Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

Эски миллий матбуатымызны огрениркен, къырымтатар шиириетининъ пишдары Амди Гирайбай иле багълы бир адисе мерагъымызны зияде джельп этти. 1927 сенеси июнь 28-де шаирнинъ эвинде учь саат девам эткен тинтювден сонъра, бутюн эльязмалары ве китапларынен толу олгъан буюк бир сандыгъыны ве озюни ГПУ тюрьмесине алып кеттилер…[53]. (Сонъ вакъытлары эльде этильген малюматларгъа коре, Амди Гирайбай хапс олунгъан вакъытта, Акъмесджитте Роза Люксенбург сокъагъы 22-нджи номералы эвде яшай эди).

Бу вакъианы Амди Гирайбайнынъ догъмуш къардашы Эзель Лятифогълу анълата. Амди Гирайбайнынъ 1927 сенеси бутюн эльязмаларыны алып кеттилер… ГПУ, НКВД ве КГБ-нинъ къолундан бу куньгедже ич бир шей къайтарылмагъаныны бильгенимизде, ишбу факт иле багълы бойле суаль догъа: 1994 сенеси Романияда, Букреште, нешир этильген Амди Гирайбайнынъ 82 (сексен эки!) эсеринден ибарет шиирлери къайдан алынды? Китапкъа къыскъа кириш сёзю язгъан Амди Гирайбайнынъ егени, яни Эзель Лятифнинъ огълу Азимнинъ анълаткъанына коре, о эмджесининъ эльязмаларыны  хоранталарында сакълагъан ве сонъ йыллары буларны нешир этильмесине арекет эткен. Араб уруфатында олгъан бу эльязмалар юре-юре, ахыры, о вакъытта  сагъ-селямет олып Букреште яшагъан урьметли оджа ве бильгинимиз Пирае ханым Къадризадеге транслитерация, яни араб уруфатындан латин уруфатына чеврильмеси ичюн бериле. Ве айрыджа къайд этмек керек ки, мезкюр эльязмаларны латин уруфатына транслитерация япкъан Пирае ханым Къадризаде миллетимиз ичюн ильмий ве медений къараманлыкъ косьтергендир. Къырымтатарджаны мукеммель бильгенинден гъайры, ильмий сезги, интуиция махарети косьтерип, кендиси къайд эткени киби, анълашылмагъан сёзлернен пек огърашкъан ве ялынъыз бир къач сёзден маада, эпсини анълап чыкъаргъан [21, с.9].
Пирае Къадризаденинъ ачыкълагъан хулясасына коре, Амди Гирайбайнынъ шиирлерини догъмуш къардашы Эзель Лятиф топлагъан ве къадыны Хатидже Безазинен берабер сакълап кельген. Яни Амди Гирайбайнынъ шиирлери Эзель Лятиф тарафындан язылып топлангъан.
Биз нешир этильген топламны ве базы дигер весикъаларны дикъкъатнен огренерек, бойле нетиджеге кельдик. Эзель Лятиф агъасынынъ вефатындан сонъ, занымызджа, эсасен 1942 – 43 сенелери, онынъ эсерлерини топламагъа башлай. Ве, эбет, биринджи невбетте Амди Гирайбайнынъ озь вакътында нешир этильген манзумелерини язып ала. Амди Гирайбайнынъ 1922 сенеси нешир этильген «Джашларгъа» серлевалы шиирлер топламында булунгъан 14 манзумеси алына («Ачлыкъ» (1921), «Сатлыкъ имтихан» (1920), «Кетме, балам, айыптыр» (1919), «Яш татарларгъа!» (1921), «Джигитнинъ джыры» (1922), «Не сакъландынъ о къадар?» (1918), «Джигитке» (1921), «Хош кельдинъиз» (1920), «Дарульмалюматны битирген къызларымызгъа» (1922), «Кадет къача» (1921), «Тинтюв. (Облава)» (1920), «Татар оджасына» (1921), «Шаркълыларгъа» (1922), «Джашлыкъкъа» (1921).  Сонъра, кутюпханелерде булунгъан базы дергилерден, эм чокъусы «Янъы Чолпан» журналындан, «Эски татар мектеби» (1919), «Заваллы татар къызы» (1921), «Талакъ» (1921), «Оксюзлер» (1923) киби манзумелер язылып алына. Буларнынъ текстлери оригиналлары иле къыяс этилип огренильгенде, базы уфакъ-тюфек денъишмелерни козь огюне алмасакъ, эсасен Амди Гирайбайнынъ сагъ экенинде басылгъаны киби къалдырылгъаныны коремиз.
О заманда матбуатымыз текмиль топланып сакъланмагъаны ве базыда къыйын булунгъаны себебинден, 1921 сенеси «Бильги» журналында басылгъан «Тувгъан тилим», 1927 сенеси «Илери» журналында басылгъан «Джемаат таягъы», «Хиджрет», 1927 сенеси «Яш къуввет» газетасында басылгъан «Татар къызынынъ къара бахты ве я анайымнынъ козьяшлары», «Набор» киби парчалары къалып кете, ве табий, Романия нешрине кирсетильмей…
82 шиирден ибарет олгъан эльязманынъ эсас къысмыны «къаралама», яни «черновик»лерден алынгъан манзумелер тешкиль этелер. Эзель Лятиф та о заманларда фурсат булдукъча, буларнынъ базыларыны неширге берип бастыра. Меселя, 1942 сенеси «Азат Къырым»да дердж этильген макъалесининъ янында Амди Гирайбайнынъ «Багъчасарай» (1921), «Къарасувгъа» (1921), «Джошкъун» (1920), «Шиирлеринъни нечюн бастырмайсынъ? – деген достума» (1920) киби манзумелери де булунмакъталар.
Эзель Лятиф дикъкъат ве ихтимам иле агъасынынъ шиирлерини топлады ве къоруйып кельди. Ама, текрар этип айтамыз, языкъ ки, оларнынъ белли бир къысмы, башкъа чаре булунмагъанындан долайы, Амди Гирайбайнынъ темизге чекильген вариантлары дегиль де, «къараламаларындан» алынгъаны да ачыкъ корюнмекте. Романия нешринде араб уруфатындаки эльязмаларнынъ бир сыра фотокопиялары да берильген. Булар фикримизни тасдыкъламакъ ичюн ярдым этмектелер. Меселя, джыйынтыкънынъ 81-нджи саифесинде басылгъан «Яш татарларгъа» адлы манзуменинъ копиясында, атта шиир язылып алынгъан сонъ, онынъ базы сатырларынынъ башында ракъамлар къоюла ве сатырларнынъ ерлери алмаштырылып, фикир ве мантыкъ кетишаты денъиштириле. Эзель Лятиф кендиси де шаир олгъанындан, Амди Гирайбайнынъ «къараламасыны» тюзетмеге тырышкъан. 126-нджы саифедеки учь сатырлыкъ парчанынъ фикри битмейип чокъ нокъталарнен бельгиленип къалдырыла. 127-нджи саифедеки «Уянынъыз, татарлар» парчасында да энъ сонъунда «Айта къойдым» ибареси тюбюнде башкъа мантыкъта язылгъан эки сатыр бар. Эбет, Амди Гирайбай шиирнинъ ялынъыз «къараламасыны» язып къалдыргъандыр. Эм онынъ язув усулында бойле адети де бар эди. Бир аралыкътан сонъ шу парча устюнден янъыдан чалышып даа ишлейджек, уйгъунсыз ерлерини тюзетеджек, келиштиреджек, озьгюн бедий васталарнен сюслейджек эди. Бельки де ишлегендир… Ама эсерлернинъ темизге чекильген вариантлары ГПУ-гъа алынып кетильген сандыкъта къалдылар... Эзель Лятиф исе, андан-мындан топлагъан (кене де Аллагъа бинъ шукюрлер олсун!) къаралама парчалар иле файдаланып топлагъан ве сакълап кельген.
Амди Гирайбай кенди шиирлерининъ эр бир сёзчюги узеринде чокъ чалышкъан ве манзумелернинъ везинлерине айрыджа дикъкъат айыргъан эди. Атта шиирнинъ везнини уйдурамагъан шаир аркъадашларыны базыда мыскъыллай тургъан. Меселя, «Мубалягъаджы шаирге» адлы манзумесинде (С. 122) шиир везнини бозгъан шаирлерни «балтанен шиир багъчасына киргенлерини» айта. «Весвеселигим» парчасында исе (С. 25), Амди Гирайбай шиир язаркен, пек тырышкъаныны анълата. Атта бир сыра манзумелернинъ везинлерини келиштирип тюркю сыфатында язылгъаныны, ве насыл макъамда йырланаджагъыны анълата. Меселя, «Джигит тюркюси»ни «Бойна» макъамынен (С. 103), «Алма шу куньлери»ни «Яблочка» эзгисинен йырланаджагъыны къайд эте (С. 123).
Шунынъ ичюн «Хорлыкъ» (сонъки дёртлюги, С. 32), «Татар ичюн» (учюнджи дёртлюги, С. 40), «Анама» (дёртюнджи дёртлюги, С. 62), «Миллет сюйгиси болсайды» (С. 63) киби манзум парчаларда олгъан базы тюзгюнсизлик, везин бозулмалары, эджа ольчюлерининъ келишмеген аллары, эбет, «къаралама» парчалар олгъанлары ичюндир. Буны башкъа тюрлю анълатмакъ ич мумкюн дегиль. Эм, занымызджа, Эзель Лятиф халкъ элинде булунгъан ве эзберден айтылып юрьген парчалар иле де файдалангъандыр. Амди Гирайбайнынъ шиирлери бойле шекильде яшап кельгенлерини дженктен сонъки девирде де расткетиремиз. Меселя, 1990-нджы сенелерининъ башында, яни Романиядаки неширден эвель, Ревиде Гъафарова, Юнус Темиркъая «Йылдыз» дергисинде Амди Гирайбайнынъ «Яш татарларгъа», «Иджрет», «Айгиди шу вакъытлар», «Кетме, балам, айыптыр», «Корюшюв», «Мектюп» киби манзумелерини нешир этелер. Бу парчаларнынъ базыларыны 1920-нджи сенелеринде басылгъан оригиналлары иле къыяслагъанда,  баягъы феркъ ве чешитликлери ачыкъ корюне! [3].   Булардан да гъайры, Эзель Лятиф агъасынынъ базы шиирлерини озь «акълында къалгъанына коре, яхут акъылда сакъланып къалгъан парчаны» язып къошкъаныны айта. Меселя, бир дёртлюкнинъ анълатмасында бойле яза: «Агъамнынъ Саре къардашым ичюн язгъан шииринден акълымда къалгъан ери» (С. 75). Даа бир меселе. Джыйынтыкънынъ 115-нджи саифесинде берильген «Сычанчыкъман мышычыкъ» адлы парча Амди Гирайбайнынъ олгъаны бизде шубе догъура. Эм лексика, эм услюп, эм мантыкъ, эм де умумен шиир табиаты джиэтинден Амди Гирайбайнынъ язысына бенъземей. Бойле алларгъа даа расткелине. Эбет, оларны айрыджа ве махусус тедкъикъ этмели...  
Источник
http://chobanzade.org