшюнген киби, кокке бакъа, этрафына айланып
 
бакъа. Буны корьген дев:
 
- Косе бай, не ичюн бакъып турасынъыз, алтынны алгъан сонъ эвинъизге къайтып кетмейсинъизми? -деп сорай.
 
- Энди бу алтынны ташып юрейимми? - деп джеваплана Косе. - Кокке бакъкъанымнынъ себеби, бу алтынларнен айны урайыммы, ёкъса кунешни
 
шыпыртайыммы, деп тюшюнгенимдир, - дей. -Этрафыма бакъып тургъанымнынъ себеби, бу алтынларны фырлатып эвиме тюшюрмектир.
 
Дев Косенинъ мерамындан пек къоркъкъанындан:
 
- Этме, эйлеме, Косе бай, - деп ялвармагъа башлай. - Ай геджелери бизим чырагъымыздыр, кунеш де куньдюзлери шемимиздир. Сен оларны урсанъ, биз айсыз, кунешсиз не япармыз? Алтынларны сенинъ эвинъе мен озюм алып барайым.
 
- Барсын, шай олсын! - дей Косе. - Амма мен джаяв юрьмеге алышкъан адам дегилим, мени де сыртынъа алырсынъ.
 
Дев, Коседен къуртулмакъ ичюн эр шейге разы ола. Ёлгъа чыкъалар. Косенинъ агъырлыгъы девге бир чибин къадар да олып корюнмей.
 
- Косе бай, сизинъ бу къадар енгиль олманъызнынъ себеби недир? - деп сорай.
 
- Агъырлыгъымы озь элиме алдым да, - дей Косе. Сонъ, къушагъы арасындан пычагъыны чыкъарып, девнинъ аркъасына санчмагьа башлай.
 
Дев сыртыны къамбырайтып:
 
- Косе бай, агьырлыгъынъызны алынъыз, белимни сындыраятырсынъыз! - деп багъыра.
 
Насыл да олса, Косенинъ эвине якъынлашалар. Косе бай:
 
- Мен сенинъ эвинъде мусафир олдым, энди невбет санъа кельди, бир къач кунь къалып къонакъ олурсынъ, - дей.
 
- Олсам олурым даа, - дей дев.
 
- Айса бу ерде бираз токътап тур, мусафир келеджегини къадыныма айтайым, эвни джыйыштырсын, бир къач къой къавурсын.
 
 
 
Косе эвине кире, дёрт огълуны эвнинъ дёрт кошесине багълап къоя ве балаларынен къадынына меселенинъ асылыны анълата.
 
Сонъ девни эвге чагъыра.
 
- Юрь, аш азыр, бираз къапынайыкъ, - дей.
 
Косе байнен дев эвге келип киргенлеринен, Косенинъ огъуллары:
 
- Баба, бизни чез, дев кельди, биз дев эти ашамагъа истеймиз! - деп яйгъара къопаралар.
 
Дев къоркъусындан «Уф!» деп, теренден кокюс кечире.
 
Девнинъ агъызындан чыкъкъан ель Косени бир чырпы парчачыгъы киби, долап устюне котерип ата. Буны корьген дев тааджипленип:
 
- Косе бай, долап устюнде не арайсынъыз? - деп сорай.
 
- Не арайым? Дев сойгьан балабан бир пычагъым бар эди, къайда маразда къалды бильмем, тапамайым, - деп джеваплана Косе.
 
Бу арада Косенинъ къадыны пейда олып:
 
- Акъай, акъшамлыкъ къайсы бир девнинъ башыны пиширмеге асаджакъмыз: арандакиси пек къарт, бельки эвдеки девнинъ башыны асармыз? - деп сорай.
 
- Барсын ойле олсун, - дей Косе. - Мына шимди эвдеки девнинь башыны кесип беририм.
 
Бу сёзлерни эшиткен дев, атештен янгьан киби сычрап тура ве артына-огюне бакъмайып къачып кете. Кете, кете, бир тилькиге расткеле. Башына келип кечкенлерни бирер-бирер онъа айта. 
 
- Мусафир этеджек олып, аз къалды джаныма етеджек эди, - дей.
 
Тильки, балабан девнинъ кучюджик Коседен бу къадар къоркъкъанына шашып:
 
- Эй, дев агъам, пек абдал бир айван экенсинъиз де! - дей. - Коседен къоркъкъан дев олурмы? Мен дев олмасам да, Коседен къоркъмайым, эр гедже кумесине далам, тавукъ этинен кейфленем.
 
- Юрюнъиз берабер барайыкъ, сиз Косени ашарсыз, тавукъларнынъ акъкъындан мен келирим.
 
Косе бай, девнен берабер келеяткъан тилькини корип:
 
- Аферин санъа, тильки эфенди, - дей. - Бу къачакъны да якъалагъансынъ. Сенинъ кетирген девлеринънинъ сайысыны унуттым: бу он биринджисими, он экинджисими? Айды, не де олса, сонъ эсаплашырмыз. Къана, девни якъын кетир де, башыны кесип алайыкъ, къазан бошына къайнап турмасын.
 
Бу сёзлерни эшиткен дев, артына-огюне бакъмадан, табана къувет берип, къачып кете.

Категория

Источник
http://qirimlar.com/index.php/folklor/masal/zorakiy