Бекир Чобан-заде. ИНДЕМЕЗ ДЖЕЛИЛЬ

ИНДЕМЕЗ ДЖЕЛИЛЬ

Джелиль акъай, орта татар бойлу, кенъ джавурынлы, къара мыйыкълы, къара козьлю, гурь сачлы, беяз тенли, индже мурунлы бир киши эди.

Акъшам, саба, оджакъ башында, апакъайы Зибиде абай, ачар авузын, джумар козюн, къонъшулардан, балалардан, койнинъ джетишкен къызларындан, джашларындан айтмагьан, тёкмеген ший ташламаз эди. Сонъунда айландырып Джелиль акъайгьа: «Анъладынъмы, бизнинь Саледин, къарт къызынынъ тоюн ясагъан сонъ аджылыкъкъа кетеджегекен, эшиттинъми?» — десе, Джелиль: «Э!» — этер, турып, чалгъысын алып оракъкъа кетер эди.

Бизнинъ халкъкъа5 тек анълашылмагъан киши болсун. Шу саат къыркъ тюрлю тильмач табылыр. Ыргьатлар: «Джеллякъайны корюнъ, къопая; онынъ лаф этмегени, «Мен алайынъыздан зияде ораман, чаламан6; мен сиздий7 джашчыкъларман лафкъа киришмем», демек бола; бундай мурунлы киши ким корьген? О бир джолакъ чалгъангьа къадар биз алай чёльни чалып питирирмиз», — дер эдилер. Бираз даа окъугъанлар, муаллимлер: «Джеллякъайны бекчилер, полислер козьден къачырмайлар; айтса, палитсагъа тийдирип айтаджакъ; айтмагъаны таа арув; Джеллякъай палитик киши. Талстойны да айттырмайлар дий. Талстой яза. Джеллякъай да язмагъа бильсе! Учительски ышколагъа кирмели эди. Ах, языкъ, бизнинъ мундай8 муневвер кишилеримиз грамматика, литература бильмийлер; газет окъумайлар», — деп аяныр, аджыныр эдилер. Апакъайлар, десенъ: «Ана, къара севда, коресинъ! Къара севда, янъгъыз болса, къара мышыкъман сёйлешир экен! Киши корьсе, тымар, сесин чыгъармаз. Башы тёбенде шай джюрер. Тёф, тёф! Бирисине ашыкътыр. Заваллы Зибиденинъ бир шийден хабери ёкъ», — дер; сонъ кимге ашыкъ болгъанынъ къыдырыр, къыдырыр, табалмаз эдилер.

Китап ачкъанлар, фал къарагьанлар «Саля вакътында сёгюльген болмалыдыр; къыркъ азизге, эренлерге алып кетмели, чиркеф сувуман афсунламалы, джылан этимен ырым этмели, мускъа алмалы», — дер эдилер.

Джеллякъай не палитик, не де къара севда эди. О, о бирлеринден даа зияде къырымлы, эски къырымлы эди. Къырымлынынъ къайгьусы, джан сыкъылмасы, куньлерининъ файдасыз корюнмеси оны даа зияде тута, даа зияде сыкъа эди. Масалы, огъа бундай худжур, хаста къарай эдилер. Бату, Дженгиз, Темир ят корюнген кишилерге, эльбет, Джеллякъай да ят эди. Бир де ич авузындан тюшюрмеген бир чубугъы бар эди. Онынъ, агъыр-агъыр конълюнинъ теренликлеринден кельген, ич денъишмеген бир джыры, авузынынъ бир ягъындан чубугъынынъ думаныны чыгъарыр, о бир ягъындан да бу джырнынъ кесик, богъукъ сеси эшитилир эди. Джеллякъайнынъ эр шийине худжур деп къарагъанлар, бу джыргъа да бек къулакъ берген эдилер. Лякин ич кимсе, къартлар биле, не болгъанынъ айырд эталмагъан эдилер. Не башы бар, не де сонъу.

Джеллякъай, кузь, баарь кунешлери, къар урбасыны якъкъан вакъытларда уюнинъ алдындагьы тапчангьа отурыр, чубугъы авзында, саатлердже мырылданыр, ынъырданыр эди. Къырымнынъ буюк бир шеэринде чыкъкъан бир урус йыллыкъ газети, «Татарларнынъ тенбель яшавы» деп, узун бир макъале чыкъаргъан ве бу макъаледе тёбеси къамыш орьтюли, пенджереси кягьытлы татар уйчиклери, бир чешме къатында джыйылгьан тайлакъ татар балалары корюне, бир бетинде де уйнинъ алдында отурып далгъын-далгьын чубугъын ичкен бир татар акъайы, «Джелиль акъай» бар эди.

Бу макъале, Къырымда ич бир татарнынъ къолуна тюшмеди, кимсе де корьмеди. Затен де къырымлыларчюн язылмагъан эди. «Джелиль акъайлар»нынъ бундай партретлери, адлары газетелерге, китапларгъа кирген сайын бахтлары, омюрлери, акъчалары азала, куньлери къарара эди.

1914-ке къадар Джеллякъайнынъ чубугъы бундай этап тютеди. 1914-те «мабилизация» деген бир джанъы лаф чыкъты, бир де шиндиге къадар ич корюнмеген буюк бир дженк, дюнья согьушы...

Джеллякъайнынъ коюне кельген хаберлерге къарагъанда, «алай девлетлернинъ бир-бирлерине тюшкени учюн» дий. Кокте учкъан шийлермен согьушыладжакъ экен. «Лемселер джерни, прансыз кокню, ингилиз денъизни, урус алайыны истий экен» демеге, мазинни тапып шу «Терджиман»ны окъутмагъа вакъыт къалмай: «Маби¬лизация! Давай!» — деп койге джетишип кельди. Башта ихтиярларны чакъырдылар. Джеллякъай, сары билет эди. Барып мухтардан сары билетлернинъ чакъырылгъаныны анъладылар. Бир куньде сары билетни къыдырмакъ керексиз болды. Беш йылдан берли кимсенинъ арагъаны, тарагъаны джокъ эди. Зибиде отькен кузьде уй чыкъаргъанда налог кягъытларыман барабар бир джерге салгъан эди. Къыдырдылар, къыдырдылар! Энъ сонъу тозлу рафлардан бирисининъ артындан сары билет табылды. Мухтарнынъ уюне кеттилер; языджы, урусча: «Суарлич, сенинъ адынъ тюневин окъунды, бугунь келесинъ къолларынъ саллай, саллай... Еди пара койни беклештик. Мен шалтай-балтай анъламаз, джеза язаджакъман», — деп чыгъышса да мухтар тильмачлыкъ этип: «Баламчыкъ бар, апакъай бар... Алайы33 джылай!..» — деп Джеллякъайны да айрыджа тазирлеп джезадан къутарды.

Шу куню арабаларгъа минип, Акъмесджитке кельдилер. Зиби¬де абай, кичкене Абдурефи джылай, арабаларнынъ артындан койнинъ тышына, Тотай Ана тюрбесине къадар чыкътылар. Джелиль акъайнынъ донъукъ козьлеринде де бир къач дамла козьяшы мондырады: «Бир айда дженк питеджек, дийлер, мысырлерни, ашлыгьыны арув къара; къонъшу, якъынгьа ышанма, озюнъ къара!» — деди, Зибиде абайны огютледи.

Акъмесджит истасьёнында башкъа якълардан кельген салдатларгьа, къазакълар, чыфытлар, урумларгъа къошулдылар.

Къазакълар турмай водкаларыны тотуралар; урумлар, къарайымлар татаргъа ачувлана, чыфытлар да буларнынъ арасында алахвал тешкирип40, сораштырып, джувурып джюре эдилер.

Урус афисерлери, Джелиль акъайларнынъ адларын язып, бир къач кере сайып кеттилер. Оларгъа коре, бу вагонлар, душман атешини сёндюрмек, топларыны тыкъамакъ, чукъурларыны тотурмакъ ичюн бир къач вагон къан, кемик эди.

Бир къач истасьён кеткен сонъ унтерафисерлерден биреви вагонгьа кирип бир даа козь кездиргенде Джелиль акъайнынъ чубугъын корип, устюне джекирди: «Балван! Мында вагон ичи пичен, тобан толу. Бир къаза чыкъараджакъсынъ, ташла оны!» Урумлар ве о бирлери кулюштилер.

Джелиль акъай, озюне не айтсалар, не къадар бакъырсалар индемез эди. Лякин чубугъына илишильсе, алай сачлары тик турар эди. Бирден-бирге, Джелиль акъай джеринден сычрап, унтерафисерге: «Серcем!» — деп бакъырды. Урумлар, шу саат тильмачлыкъ эттилер. Унтерафисер, ачувындан къызыл туруп болуп, Джелиль акъайнынъ къолундан тутуп, вагондан итеклеп тюшюрмек истеди. Джелиль, къолун силькип къуртаргъан сонъ руху гъафиль мондыргъа бир шамар яндырды, заваллы шу саат вагоннынъ о бир башына тюшти. Урумлар, къарайымлар, чыфытлар эр бири бир пердеден къулакъларны джыртаджакъ къадар бакъырыкълап Джелиль акъайнынъ устюне кельдилер, эпси бирден: «Айван! Копек!» — дийджек болдылар. Джелиль, буларнынъ бир къырмызы моюнлусыны тобанларнынъ устюне авдарды. Ишнинъ узаяджагьын корьген чыфытлар арагъа кирдилер. Джелильге: «Къардашым, о не! Сен анъламагъансынъ, сагъа яман бир лаф демемишлер ки!» — фелян унтерафисерге де: «Гаспадин панич, бу дели бир татардыр, не лафтан анълар, не тербиеден!» — деп ишни вагон ичинде питирдилер. Джелильни мужиклерден бир къачы бираз анънап, озь араларында: «Маладес татарин!» — дийиштилер.

Бу шамар, Джелильнинъ эки айда фронткъа кетмесине себеп болды. Оны татар искадронларындан да айырып Сибир къазакъларындан бир полкнынъ ичине салгъан эдилер. Фронтта да къазакъларнынъ башына: «Домуз эти ашамам, къазакъдай чокъунмам!» — деп, коп иш ачкъан сонъ Карпат тавларына джетишти.

Джелиль акъай бир къач ай ичинде бир авустуриялынынъ башын букти... Бу авустуриялыларынъ51 алайы бундай болса, дженк даа узамаз», — дий эди. Бир йыл ичинде бир къач нишан алды. Энъ сонъунда энъ балабан Сент Георгий нишаныны да. Бир къач джебэ газети, партретини де чыгьардылар. Джелиль акъай, Кьырымгьа къайткъанче къадар нишанларыны Карпат койлеринде тютюнге денъишип питирди.

Койде55 Джелильнинъ дели козьлюлигини56 эшиткен эдилер. Апакъайлар: «Джелиль энди койге къайтса, о къадар киши ольтюр ген сонъ, апакъайына кунь бермез, тёбелер!» — дий эдилер.

Бир кунь, Будапештеде бир маджар достум: «Сизинъ59 якътан бир эсирим бар, ич бир тиль бильмий; тюльбер, меракълы киши. Бир кунь кельсенъиз бираз лаф этер эдик. Коп чубукъ иче, бираз тютюн кетиринъиз!» — деди. Бардым, корюштик, салаватлаштыкъ, сораштыкъ, айтыштыкъ. Джелиль акъай, гене шу «Индемез Дже¬лиль» эди. Чубугъыны учь кере савургьанда бир лаф айта эди. «Къырымдан къабер аласызмы?» — деп сорады. Мен: «Аламыз, Джелиль акъай, Къырымда къарышыкълыкълар бар, татарлар ханлыкъ тилийлер экен. Къырымгъа барсанъыз согъушырмысынъыз?» — дедим. Джелиль акъай:

— Согъушып, гене медаль аладжакъмыз61? Бизге джетти; энди сиз согъушынъыз! — деди.

— Медаль, нишан джокъ; согьушсакъ, Къырымны, бутюн Къырымны аладжакъмыз, Джелиль акъай!

Джелиль акъай чубугъын савурмай бир парча тюшюнди.

— Айса согъушырмыз. Къырымны аладжакъ болсакъ, чубугъымны биле ташларман, къардашым, — деп, бир де шакъылдады. Бельки йыллардан берли биринджи кере шакъылдагъан эди.

Меним Джелиль акъайнынъ сёзюне буюк ишанчым бар. Дже¬лиль акъай сёз берген сонъ Къырымны яланджы танъман керчекчи танъ арасында алырмыз.

1920