Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Çufut Qale
Çufut Qale - Bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir. Çufut Qaleniñ tarihiy adları - Qırq Yer, Cever Kermen, Fullı.
Qırq Yerniñ ilk sakinleri - alan-sarmatlar - mında VI asırda yaşağan ediler. Qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi. Qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan I Hacı Geray han XV asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi.
XV asır soñlarında Çufut Qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe. Qaleniñ soñki sakinleri onı 1852 senesi terk ettiler.
Qalege şarq qapılarından kirgende, oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan. Bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi. Yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar.
Qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa, yañı qısmına kireler. Şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala. Şeerde bir esas yol (soqaq) olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi. Esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi, seyaatçı şarqşınas Avrağam Firkoviçniñ (1786-1874) evi tura. Şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir-birine sıqıştırılıp qurula edi, evlerniñ çoqu eki qatlı edi. XVI asır soñunda Çufut Qalede 4-5 biñ adam yaşay edi ve 400-den ziyade ev bar edi. Qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla. Mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler.
Orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla. Meydannıñ sol tarafında taş quyu, oñ tarafında - 1346 senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar. Bundan soñra Nenekecan Hanım dürbesi körüle. Bu meydandan üç esas soqaq: Burunçaq (Şarq) soqağı, Orta ve Kenassa soqaqları uzana (soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan). Kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi - Büyük ve Kiçik Kenassalar - bar. Olar XIV ve XVIII asırlarda qurulğan edi. Kenassa soqağı Kiçik Qale qapısınen bite. Çufut Qale - Qoba şeerler sırasına kire. Yıqıntılar arasında Nenekecan Hanımnıñ dürbesi yüksek tura. Dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan "Bu dürbe Altın Ordu hanı Toqtamış hannıñ qızı Nenekecan Hanımnıñ dürbesi. Vefatı 841 s. icriy, ramazan ayı". Nenekecan Hanım aqqında bir çoq efsane, rivayetler bardır. Bir efsanege köre, o, qalede yaşap, bir asker tümenniñ başında bulunıp, cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi. Babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken. Başqa rivayetke köre Nenekecan Hanım, onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi. Böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken. Qaleniñ bu tarafından Qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla.
 
Чуфут Къале
Чуфут Къале - Багъчасарай янында къадимий шеэр виранесидир. Чуфут Къаленинъ тарихий адлары - Къыркъ Ер, Джевер Кермен, Фуллы.
Къыркъ Ернинъ ильк сакинлери - алан-сарматлар - мында VI асырда яшагъан эдилер. Къарайларнынъ ерлешкенинен къаленинъ янъы къуббелери къурулгъан ве къапылары ясалгъан эди. Къаленинъ булунгъан ерини дикъкъаткъа алгъан I Хаджы Герай хан XV асырнынъ орталарында къале янында озь къонагъыны къурдурды ве телюкели вакъытларда къаледе булуна эди.
XV асыр сонъларында Чуфут Къале толусынен къарайларнынъ идаресине кече. Къаленинъ сонъки сакинлери оны 1852 сенеси терк эттилер.
Къалеге шаркъ къапыларындан киргенде, онъ тарафта къая ичинде ягъмур сувуны топламакъ ичюн бир хавуз оюлгъан. Байырда ель дегирмени булунмакъта эди. Ёлнынъ башкъа тарафында дагъ орманы ичинде эски къарай мезарлыгъы бар.
Къапыны кечкенинен зияретчилер къарай шеэрнинъ башкъа, янъы къысмына кирелер. Шималь ве дженюптен шеэрни учурымлар къаплап ала. Шеэрде бир эсас ёл (сокъакъ) олып башкъа сокъакълар она чыкъа эди. Эсас сокъакънынъ дженюп тарафында белли къарай алими, сеяатчы шаркъшынас Аврагъам Фирковичнинъ (1786-1874) эви тура. Шеэр кучюк ве эалисининъ сайысы чокъ олгъанындан эвлер бир-бирине сыкъыштырылып къурула эди, эвлернинъ чокъу эки къатлы эди. XVI асыр сонъунда Чуфут Къаледе 4-5 бинъ адам яшай эди ве 400-ден зияде эв бар эди. Къаянынъ шималь тарафында бирден корюльмеген бир къапыдан къоба ве къуллелерге чыкъыла. Мындан къарайлар душман уджюмине къаршы атеш ача эдилер.
Орта къапыдан шеэрнинъ эски къысмындаки мейдан аджыла. Мейданнынъ сол тарафында таш къую, онъ тарафында - 1346 сенеси христиан мабедининъ къалымтыларында къурулгъан джамининъ йыкъынтылары бар. Бундан сонъра Ненекеджан Ханым дюрбеси корюле. Бу мейдандан учь эсас сокъакъ: Бурунчакъ (Шаркъ) сокъагъы, Орта ве Кенасса сокъакълары узана (сокъакъларнынъ адлары шартлы оларакъ къоюлгъан). Кенасса сокъагъында къарайларнынъ эки ибадетханеси - Буюк ве Кичик Кенассалар - бар. Олар XIV ве XVIII асырларда къурулгъан эди. Кенасса сокъагъы Кичик Къале къапысынен бите. Чуфут Къале - Къоба шеэрлер сырасына кире. Йыкъынтылар арасында Ненекеджан Ханымнынъ дюрбеси юксек тура. Дюрбе ичинде башташта арап язысынен бойле сёзлер оюлгъан "Бу дюрбе Алтын Орду ханы Токътамыш ханнынъ къызы Ненекеджан Ханымнынъ дюрбеси. Вефаты 841 с. иджрий, рамазан айы". Ненекеджан Ханым акъкъында бир чокъ эфсане, риваетлер бардыр. Бир эфсанеге коре, о, къаледе яшап, бир аскер тюменнинъ башында булунып, дженк вакътында душман тарафындан ольдюрильген эди. Бабасы онынъ адына дюрбе къойдургъан экен. Башкъа риваетке коре Ненекеджан Ханым, оны севгилисинен корьген бабасынынъ ачувдан сакъланаракъ озюни учурымдан аткъан эди. Бойледже учурым башында дюрбе пейда олгъан экен. Къаленинъ бу тарафындан Къырым табиатынынъ аджайип манзарасы ачыла.

 

Категория

Источник
http://crh.wikipedia.org