Шевкъий Бекторе - Буюк шаиримиз

ШЕВКЪИЙ БЕКТОРЕ — БУЮК ШАИРИМИЗ

 

Татар болсанъ, тилинъ къайда?

Озь къорантанъ, илинъ къайда?

Осьтюрип де, къокълаялмай

Къопарылгьан гулинъ къайда?

Шевкъий Бекторе.

 

I

Мен докъуз яшында экенде, иптидаий мектепнинъ биринджи сыныфына барып башлагьан эдим. Оджаларымыз Сеитабла Сабрий ве Исмаил Гъаниев бизлерге окъув, тербие меселелери акъкъында насиатлар берген сонъ, элифбе ве эсап китапларыны даркъаттылар. Элифбе китабыны къолумызгъа алгъанымызнен, эвеля онынъ ичиндеки дюльбер ресимлерни козьден кечирдик. Бу ресимлер, язылар бизде буюк меракъ къозгъадылар. Чюнки олар талебелернинъ анълайыш дереджесини эсапкъа алып чызылгъанлар. Элифбенинъ кягъытлары да эйи сыфатлы эди. Шу элифбедеки ресимлернинъ тюплерине язылгъан сёзлерден базылары аля эсимделер: Тоташ. Боташ. Тоташ аш бошата. Боташ таш ата... ве иляхри. Бу элифбенинъ муэллифи мешур шаиримиз Шевкъий Бекторе эди. О вакъытта мен, эльбет, Шевкъий Бекторенинъ шаир олгъаныны, Румынияда, Добруджа орталыгьында догъгъаныны бильмей эдим. Сонъундан мен тек Шевкъий Бекторе дегиль, Мемет Ниязий, Номан Байбори ве Эдем Рухийнинъ де румын татарларындан олгьанларыны бильдим ве язгъан шиирлерини девамлы суретте окъудым.

Шевкъий Бекторе Румынияда догъгьан олса да, там манасынен кърымтатар шаиридир. Биринджиде, о омюрининъ белли бир къысмыны Кърымда яшап кечирди. Экинджиде, Румыния-Добруджа татарларынынъ баба-деделери Румыниягъа XIX асырнынъ орталарында Кърымдан кочип баргъан кърымтатарлардыр. Айтылгьан риваетке коре, анда базы къоранталар оджакъларында аля даа Кърымдан алып кеткен атешлерини сёндирмегенлер. Бу, эльбетте, табиий бир ал олып, о Ватан асретлигининъ мукъаддес бир нишаныдыр.

Румын татарлары ана тиллеринде «Миллий ёл» адлы газета, «Эмель» адлы эдебий меджмуа ве даа бир чокъ эдебий китаплар чыкъара эдилер. Мен 1941—1942 сенелери кимнинъдир къолунда шаиримиз Зиядин Джавтобелининъ Румынияда татар тилинде нешир этильген «Инкъилябий шиирлер» адлы китабыны корьген эдим.. Лякин арадан элли йыл вакъыт кечкенинден, о китапны кимнинъ къолунда корьгенимни хатырлап оламайым.

Дженктен сонъ Бухарест университетинде татар тили ве эдебияты болюги ачылгьан эди. О болюкте дерс бермек ичюн татар тили ве эдебияты оджаларыны Къазан университета азырлады. Анда Добруджадан кельген Энвер ве Недрат Мамутовлар окъудылар. Олар Къазан университетини битирген сонъ, Бухарест университетининъ татар тили ве эдебияты болюгинде чалышып, татар студентлерине дерс бердилер. Бу тедбир Румыния татарларынынъ медений аятында муим бир вакъиа олды. Сонъундан, яни 1972 сенеси, сентябрь 25-те, Анкарада олгъан биринджи тюркология конференциясында румыниялы Энвер ве Недрат Мамутовлар Къазандан кельген озь оджалары Мирфатих Закиевнен кене де раст келиштилер. Устаз алим Мамутовлардан татар тили ве эдебияты саасында япкъан ишлери акъкъында сораштырды ве оларгъа бу саада зарур меслеатлар берди.

Асыл'озю Румыния тебаасы (подданный) олгъанына бакъмадан, истидатлы шаиримиз Шевкъий Бекторе явуз Сталиннинъ репрессиясына огъpaп, сонъра Орта Асиягьа барып чыкъа, Туркменстанда, Узбекстанда -Ташкент орталыгъында гъурбетлердже омюр кечирмеге меджбур ола.

 

II

Куньлерден бир кунь мерум языджыларымыз Абдулла Дерменджи, Амет Мефаев ве Ремзий Бурнаш трамвайнен Ташкентнинъ демирёл вокзалына кете экенлер. Шу ерде Амет Мефаевнинъ хатырына Шевкъий Бекторенинъ «Татарлыгьым» деген шиири тюше. Мефаев бу шиирни Дерменджиге ве Ремзий Бурнашкъа эзберден окъуп бере. Амет бу шиирни та балалыкътан севип кельгенинден, оны аджайип бир давушнен окъуй. Шу ерде бир ал ола: Амет шиирни окъугьанда, оларнынъ янындаки сырада отургъан гъарип къыяфетли бир къарт адамнынъ козьлеринден яшлар тамлай. Олар бу къартнынъ не ичюн агълагъаныны анъламайлар. Ремзий Бурнаш:— не агьлайсынъыз я, къартым, шиир сизге де тесир эттими ёкъса?— деп сорай. Къарт:— Тесир этмей олурмы, огълум, он беш-йигирми йылдан берли окъулмай, атта ады биле анъылмай унутылгъан шииринъни алдынъда котеринки бир рухнен окъусалар, айт бакъайым, сен агъламазсынъмы?— дей.

Шу ерде языджыларымыз бу къартнынъ буюк шаиримиз Шевкъий Бекторе олгъаныны анълап, шашалар. Не япмагъа бильмей, башта оны тынчландыралар ве озьлерини таныталар. Сонъ оны озьлеринен берабер демирёл вокзалына алып баралар. Олар вокзалда, рестораннынъ тена бир кошесиндеки столнынъ этрафына ерлешелер, ашайлар, ичелер, бир чокъ шейлер акъкъында лаф этелер, бир чокъ адамларны, вакъиаларны хатырлайлар, халкъымызнынъ башына кельген фелякетнинъ аджджысыны беян этелер. Сонъра олар тесадуфий ве аджайип корюшювден эеджанланып, вакъытнынъ кечкенини дуймайып, Ремзий Бурнашны джонеяткъан Ташкент — Андижан поездына зорнен етиштирелер. Оны озгъаргъан сонъ, Амет Мефаев ве Абдулла Дерменджи аджайип шаиримиз Шевкъий Бекторенен сагълыкълашыр экенлер, онъа озь адреслерини берип, оны эвлерине мусафирликке чагъыралар. Шевкъий Бекторе бу даветни мемнуниетнен къабул эте...

 

III

Арадан эппейи вакъыт кечкен сонъ, бир кунь гедже саат 12 къарарларында Абдулла агъанынъ пенджереси къакъыла. (Абдулла Дерменджи о вакъытта Янъыёлда яшай эди)... Абдулла агьа яваштан пенджереге барып:— Кимсиз?— деп сорай.— Абдулла, къардашым, бу меним, Шевкъий Бекторем,— дей тышарыдаки адам. Абдулла агьа къапысыны ачып, Шевкъий Бекторени къучакълап, буюк сайгьы ве иътирамнен къаршылап ала. Адамларны бойле гедженинъ бир маалинде келип раатсызлагъанындан озюни уйгьунсыз дуйгъан шаир незакетнен:— Абдулла къардашым, сен коммунист олгъанынъдан, санъа лаф тиймесин деп, эвинъе бойле кеч маальде кельдим, бу арекетим ичюн мени афу эт,— дей.

Абдулла Дерменджи шаирни элинден кельгениндже мусафир эте, ашата, ичире, акъшамдан сабагъа къадар бир чокъ меселелер акъкъында субетлешелер. Халкънынъ насыл агъыр вазиетте булунгъаныны муакеме этелер, ичлериндеки дерт-гъамларны айтып бошаналар. Лякин языджыларымызнынъ бу аджайип шаиримиз иле шу корюшювлери акъкъында даа бир ерде язылмады. О агъыр йылларда Абдулла агъагъа бу шейни беян этмек де мумкюн дегиль эди. О, Шевкъий Бекторенен олгъан шу корюшюви ве субети хусусында озюнинъ пек ишангъан адамларына айтыр эди. Энди бу шейлерни ачыкъ-ачыкъкъа айтмагьа имкян догъды.

Шевкъий Бекторе сонъундан экинджи кере репрессиягъа огъратылып, Сибирь тарафларгъа сюргюн этиле. О, къатты Сибирь икълимининъ сувугъына: фуртуна ве боранларына къаршы мердликнен чыдап, ниает, лагерьден къуртулгъан сонъ, акъ топракъкъа, Тюркиеге, балаларынынъ янына барып чыкъа. Зулумдан ве азаплардан къуртулгъан шаир анда раат джаннен беш-алты йыл даа омюр этти.

Шевкъий Бекторенинъ язып къалдыргъан шиирлери мыкъдарджа пек чокъ олмасалар да, мундеридже ве кейфиет джеэтинден, озьлерининъ миллий руху ве тесир кучю джеэтинден юксек дереджеделер. Эльбет, о девирнинъ чокъусы шаирлери киби, Шевкъий Бекторе де базы шиирлеринде тюрк тилини ишлеткени корюнип тура.

 

Юнус Темиркъая.