Айдер Осман.ТАНЫШ КОЗЬЛЕР

 

Халкъымызны Къырымдан сюргюн эткенде, къыйынлыкълардан, ачлыкътан уджсуз-буджакъсыз ёлларда пек чокъ адамлар ана-бабаларындан, эвлятларындан айырылдылар. Къазахстан чёллеринде анасындан оксюз къалгъан Дилявер деген огъланчыкъны дженктен къайтып кельген бабасы Абдулла агъа ве Саадет енге осьтюрелер. Дилявер, осип-буюген сонъ, акъикъатны анлай. 

Мен бу къадар йыл анамны бильмейип хатырламайып юрьдим. Энди исе билем, хатырлайым. 

- Нени хатырлайсынъ? 

- Эр шейни. Эвимизни, коюмизни, поэздде насыл кельгенимизни, анамнынъ токътамай агълагъаныны, манъа айткъан сёзлерини... - эписи! 

- Поэздде насыл кельгенимиз акъылынъдамы? 

- Эбет. 

- Вай, джаным балам, сен о маальде бир зерречик эдинъ. 

- Эписи бир, хатырлайым. Манъа анамнынъ мезары къайда олгъаныны айтынъыз. Мен оны зиярет этмек истейим. О, йигирми эки йылдан берли мени келир деп беклейдир. Мен исе ойнап-кулип, къуванып юрьдим. Оны бир кере биле зиярет этмедим. Айтынъыз, мезары къайда? Мен о ерге бармакъ, аначыгъымны озь багърына алгъан топракъны корьмек истейим. 

- Айт, десенъ, айтайым. Эбет, лаф ачылгъан сонъ, эр шейни сонъунадже бильмек керексинъ. 

- Мезары къайда? - деп къычырды Дилявер. 

- Токъта, балам, сабыр эт, мен санъа эр шейни сырасынен анълатайым. 

Дилявер козьяшларыны артыкъ тутып оламады. Анасынынъ ёкъ экенини бильгенден берли, биринджи кере агълады.

- Биз поэзднен келеяткъанда, ёлда бир адисе олды, - деди Саадет енге. - Бундан сонъ заваллы ананъ пек ипранды... Поэзд акъшам устюнде насылдыр чёллюк ичинде токътагъан эди. Сакъчылар къапуларны ачмагъа изин бердилер, амма кимсени ерге тюшюрмедилер. Тезден кетеджек экенмиз. Дейджегим, балалар тазе ава алсынлар деп, оларны къапугъа якъынджа отурттылар. Докъуз-он яшларындаки бир балачыкъ, къопкъаны бошатмакъ ичюн, вагондан ашагъы тюшти. Ашагъыда бираз эгленген сонъ, сен де тюшмек истегенсинъ. О бала сени котерип тюшюрген... Бу арада, не олгъан не олмагъан, ананъ буны эслемеген. Вагоннынъ дигер тарафындан къаршыдан келеяткъан поэзд кечип башлагъанынен бизим поэздимиз еринден къыбырдады. Къопкъа алып тюшкен балачыкъ аман вагонгъа мине ве сени унута. Тек поэзд кетип башлагъанда, адамлар демиръёл четиндеки бир тёпечик устюнде тургъан баланы корип къычырыштылар. Бу маальде поэзд баягъы сюрат алгъан эди. Ананъ бирден абдырады, сени ашагъыда корьген сонъ, кийик сеснен къычырды, озюни вагондан атаджакъ олып ынтылды, кене яхшы, адамлар туттылар. Чюнки поэзд насылдыр эниш ернинъ четинден кетип башлагъан эди. Эгер аткъан олса, дос-догъру ташлы чукъурларнынъ ичине тюшеджек эди... 

Бир кереден Дилявер чёль манзарасыны ачыкъ тасавур этти... 

.... О, къычыра-къычыра сеси чыкъмайып къалгъанда, байыр артындан, устюне къара япынджа, башына къара къалпакъ кийген ат устюнде мыйыкълы адам чыкъып кельди. Ат ойнакълай, киши исе ат устюнде отургъан алда, Диляверни тутаджакъ олып, элини узата. Дилявер, къачаджакъ олып чапкъан вакъытта, сюрюнип йыкъылды, еринден тургъанынен, ат устюндеки киши оны сыртындан къапкъачлап тутты, штаннынъ тасмаларындан чекип котерди ве огюне отуртты. Киши, Диляверни бир туткъан сонъ, бир даа йибермеди. Ат чапа, амма ёл тегиз дегиль, дерели-тёпели. 

Киши, атны демир излер арасына алып чыкъкъан сонъ, о тез ве тегиз чапты. Дилявер поэзднинъ артындан анасына догъру чапаяткъанларыны анълады. О не къадар вакъыт ат устюнде кеткенини бильмей, лякин отургъан ери ве о киши туткъан сырты агъырып башлады. О кене агълады. Бир маальде ат поэзд излери арасындан чыкъып, кене ашагъы тюшти. Ашагъыда ёл тегиз, поэзд исе якъын эди. Онынъ тасырдысы ве андаки адамларнынъ къычырувлары эшитильмекте. Киши атны айдаштырды, поэзд исе явашлады. Олар энди энъ арттаки вагоннен ян-янаша чапмакъталар. Вагоннынъ къапусы артынадже ачыкъ. Андан эр кес татарджа къычыра ве элини узата. Олар вагон къапусына якъын кельгенде, Дилявер: "Бу бизим вагонымыз дегиль!"- деп къычырды. Амма киши буна къулакъ асмады. Ат энди вагон къапусы янында чапа, фышкъыра, онынъ тени сув олды. Мыйыкълы киши де, Дилявер де о якъ-бу якъкъа таялар. О Диляверни штанындан, кольмегинден туткъан алда бир элинен вагон къапусындан узатылгъан онларнен къоллар бетке узатты. О къолларынынъ башта бириси, сонъра дигери Диляверни къапкъачлап туттылар. Къоллар эп чокълаштылар. О бираз поэзд тышында салланып тургъап сонъ, къоллар оны вагон ичине чекип алдылар. 

Дилявер яйгъара къопарып анасын къыдырды. Анасы бу вагонда ёкъ. Адамларгъа бакъып: "Бу бизим вагонымыз дегиль!" деп ве кене агълады. Анасыны чагъырды. Бир къартий оны къучагъына алып сорады: "Ананъны ады не?" - "Уркъие" - деди Дилявер. Къайсы койденсинъиз? - сорады кене къартий. "Джавгъачтыдан". 

Адамлар бир кереден анълагъан киби "а-а!" дедилер. 

- Бир чаре этип, бу баланынъ анасына хабер этмек керек, - деди деминки къартий. - О заваллы анда делиредир. 

- Насыл хабер этмек мумкюн? - деди беяз сакъаллы къарт. - Поэзд токътамагъандже бунынъ чареси ёкъ. 

Экинджи куню саба ачылгъанда поэзд токътады. Кимсеге вагондан тюшмеге рухсет этмедилер. Энъ сонки вагоннынъ сакъчысы сени омузлары устюне отуртып эшелон бою чапа, эр вагоннынъ къапусы янында токътап: "Уркъие деген къадын бармы? Бу бала сизин вагонданмы?! - деп къычыра. Бизлер къапудан башларымызын чыкъарып: "Бу якъкъа! О мында!" - деп къычырыштыкъ, къол салладыкъ. Ниает, сакъчы бизлерни корьди ве бизим вагон янына чапып кельди. Сени минсеткен сонъ, озю де минди, чюнки озь вагонына къайтмагъа вакъыт къалмагъан эди. Поэзд кочьти. Ананъ сени корип, ойле къуванды ки, заваллы, бакъып тургъан адамларнынъ козьлери яшланды. Сени кетирген аскер йигит де козьяшларыны сильди ве вагоннынъ бир кошесинде индемей тютюн ичип отурды...

Эх, ананънынъ чырайы эп бир тюзельмеди. Къыбырдамайып ята ве эп: "Кокюсим аджый, ава етмей", - дей бере. Оны пенджереге якъын ерге яткъыздылар. Куню бою сени къучакълап къыбырдамай ятты. Бир къач кере сув ичти. Мен янына баргъанда: "Алла мераметли, баламны къайтарып берди", - деп йылмайды. Амма юзюнде къан ёкъ эди. Сонъра юзю когерип башлады. Акъшамгъа якъын мени янына чагъырды. Сен юкълай эдинъ. Гает зайыф давушнен фысылдады: "Саадет, озюм ичюн бир шей истемейим, балам ичюн истейим... Эгер манъа бир шей олса, балам сенинънен къалсын, эшитесинъми, озюнъе огъул этип ал. Бельки, бир кунь ола, Абдулла келип чыкъар... О вакъытта онъа меним сонъки истегимни айтырсынъ... Берабер олунъыз. Балам оксюзлик чекмесин. Эр шейни буюген сонъ анълатырсынъыз. Эгер Абдулла кельмесе... - Алла мераметли, бирини алса, бирини берир, иншалла, келир..." Сеси пек зайыф эди. Мен онъа таба эгильдим. Динълендим: "Балам сеннен къалсын, сёз бер, емин эт..." 

Мен: "Уркъие, сен не айтасынъ? Энди эр шей яхшы олгъанда, бу насыл лаф?" - дедим. О исе эп бир сёзни текрарлай: "Емин эт", - дей. Мен емин эттим. Онъа бир шей олса, мутлакъ сенинъ ананъ олмагъа сёз бердим. 

Ананъ явашчыкътан козьлерини юмды, юкъугъа кетти. Мен онынъ янында баягъы вакъыт отурдым. Яры геджеде яваштан къолуны тутып бакътым. Къолу сувукъ эди. Мен эр шейни анъладым. Сен исе онъа сыйыкъып юкълап ятасынъ. Сени къучагъыма алып, ашагъы тюштим. Сени котерип кетирген сакъчыдан гъайры эр кес юкълай, юкълагъан киби олып ята. Орталыкъ чым-чырт, тек копчеклер тасырдайлар. Мен сакъчынынъ янына барып отурдым ве бираздан онъа меселени анълаттым. Сакъчы абдырады. Аман тёпеге, ананънын янына тырмашты ве бираздан къайтып тюшти. Кене сигар ичип башлады. Поэзд исе эп кете "такъ-такъ, такъ-такъ..." 

Танъ атты, адамлар уянып ерлеринден турып башладылар. Аскер уянгъанларгъа яваш-яваш меселени анълатты. Адамлар сускъан алда эп ананъ яткъан тарафкъа бакъалар... Бир маальде сен уяндынъ ве дер'ал ананъ бетке ынтылып башладынъ. Сонъра пек яман агъладынъ... Эй, раббим, о вакъытта санъа къошулып бутюн вагон агълады... Амма агълавнен олюни тирильтмек мумкюн олса эди... Анавы аскер сени озюне огъул этип аладжакъ олды. "Меним тыпкъы бойле огълум бар, берабер осерлер, беринъ манъа", - деп ялварды, инаттанды "Мен онынъ тизеси олам" - деп зорнен токътаттыкъ. Заваллы аскер, о да пек яныкълады... 

Поэзд кете. Адамлар исе эписи ашагъы тюшти, тёпедеки тахтада, яни экинджи къатта, ананъ заваллы бир озьчиги ята ве поэзднинъ сарсынтысына коре, яваш-яваш саллана. Уйле авгъан сонъ адамлар яваш-яваш сёйленип башладылар. "Оны геджеге къалдырмакъ олмаз.", "Кунь къавушкъандже, бир чаре этип, топракъкъа къоймакъ керек." 

Аскер де шу фикирде эди. Эгер акъшамгъадже поэзд токътаса, оны тюшюрип къалдырмакъ керек олур. Амма поэзд токътамай, сен исе агъламакътан токътамайсын... Кунь къавушып башлагъанда, кене насылдыр чёльнинъ ортасында, ниает, поэзд токътады. Токътав ярым саатлик экен... Ана, шайтип, дюн акъшам сени омузлары устюне отуртып чапып кельген сакъчы аскер энди ананъны алып кетти. Бу вакъытта сени бизлер эглендирип турдыкъ. Шай исе де, пек яман агъладынъ... Ананъны исе аскер, къоллары устюне котерип, чёль ичине кетти. Онынънен берабер тек бир адамгъа, къарт молла акъайгъа бармагъа изин бердилер. Олар дерели-тёпели чыплакъ ве улькен чёль ичине сенинъ ананъны алып кеттилер. Ананънын башы, бети шалнен багълы эди... Бирден орталыкъ къаранлыкълашты. Молла акъай къайтып кельди. Сакъчы аскер исе озь вагонына кеткен. Поэзд кочьти. Молла акъай ананъны бир тёпенинъ чапына комгенлерини айтты. Вагондаки адамлар, бильгенлерине коре, дува окъудылар. Поэзд исе станцияларда токътамай. Айланыр куню акъшам Чалкъар, я да Челькар шерини кечтик. Тек шу шеэр акъылымда къалды.

 

Дилявер бу фаджиалы икяени сес-солукъсыз динъледи. Вуджудында пек чокъ инелер къыбырдап башладылар. Юреги сыкъылды. Тена бир ер булып, окюрип-окюрип, тоя-тоя агъламакъ истеди. 

Дилявер тышкъа чыкъмакъ, азбарда доланмакъ истеп, еринден турды. Саадет енге огълуна бакъты. Эбет, анасыны денъиштирген бу алидженап къадын - онынъ анасы. Анаджыгъым! 

- Ана, сиз мени багъышланъыз, - деди Дилявер. Даа бир шейлер айтаджакъ эди, айтып оламады. - Бир кере даа багъышланъыз, - деди ве азбаргъа чыкъты. 

Сакин геджеде эр шей сускъан. Кокте йылдызлар парылдайлар. Бир йылдыз учты ве, кокте беяз из къалдырып, ашагъы энерек, сёнди. Дилявер тез-тез юрип канал боюна кельди ве сабагъадже канал боюнда доланды... 

Саадет енге яваштан ичери кирип, акъайынын янына отурды. 

- Абдулла? - деп яваштан акъайыны чагъырды. 

Абдулла агъа къыбырданды ве богъукъ сеснен: 

- Сагъ ол, Саадет, - деди. - Абдулла, сен юкъламайсынъмы? 

- Насыл этип юкълайым! - деп ынранды Абдулла агъа. - Эписини эшиттим. Эписини... Не ичюн мен де о вагон ичинде олмадым да, не ичюн мен де, сизлер киби, чекишмедим?! 

- Ташла шойле лафларны, - деди Саадет енге. - Сен агъласанъ, бизлер не ишлермиз?! Агълама! 

- Сен айтасынъ амма, насыл этип агъламазсынъ! Бу такъдирнинъ языларыны насыл этип анъларсынъ?! Айт бакъайым.