Ayder Osman. TANIŞ KÖZLER

 

Halqımıznı Qırımdan sürgün etkende, qıyınlıqlardan, açlıqtan ucsuz-bucaqsız yollarda pek çoq adamlar ana-babalarından, evlâtlarından ayırıldılar. Qazahstan çöllerinde anasından öksüz qalğan Dilâver degen oğlançıqnı cenkten qaytıp kelgen babası Abdulla ağa ve Saadet yenge östüreler. Dilâver, ösip-büyügen soñ, aqiqatnı anlay. 

Men bu qadar yıl anamnı bilmeyip hatırlamayıp yürdim. Endi ise bilem, hatırlayım. 

- Neni hatırlaysıñ? 

- Er şeyni. Evimizni, köyümizni, poezdde nasıl kelgenimizni, anamnıñ toqtamay ağlağanını, maña aytqan sözlerini... - episi! 

- Poezdde nasıl kelgenimiz aqılıñdamı? 

- Ebet. 

- Vay, canım balam, sen o maalde bir zerreçik ediñ. 

- Episi bir, hatırlayım. Maña anamnıñ mezarı qayda olğanını aytıñız. Men onı ziyaret etmek isteyim. O, yigirmi eki yıldan berli meni kelir dep bekleydir. Men ise oynap-külip, quvanıp yürdim. Onı bir kere bile ziyaret etmedim. Aytıñız, mezarı qayda? Men o yerge barmaq, anaçığımnı öz bağrına alğan topraqnı körmek isteyim. 

- Ayt, deseñ, aytayım. Ebet, laf açılğan soñ, er şeyni soñunace bilmek kereksiñ. 

- Mezarı qayda? - dep qıçırdı Dilâver. 

- Toqta, balam, sabır et, men saña er şeyni sırasınen añlatayım. 

Dilâver közyaşlarını artıq tutıp olamadı. Anasınıñ yoq ekenini bilgenden berli, birinci kere ağladı.

- Biz poezdnen keleyatqanda, yolda bir adise oldı, - dedi Saadet yenge. - Bundan soñ zavallı anañ pek iprandı... Poezd aqşam üstünde nasıldır çöllük içinde toqtağan edi. Saqçılar qapularnı açmağa izin berdiler, amma kimseni yerge tüşürmediler. Tezden ketecek ekenmiz. Deycegim, balalar taze ava alsınlar dep, olarnı qapuğa yaqınca oturttılar. Doquz-on yaşlarındaki bir balaçıq, qopqanı boşatmaq içün, vagondan aşağı tüşti. Aşağıda biraz eglengen soñ, sen de tüşmek istegensiñ. O bala seni köterip tüşürgen... Bu arada, ne olğan ne olmağan, anañ bunı eslemegen. Vagonnıñ diger tarafından qarşıdan keleyatqan poezd keçip başlağanınen bizim poezdimiz yerinden qıbırdadı. Qopqa alıp tüşken balaçıq aman vagonğa mine ve seni unuta. Tek poezd ketip başlağanda, adamlar demiryol çetindeki bir töpeçik üstünde turğan balanı körip qıçırıştılar. Bu maalde poezd bayağı sürat alğan edi. Anañ birden abdıradı, seni aşağıda körgen soñ, kiyik sesnen qıçırdı, özüni vagondan atacaq olıp ıntıldı, kene yahşı, adamlar tuttılar. Çünki poezd nasıldır eniş yerniñ çetinden ketip başlağan edi. Eger atqan olsa, dos-doğru taşlı çuqurlarnıñ içine tüşecek edi... 

Bir kereden Dilâver çöl manzarasını açıq tasavur etti... 

.... O, qıçıra-qıçıra sesi çıqmayıp qalğanda, bayır artından, üstüne qara yapınca, başına qara qalpaq kiygen at üstünde mıyıqlı adam çıqıp keldi. At oynaqlay, kişi ise at üstünde oturğan alda, Dilâverni tutacaq olıp, elini uzata. Dilâver, qaçacaq olıp çapqan vaqıtta, sürünip yıqıldı, yerinden turğanınen, at üstündeki kişi onı sırtından qapqaçlap tuttı, ştannıñ tasmalarından çekip köterdi ve ögüne oturttı. Kişi, Dilâverni bir tutqan soñ, bir daa yibermedi. At çapa, amma yol tegiz degil, dereli-töpeli. 

Kişi, atnı demir izler arasına alıp çıqqan soñ, o tez ve tegiz çaptı. Dilâver poezdniñ artından anasına doğru çapayatqanlarını añladı. O ne qadar vaqıt at üstünde ketkenini bilmey, lâkin oturğan yeri ve o kişi tutqan sırtı ağırıp başladı. O kene ağladı. Bir maalde at poezd izleri arasından çıqıp, kene aşağı tüşti. Aşağıda yol tegiz, poezd ise yaqın edi. Onıñ tasırdısı ve andaki adamlarnıñ qıçıruvları eşitilmekte. Kişi atnı aydaştırdı, poezd ise yavaşladı. Olar endi eñ arttaki vagonnen yan-yanaşa çapmaqtalar. Vagonnıñ qapusı artınace açıq. Andan er kes tatarca qıçıra ve elini uzata. Olar vagon qapusına yaqın kelgende, Dilâver: "Bu bizim vagonımız degil!"- dep qıçırdı. Amma kişi buna qulaq asmadı. At endi vagon qapusı yanında çapa, fışqıra, onıñ teni suv oldı. Mıyıqlı kişi de, Dilâver de o yaq-bu yaqqa tayalar. O Dilâverni ştanından, kölmeginden tutqan alda bir elinen vagon qapusından uzatılğan onlarnen qollar betke uzattı. O qollarınıñ başta birisi, soñra digeri Dilâverni qapqaçlap tuttılar. Qollar ep çoqlaştılar. O biraz poezd tışında sallanıp turğap soñ, qollar onı vagon içine çekip aldılar. 

Dilâver yayğara qoparıp anasın qıdırdı. Anası bu vagonda yoq. Adamlarğa baqıp: "Bu bizim vagonımız degil!" dep ve kene ağladı. Anasını çağırdı. Bir qartiy onı quçağına alıp soradı: "Anañnı adı ne?" - "Urqiye" - dedi Dilâver. Qaysı köydensiñiz? - soradı kene qartiy. "Cavğaçtıdan". 

Adamlar bir kereden añlağan kibi "a-a!" dediler. 

- Bir çare etip, bu balanıñ anasına haber etmek kerek, - dedi deminki qartiy. - O zavallı anda deliredir. 

- Nasıl haber etmek mümkün? - dedi beyaz saqallı qart. - Poezd toqtamağance bunıñ çaresi yoq. 

Ekinci künü saba açılğanda poezd toqtadı. Kimsege vagondan tüşmege ruhset etmediler. Eñ sonki vagonnıñ saqçısı seni omuzları üstüne oturtıp eşelon boyu çapa, er vagonnıñ qapusı yanında toqtap: "Urqiye degen qadın barmı? Bu bala sizin vagondanmı?! - dep qıçıra. Bizler qapudan başlarımızın çıqarıp: "Bu yaqqa! O mında!" - dep qıçırıştıq, qol salladıq. Niayet, saqçı bizlerni kördi ve bizim vagon yanına çapıp keldi. Seni minsetken soñ, özü de mindi, çünki öz vagonına qaytmağa vaqıt qalmağan edi. Poezd köçti. Anañ seni körip, öyle quvandı ki, zavallı, baqıp turğan adamlarnıñ közleri yaşlandı. Seni ketirgen asker yigit de közyaşlarını sildi ve vagonnıñ bir köşesinde indemey tütün içip oturdı...

Eh, anañnıñ çırayı ep bir tüzelmedi. Qıbırdamayıp yata ve ep: "Köküsim acıy, ava yetmey", - dey bere. Onı pencerege yaqın yerge yatqızdılar. Künü boyu seni quçaqlap qıbırdamay yattı. Bir qaç kere suv içti. Men yanına barğanda: "Alla merametli, balamnı qaytarıp berdi", - dep yılmaydı. Amma yüzünde qan yoq edi. Soñra yüzü kögerip başladı. Aqşamğa yaqın meni yanına çağırdı. Sen yuqlay ediñ. Gayet zayıf davuşnen fısıldadı: "Saadet, özüm içün bir şey istemeyim, balam içün isteyim... Eger maña bir şey olsa, balam seniñnen qalsın, eşitesiñmi, özüñe oğul etip al. Belki, bir kün ola, Abdulla kelip çıqar... O vaqıtta oña menim soñki istegimni aytırsıñ... Beraber oluñız. Balam öksüzlik çekmesin. Er şeyni büyügen soñ añlatırsıñız. Eger Abdulla kelmese... - Alla merametli, birini alsa, birini berir, inşalla, kelir..." Sesi pek zayıf edi. Men oña taba egildim. Diñlendim: "Balam sennen qalsın, söz ber, yemin et..." 

Men: "Urqiye, sen ne aytasıñ? Endi er şey yahşı olğanda, bu nasıl laf?" - dedim. O ise ep bir sözni tekrarlay: "Yemin et", - dey. Men yemin ettim. Oña bir şey olsa, mutlaq seniñ anañ olmağa söz berdim. 

Anañ yavaşçıqtan közlerini yumdı, yuquğa ketti. Men onıñ yanında bayağı vaqıt oturdım. Yarı gecede yavaştan qolunı tutıp baqtım. Qolu suvuq edi. Men er şeyni añladım. Sen ise oña sıyıqıp yuqlap yatasıñ. Seni quçağıma alıp, aşağı tüştim. Seni köterip ketirgen saqçıdan ğayrı er kes yuqlay, yuqlağan kibi olıp yata. Ortalıq çım-çırt, tek köpçekler tasırdaylar. Men saqçınıñ yanına barıp oturdım ve birazdan oña meseleni añlattım. Saqçı abdıradı. Aman töpege, anañnın yanına tırmaştı ve birazdan qaytıp tüşti. Kene sigar içip başladı. Poezd ise ep kete "taq-taq, taq-taq..." 

Tañ attı, adamlar uyanıp yerlerinden turıp başladılar. Asker uyanğanlarğa yavaş-yavaş meseleni añlattı. Adamlar susqan alda ep anañ yatqan tarafqa baqalar... Bir maalde sen uyandıñ ve der'al anañ betke ıntılıp başladıñ. Soñra pek yaman ağladıñ... Ey, rabbim, o vaqıtta saña qoşulıp bütün vagon ağladı... Amma ağlavnen ölüni tiriltmek mümkün olsa edi... Anavı asker seni özüne oğul etip alacaq oldı. "Menim tıpqı böyle oğlum bar, beraber öserler, beriñ maña", - dep yalvardı, inattandı "Men onıñ tizesi olam" - dep zornen toqtattıq. Zavallı asker, o da pek yanıqladı... 

Poezd kete. Adamlar ise episi aşağı tüşti, töpedeki tahtada, yani ekinci qatta, anañ zavallı bir özçigi yata ve poezdniñ sarsıntısına köre, yavaş-yavaş sallana. Üyle avğan soñ adamlar yavaş-yavaş söylenip başladılar. "Onı gecege qaldırmaq olmaz.", "Kün qavuşqance, bir çare etip, topraqqa qoymaq kerek." 

Asker de şu fikirde edi. Eger aqşamğace poezd toqtasa, onı tüşürip qaldırmaq kerek olur. Amma poezd toqtamay, sen ise ağlamaqtan toqtamaysın... Kün qavuşıp başlağanda, kene nasıldır çölniñ ortasında, niayet, poezd toqtadı. Toqtav yarım saatlik eken... Ana, şaytip, dün aqşam seni omuzları üstüne oturtıp çapıp kelgen saqçı asker endi anañnı alıp ketti. Bu vaqıtta seni bizler eglendirip turdıq. Şay ise de, pek yaman ağladıñ... Anañnı ise asker, qolları üstüne köterip, çöl içine ketti. Onıñnen beraber tek bir adamğa, qart molla aqayğa barmağa izin berdiler. Olar dereli-töpeli çıplaq ve ülken çöl içine seniñ anañnı alıp kettiler. Anañnın başı, beti şalnen bağlı edi... Birden ortalıq qaranlıqlaştı. Molla aqay qaytıp keldi. Saqçı asker ise öz vagonına ketken. Poezd köçti. Molla aqay anañnı bir töpeniñ çapına kömgenlerini ayttı. Vagondaki adamlar, bilgenlerine köre, duva oqudılar. Poezd ise stantsiyalarda toqtamay. Aylanır künü aqşam Çalqar, ya da Çelkar şerini keçtik. Tek şu şeer aqılımda qaldı.

 

Dilâver bu facialı ikâyeni ses-soluqsız diñledi. Vucudında pek çoq ineler qıbırdap başladılar. Yüregi sıqıldı. Tena bir yer bulıp, ökürip-ökürip, toya-toya ağlamaq istedi. 

Dilâver tışqa çıqmaq, azbarda dolanmaq istep, yerinden turdı. Saadet yenge oğluna baqtı. Ebet, anasını deñiştirgen bu alicenap qadın - onıñ anası. Anacığım! 

- Ana, siz meni bağışlañız, - dedi Dilâver. Daa bir şeyler aytacaq edi, aytıp olamadı. - Bir kere daa bağışlañız, - dedi ve azbarğa çıqtı. 

Sakin gecede er şey susqan. Kökte yıldızlar parıldaylar. Bir yıldız uçtı ve, kökte beyaz iz qaldırıp, aşağı enerek, söndi. Dilâver tez-tez yürip kanal boyuna keldi ve sabağace kanal boyunda dolandı... 

Saadet yenge yavaştan içeri kirip, aqayının yanına oturdı. 

- Abdulla? - dep yavaştan aqayını çağırdı. 

Abdulla ağa qıbırdandı ve boğuq sesnen: 

- Sağ ol, Saadet, - dedi. - Abdulla, sen yuqlamaysıñmı? 

- Nasıl etip yuqlayım! - dep ınrandı Abdulla ağa. - Episini eşittim. Episini... Ne içün men de o vagon içinde olmadım da, ne içün men de, sizler kibi, çekişmedim?! 

- Taşla şöyle laflarnı, - dedi Saadet yenge. - Sen ağlasañ, bizler ne işlermiz?! Ağlama! 

- Sen aytasıñ amma, nasıl etip ağlamazsıñ! Bu taqdirniñ yazılarını nasıl etip añlarsıñ?! Ayt baqayım.