Мемет Севдияр
Memet Sevdiyar
1913–1999 3 книги автор
Мемет Осман огълу Севдияр (Муедин) 1913 сенеси январь 15-те Акъмесджит шеэринде догъды. 1921 сенеси рушдие мектебине кирип, 1931 сенеси оны битире. Орта бильги алгъан Мемет шу йылы Къазан шеэриндеки мимарджылыкъ институтына кире. Лякин, андаки вазиет муджиби, окъувыны битирип оламай ве Къырымгъа къайтып келе. Тасилини Ялта педагогика техникумында девам эттирмеге къарар бере. 1935 сенеси ордугъа чагъырыла. Анда эки йыл хызмет этап къайта.
1938 сенеси Къырым радио комитетинде къырымтатар тилинде эдебий эшиттирювлер болюги ачыла ве Мемет Муедин онъа муаррирлик вазифесине давет олуна. Бу иште 1941 сенеси экинджи джиан дженки башланып, ордугъа текрар чагъырылгъан вакъыткъадже чалыша.
1941 сенеси Ор къапуда мудафаа тутувда иштирак эте. Лякин, душман сарымында къала ве сентябрь 25-те эсир тюше. Экинджи куню эсирликтен къача, эвлерине келе. Немее фашистлери Акъмесджитке кирген сонъ, мында рус ве къырымтатар тиллеринде газеталар чыкъарып башлайлар. Языджыларымыздан бири Мемет Муединге газетада чалышмакъны теклиф этелер. О: «Газетаны фашистлерге чалышкъанларнынъ эллеринден чекип алмакъ керек», — дей. Ортагъа атылмакъ, я да сагъ къалмакъ меселеси келип чыкъкъан сонъ, Мемет Муедин «Азат Къырым» газетасында чалышмагъа разы ола. Муарририетте гизли тешкилятта чалышкъан дигер аркъадашлар да бар эдилер, Олар партизан арекетининъ реберлери эм де немее фашистлерини севмеген румын разведкаджыларынен багъ туталар. Душман бизим адамларымызны якъаламакъ истегенлерини дуйгъан румын разведкаджылары Амет Озенбашлыны Одессагъа къачыралар. Ондан сонъ, Абдулла Куркчини де къачыралар. Мемет Муединни немее пропагандасынынъ башы озюнен берабер алып кете ве оны Романияда къалдыра.
Мемет Муедин бу девирде, дигер къырымтатарларнен берабер, чешит къыйынлыкъларны башындан кечире. Орталыкъны якъып-йыкъып Авропагъа барып чыкъкъан совет ордусы Совет Русиесинден кеткенлерни тута, ата, я да апслерге къоя эди. Бу вакъытта къырымтатарлар Тюркие укюметине мураджаат этерек, оларны къабул этювини сорайлар, Лякин, Тюркие бунъа бир тюрлю джевап бермей.
Олюм кольгеси эр бир инсанны такъип этип юрген вакъытта, Мемет Муединни Рим папасы, гизли алда, алты ай монастырда тута. Сонъ Мемет Муедин Лондрадаки Лехистан укюметинден стипендия алып, Ватиканнынъ шаркъият институтында учь йыл окъуй. О вакъытта «Ислям алеминде къадын укъукъы» адлы китабыны яза. Лякин, базы себеплерден толайы, о дюнья юзю корьмей.
1948 сенеси Мемет Муедин Тюркиеге кетмеге муваффакъ ола. Анда Севдияр сойадыны къабул эте. 1957 сенеси аркъадашынен берабер «Къырым» меджмуасыны чыкъарып башлай.
1961 сенеси Мемет Севдияр Америка Къошма Штатларына коче ве анда къырымтатар джемиетини тешкиль этювде фааллик косьтере. Сонъра сиясий-миллий джемиетни мейдангъа кетирип, сюргюндеки халкъымызнынъ акъ-укъукъларыны тиклемекни талап этип, Бирлешкен Миллетлер Тешкилятынынъ бинасы огюне шиарлар тутып баралар. Рус, инглиз ве тюрк тиллеринде китаплар чыкъарып, халкъымызнынъ вазиетини бутюн дюньягъа бильдирелер.
Мемет Севдияр балалыгъындан шиириетке авесли эди. О «Татарлыгъым», «Ант эткенмен» тюркюлерини йырлап, оларгъа бенъзеген терен маналы шиирлер язмакъны арзулай эди. Мектепте талебе экенде язгъан пьесаларыны аркъадашларынен берабер саналаштыра эдилер. Къазангъа кеткен йылы «Сагъынув» шиирини яза. Радиокомитетте чалышкъанда эфир ичюн икяелер, радиомонтажлар язды. 1935 сенеси, ордугъа кетеджекте, къырымтатар театрининъ директоры Абибулла Бакъкъалгъа буюк колемли «Къараманлар» адлы пьесасыны берип кеткен эди. Лякин, шу йыллары зиялыларымызны гъайып этюв сиясети А. Бакъкъалны да четте къалдырмады. О атылгъан сонъ, пьеса да гъайып олды.
Мемет Севдияр аятнынъ чешит девирлерине багъышлап шиирлер язды. Фашистлер Къырымда ат ойнаткъан вакъытларда биле, о душмангъа гъадабыны гизлемей, шиирлер язып, диварларгъа япыштырды. Онынъ «Гъурбет ёлларында» шиирлер джыйынтыгъы АКъШта дюнья юзю корьди.
Мемет Севдияр эдебий фаалиетнен бир сырада, Къырым ве къырымтатарларнынъ тарихыны айдынлатувнен де огърашты, 1997 сенеси Нью-Йоркта «Къырым фонду» тарафындан онынъ «Этюды об этногенезе крымских татар» адлы буюк колемде тедкъикъий китабы нешир этильди. Эсернинъ айры баплары «Йылдыз» меджмуасы (1995, № 5—6, 1996, № 1—3, 6, 1997, № 3—6) ве 1998—1999 сенелери «Къырым» газетасы саифелеринде басылды.
Мемет Севдияр АКъШнынъ Нью-Йорк шеэринде, 1999 сенеси июль 9-да вефат этти.
Источник: З. Къуртнезир, «Къырымтатар эдиплери» (2014), статья №113 Открыть книгу-источник
-
Birlik 1999, № 1 Мемет Севдияравтор 1999 · 138 с.Читать: Birlik: 1999, № 1
-
Этюды об этногенезе крымских татар Мемет Севдияр
Этюды об этногенезе крымских татар
2005 · автор
автор 2005 · 564 с.Читать: Этюды об этногенезе крымских татар -
Birlik 2009, № 24 Мемет Севдияравтор 2009 · 89 с.Читать: Birlik: 2009, № 24