Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Якъында чыкъкъан тарихий роман акъкъында базы фикирлер
 
Генч иджаткярымыз Гульнара Абдуллаеванынъ янъы романы эксериет адамларымызда севинч ташкъынлыгъы догъурды. Гурьдели таныштырма (презентация), гурьдели чыкъышлар, гурьдели макътавлар бир афта девамында  газеталарымызнынъ саифелеринден тюшмеди ве аля бугунь ерлерде презентациялар девам этмекте.
 
Янъылмасам, эр кеске китапнынъ рус тилинде дюнья юзю корьгени, шу тильде окъумагъа, лаф этмеге севген халкъымызгъа буюк бир козьайдын олды… Мен озюм де, шукюр Аллагъа, янъы исимлер мейдангъа чыкъып башлады, эдебиятымызнынъ осювине бу да бир сильтем олур, деп тюшюндим. Китапны менден эвель корьген ве окъу­гъан базы аркъадашлар оны коклерге котерип макътап башладылар. Мен де оларнынъ тесирине къапылдым. Я, насыл къапылмазсынъ? Бакъынъыз, тиши-тырнагъынадже ватанпервер ве миллетчилеримизден бири - Зампира ханым Асанова не яза: «…автор обладает недюжинным умом и смекалкой. Писатель смогла показать в характере Шагин Гирая почвенное народное крымскотатарское начало. Это тем более важно, что простой народ показан в романе лишь в качестве общего фона. (? - тюбюни мен сыздым - Ш.С.) Литературная элита должна принять ее в свои ряды и протянуть ей руку поддержки». («Авдет» № 22. 2.06.08.).
Кене шу газетада Нариман Джелял даа зияде джошкъунлыкъ иссинен бильдире: «Весь роман просто пропитан огромной любовью к крымской земле, крымскотатарской культуре и языку  (мен айырдым - Ш.С.) и носителем этой любви выступает, в первую очередь, главный герой романа - хан Шагин Гирай».(«Авдет»нинъ кене шу санында).
Таныштырма мерасиминде башкъа аркъадашларнынъ да чыкъышлары булардан эксик олмагъандыр, эбет. Чюнки бутюн таныштырмалар бизде бойле гурьдели кече. Русча чыкъ­къан китапларны бутюн зал къаршысында элине алып, Къуран киби опькенлерни де корьдик… Янъы бир китап чыкъса, оны окъугъан да, окъуп етиштирамагъан да санагъа чыкъып, «ким зияде  макътамагъа уста» адлы ярышта иштирак эте…
Сайгъылы окъуйыджыларым, бирден тенбилейим: китапнынъ муэллифине зерре къадар пахыллыгъым ёкъ. Эм олабильмез. Яш муэллифнинъ озю биле бойле макътавлардан утанып, сыкъылып отургъандыр, «неужели» мен бойле бир буюк кешфият яптым, деп тюшюнгендир ве шубеленгендир. Чюнки бирден бойле «ура»джасына къыймет кесильмеге даа эрте. Эдебиятчылар, тарихчылар, даа къалса сиясетчилер, тильшынаслар даа озь фикирлерини бильдирмедилер.
Бу ерде ялынъыз муэллифнинъ джесюрлигине эльчырпмакъ мумкюн, оны мутевазиликнен хайырламакъ ве пек мукъайтлыкънен, бираз вакъыт кечкен сонъ, джошкъунлыкълар бираз ятышкъан сонъ, эсерни къайд этмек мумкюн. Тюшюнип-ташынылмай дёрт бир якътан ягъгъан макътавлар исе генч иджаткярны шашмалата ве башыны айландыра билир.
«Авдет» макъаленинъ серлевасыны «Ода патриотизму» деп къойгъан. Аджеба, бу «Ода» кимге? Муэллифкеми, ёкъса Шахин Герайгъамы? Шахин Герайнынъ «патриот» олгъанына даа  бинъ шаатнен бинъ бир векиль керек… Эбет, о бизим къанымыз - джанымыз. Лякин бинъ айландыр, бинъ чевир, бинъ дереден сув кетир - реаль тарихий делиллерден къачып  къуртуламазсынъ. Гульнара Абдуллаеванынъ эсери, озю айткъаны киби, даа языла, сонъу насыл битеджеги белли дегиль.
Догърусыны айткъанда, меним къальбимни тырнагъан шей бу дегиль, тамамен башкъа меселе. Ильк-эвеля, юрегимни хырпалагъан ве азапландыргъан меселе - муэллиф бутюн селикъасыны къойып, ильк эсерини рус тилинде яраткъаныдыр. Кене ана тилимиз («…любовь к крымской земле, крымскотатарской культуре и языку»…) аркъа плангъа чекильди. Кене ана тилимизге урьмет-итибар эксильди. Ана-Ватангъа авдет олуркен, бутюн вакъыт юртумызгъа къайт­къан сонъ, иджаткяр генчлеримиз ана тилинде гузель эсерлер догъурырлар, халкъыны фахрландырырлар, шуретлендирирлер, деген арзу-умютнен яшаймыз. Къайткъанымызгъа аман-аман йигирми йыл олаята. Янъы несиль догъды ве атта романлар язып башлады, амма чокъ языкъ ки, рус тилинде. Бунъа не дерсинъиз, тув­гъанларым? Бунъа севинмелими я да агъламалымы? Китапкъа къыймет кескен даа бир окъуйыджымыз: «…Это произведение вполне может быть книгой для семейного чтения», - деп яза. Демек, къарты-яшы, бутюн къоранталарымызнен акъшамлары топланып,  рус тилиндеки бу китапны окъумакъ керекмиз.
Бу ерде бир къач белли шахыслар омюринден къыскъа мисаллер кетирмек истейим. Исмаил Гаспринский, Номан Челебиджихан, Шамиль Алядин киби белли языджыларымызнен берабер Юсуф Болат, Эрвин Умеров ве иляхре-иляхре языджыларымыз ильк-эвеля озь халкъына ана тилинде яраткъан иджаткярлар оларакъ танылдылар. Меним замандашым рахметли Эмиль Амит эсерлерини русча язса да, ильк-эвеля къырымтатар терджиманлары вастасынен окъуйыджыларына ана тилинде такъдим эте ве сонъра русчасыны бастыра эди. Рахметли Шамиль Алядин русча ойле гузель яза эди ки, биз онынъ «Я - бог и царь» эсерини окъуп, шашып къалгъан эдик. «Я, ничюн русча язабермейсиз?», - деген суальге: «Мен башта бир къырымтатар языджысым, мен озь тилимде яратмакъ ве ялынъыз бунынъле дюньягъа танылмакъ кереким», - деген эди. Эшреф Шемьи-заде русча язувда бир виртуоз киби къалем ойнатмагъа биле эди. Зампира ханым озюнинъ макъалесинде Надира Бегим, Айбек, Мухтар Ауэзов, Чингиз Айтматов, Эрвин Умеров киби языджыларны мисаль кетирип, яш иджаткярымызгъа, олардан огренмек керек, деп яза. Бу мешур эдиплернинъ эписи башта ана тилинде язып, сонъра дюньягъа танылдылар, Зампира татамыз ничюн буны унута, аджеба?
Бизим «янъыдан догъгъан» Шахин Герайымыз аман-аман бутюн Авропа тиллерини биле, амма («носитель этой любви», яни «родного языка») ничюндир муэллиф тарафындан базы эпизодларда биле ана тилинде лаф эттирильмей… Къырымдан узакъта ят ерлерде догъгъан, Венецияда меденийлешкен, Италия гузелине севда олгъан­ бу ханзадемиз Гъазы Хасан бейнинъ: «Салам алейкум»ына, «Да пребудет с вами Аллах!», - деп джеваплана (с.75). Бираз ашагъыда Герайнынъ: «А, это вы, Исмаил бей! Приветствую вас», - деген сёзлерине Исмаил бей: «Алейкум салам, Ваше Высочество», -  дей. (с.85). Мына сизге «любовь к крымскотатарской культуре и языку»! Бичаре ханларымыз ана тилинде селямлашмагъа да бильмегенлер санки. Татар олсун, тюрк олсун, о заманларда «салам алейкум» демез эдилер. Шимди Акъмесджит сокъакъларында юрген руслар ойле диебилирлер. Эгер муэллиф Хан Ярлыкъларыны, Къадыаскер дефтерлерини, ханларнынъ озьара язышмаларыны  дикъкъатнен огренген олса эди, о заманларда ханларымызнынъ насыл «наречияларда»  къонушкъанларыны билир ве романнынъ базы левхаларында къуллана билир эди. «- Вам понравился именно этот кинжал? - спросил на татарском языке Шагин Гирай» денильген ерде окъуйыджы, бу татар тили о заманда насыл тиль экен, деп тюшюнджеге далмаз эди. Муэллиф бир къач ерде «на чисто крымскотатарском языке» деген ибарени къуллана. Бунынънен  Шахинни «ватанпервер, озь тилини севген» шахс оларакъ косьтермек истесе керек… Амма принцимиз бир ерде олсун биле  бутюн эсер девамында инатлыкънен ана тилинде лаф этмей. Нетиджеде окъу­йыджыда «салам алейкум» ве «алейкум салам»дан башкъа тесир къалмай. Китапнынъ  редакторы Гульнара Бекирова ве консультанты Эрик Къудусов да бунъа эмиет бермейлер, чюнки оларнынъ экиси де къырымтатар тилинде не «а», не «б» демеге биле. Бутюн бу къайдларым «придирка» дегиль. Булар эсерде къырымтатар рухуны сакълап къалгъан муим элементлердир. Бичаре Шахин Герайны бу къадар руслаштырмакъ олмаз!
Лев Толстойнынъ «Дженк ве барышыкъ» эсерининъ бир чокъ бабларында къараманлар франсызджа лакъырды эте. Ничюн? Чюнки о замандаки юкъары табакъалы руслар арасында франсызджа лаф этмек мот эди. Улу языджы эсерини реаль аяткъа якъынлаштырмакъ, о замандаки тиль-ла­къырды муитине уйгъунлаштырмакъ ичюн ойле япты.
Даа бир муим моментни къайд этмек истейим. Энъ хавфлысы да будыр. Гульнара Абдуллаеванынъ эсерини окъугъан генчлеримиз энди рус тилинде эсерлер язып башларлар. Чюнки олар бу ят тильни пек яхшы билелер. Ал-азырки куньде бир чокъ яшларымыз русча аджайип икяелер, шиирлер язалар. Эм ярамай дегиль. Бираз даа гъайрет этсек, бутюн къорантамызнен топланып русча окъусакъ, рус тилинде язгъанларгъа «протянуть руку поддержки» япсакъ, «прощай, родной язык!». Рахметли Юнус Къандым буюк ватанперверлик нумюнеси косьтерип, тешкиль эткен «Ильхам» клубына къатнап, ана тилинде язмагъа арекет эткен истидатларымыз да, рус тилинде язгъанларгъа итибар юксек экен, деп тюшюнмезлерми?… Рахметли шаиримиз Г. Абдуллаевагъа чокъ гузель тевсие берген. Амма, эр алда, романынъны русча яз демегендир. Чюнки Ю. Къандымнынъ озю ана тилининъ энъ джанкуерлеринден бири эди.
Бир даа Аллагъа ялваргъан киби ялварам, Шакир Селим алды да, истидатлы генчимизни урды-йыкъты, деп тюшюнменъиз. Къыльбим хулюстир.
Ялынъыз бир истегим олса, о да ана тилимизде язмакъ ве окъумакъ къанымызгъа, динимизге синъип къалсын. Тувгъан эдебиятыны яшатмагъа истеген генчлеримиз ильки кере элине къалем алгъанда, мен ана тилинде язаджам, деп язы масасы башына кечсин. Гъайры тильде эсерлер язып, биз кимсени айретлендирип оламамыз. Хаджи Герай я да Шахин Герай акъкъында олса биле.
 Ана тарихымыз башта ана тилимизде яратылмакъ керек. Миллет тувгъан тарихыны тувгъан тилинде окъуп огренмек керек. Биз озь тилимизге, озь эдебиятымызгъа урьмет этмейиндже, бизни де кимсе урьмет этмез.
Бутюн бу къайдларыма рагъмен, къызымыз Гульнара Абдуллаеваны (онынъ истидатына шубем ёкъ) янъы эсеринен хайырлайым.
 
*       *      *
Энди исе китапнынъ мундериджеси, козьге тюрткен базы уйгъунсыз левхалары  акъкъында умумий фикирлеримни бильдирмек истейим. Сериянынъ ады «Къырым ханларынынъ сюлялеси» («Династия крымских ханов») деп адландырылгъан. Эсерни элиме алып окъумаздан эвель мени бу шашмалатты. Демек, китап бедиий эсер дегиль де,  весикъалы эсер. Эм  китапны сонъуна къадар  окъуп чыкъкъанымдже бойле фикирде къалдым. Эсерде о къадар чокъ  тарихий менбалар (ссылки), косьтергичлер (указатели) бар ки, онынъ биринджи дёрт бабындан гъайры эписи санарсынъ бизге Венециянынъ, Италиянынъ ве авропалы мешур адамларнынъ, Акъденъиз кенарынынъ, Эгей денъизиндеки адаларнынъ тарихларыны беян этмек ичюн язылгъан. Муэллифимизнинъ геми къуруджылыгъына аит бир сыра бильгиси де бар. Меселя, окъуйыджы, окъуяткъан эсерининъ сонъунадже акъылында къалдырып олса, фелюга, шебека, тартана киби бир сыра геми тюрлерини билир. Гондолагъа минип кезип юрген адамларны айтмайым, олардан гъайры китапнынъ эр саифесинде берильген чокътан-чокъ малюматлар, тарихий шахыслар, меселя, Константин ХI Палеолог, Пьетро Барбо, Нуций, Рудольф  Экинджи, Христианлар ве бойледже юзлернен шахысларны акъылда тутмакъ ве  китапны сабырнен окъумакъ азапкъа чевириле.
Ханларгъа кечерек, муэллиф, деерли бутюн ханларымызнынъ джедвелини ве олар акъкъында къыскъа малюматларны бере  (68-69 с.). Буларнынъ эписини биз Халим Герайнынъ «Гульбуни-ханан»ындан ве бугуньде-бугунь чалышып кельген тарихчыларымыз, джумледен, О. Гайворонскийнинъ китапларындан биле эдик ве билемиз. (Мен бу сырагъа даа яш тедкъикъатчыларымыз Нариман Абдульваап ве Нариман Сеитяяны къошмайым). Керчек, китапнынъ биринджи дёрт бабы бундан сонъки бабларгъа нисбетен енгиль ве бир дередже меракънен окъула. Амма анда да базы левхаларнынъ реаль аяткъа уйгъун олгъаны окъуйы­джыда шубелер догъура. Меселя, мына бу левхада: «…Арис разлил по бокалам вина цвета растопленного янтаря (…..). Шагин непринужденным жестом отпил несколько глотков. - Это херес, вино с крымских виноградников, - произнес Шагин» (Аджеба, о вакъытта Къырымда херес бар эдими? Белли ки, херес шарабыны Къырымда ильк кере Г. Христофоров деген туджджар XIX асырнынъ сонъунда азырлап башлагъан эди. - Ш. С.).
Айды, барсын, эр кес ичкен шу хересни бизим принцимиз де ичсин. Лякин меселе шунда ки, бундан бираз эвель пристав Исмаил паша онынъ янына келип, намаз къылмакъ вакъыты якъын­лашкъаныны айтып кете. Демек, яш Герайымыз намаз къылгъан сонъ херес яндыра… 48-нджи саифеде  Шахинимиз «Отпив немного узо - греческой анисовой настойки», хызметчисинен лакъырды эте. Занымджа, бу «анисовая настойка» да пек йымшакъ ичимликке бенъземей. («Иван Васильевич меняет профессию» кинофильминде анисовая водка ичкен персонаж акъы­лыма кельди). Бойле левхалар романда эки кере олса биле, чокътыр.
Романнынъ башында дёрт бабы енгиль ве меракънен окъула дедик. Чюнки мында эсас меселе - Шахиннинъ Ватанны къуртармакъ огърундаки хаяллары тура. Бичаре Шахин айны бугуньки  алсызлыкъта яшагъан къырымтатар халкъы киби тюшюне. «- Этот Потемкин еще немало вреда принесет моей бедной стране! Он разрушает то, что было создано веками! - произнес Шагин…»   (….). «Мой народ  никогда не примирится с новыми порядками. Россия - страна рабов, а крымские татары никогда не знали рабства, - это свободолюбивый народ!», - дей Шахин.
Джангъа не къадар татлы ве хош кельген сёзлер! (225 йылдан берли бойле татлы хаялнен яшап кельмектемиз…). Шахин Родостан къачаджакъ, келип Ватаныны къуртараджакъ. Бутюн Таврияны кене Къырым ханлыгъына къошаджакъ. Не къадар буюк романтика! Китапнынъ биринджи дёрт бабы шунен бите. Къалгъан илеридеки 21 бабында окъуйыджы бойле джесаретли, хаялперест къараманыны джоя. Артыкъ биз  муэллифнинъ (роман къараманынынъ дегиль!) пешине тюшип кимсин не ерлерде кезип башлаймыз. Нидже-нидже тарихий шахыслар ве вакъиалар акъкъында малюматлар аламыз. Персия дейсизми, Македония дейсизми, Мысыр дейсизми ве даа ни­дже-нидже мемлекетлер ве тарихий вакъиалар акъкъында азар-азар олса да, малюматлар алырсынъыз. Муэллифнинъ джогърафик ве тарихий бильгисине шашып къалырсынъыз. Амма бизге кереги Шахин Герай. Эбет, о да сыкъ-сыкъ анъыла. Гонъюль бергени Иллариянен оламы, я да Санта Мария  Глориоза деи Фрари кильсеси янында кеземи, ара-сырада Ватаныны да хатырлай. «Нет, я должен вернуться к своим корням. Я должен жить под своим небом, где мне все родное и близкое!», - деп тюшюне принцимиз. Тоймагъа бильмеген джутукъ Русиенинъ айын-оюнларына инанып-алданып, Къырымнынъ гулюни солдыргъанлардан бири олмыш Шахин Герайнынъ акъылына бойле фикирлер кельгени худжур бир шей.
Трилогиянынъ экинджи  китабы насыл оладжакъ, бильмейим, лякин биринджи китапта, шахсен мен, Шахин Герайымызнынъ акъикъий образыны корип оламадым.
Ватаннынъ, яни «все родное» ол­гъан ернинъ не олгъаны акъкъында тюшюнир экеним, мийимни ничюн Шахин Герайнынъ ады «саткъынгъа» чыкъарылды деген фикир сарып алды. Ве шу аньде языджы Мухтар Шахановнынъ «Медениетнинъ янъылувы» («Заблуждение цивилизации») адлы эсериндеки бир парчаны хатырладым.
Мешур Чингизхан  (Герайханларымыз ондан тёреген) бир заманда Отрар адлы шеэрни басып ала. Лякин чокъ кучь, чокъ аскер гъайып эте. О басып ал­гъан шеэрлернинъ эписи эки-учь айда теслим олса, бу Отрар алты ай теслим олмай. Ниает, шеэр Чингизхангъа теслим олгъан сонъ, онынъ къаршысына эки кишини кетирелер. Биринджиси - Отрарнынъ ханы Къайырхан, экинджиси - душмангъа шеэрнинъ къапысыны ачкъан саткъын киши. «Сен пек джесюр ве къараман бир киши экенсинъ, Къайырхан. Огюнъде башымны эгем. Лякин бир шейни анълап оламайым. Янынъда олгъан бу хаинни насыл этип дуймадынъ? - дей Чингизхан. - Мен бу хаинге сен озюнъ джеза бергенинъни истейим». Чингизхан аскерлерине эмир эте: «Къайырхангъа къылыч беринъиз, озь хаинини озю джезаласын!». «Токъта, Чингизхан, - дей Къайырхан. Хаиннинъ бабасыны чагъырайыкъ. Бу хаиннинъ ничюн хаин олып етишкенини бабасы анълатсын!». Бабасы утана-утана шойле анълата: «Бизим халкъымызда гузель бир адет бар. Озь топрагъында догъгъан бала акъыл-балигъ олгъангъа къадар тек озь топрагъында тербиеленмек керек. Ана топрагъында ялынаякъ чапмасы, бакъаларнынъ, эшеклернинъ, хоразларнынъ сеслерини эшитмеси лязим. Ана топрагъындаки чечеклерни топламасы ве къокъламасы, яхшылыкъны да, яманлыкъны да озь Ватанында корьмеси, яни бутюн буларны ис этмеси  лязим. Бойле тербие корьген инсан Ватанына хиянетлик этмез. Хиянетлик этмек истесе биле, этип оламаз. Бу  топракъ онынъ бир парчасы олып къалыр. Мен исе бу аньанени боздым. Бизим огълан ят топракъта осьти. Эвге къайтып кельгенде Отрар онынъ ичюн эмиетсиз бир ер эди, шунынъ ичюн онъа хаинлик этти. Бу хаинликте меним де иссем олгъаны ичюн огълумнен берабер мени де джезалай билесинъиз. Бу да келеджек ичюн бир дерс олсун».
«Шахин Герай» романында Ватаннынъ къадр-къыймети бойле бир бедиийликлернен тасвирленген олса, шимди биз бу къадар алды-къачты саифелернен толдурылгъан романны окъу­гъанда, бизим Шахин Герайымыз акъи­къатен ойле мусбет образмы (шахысмы), я да муэллифнинъ фантазия-уйдурмаларымы, деп тюшюнмез ве шубеленмез эдик.
Даа бир шейни къайд этмек истер эдим. Тарихий роман бедиий олса биле, сонъ дередже акъикъаткъа якъын олмакъ  керек. Бизим файдамызгъа олмаса биле акъикъаттан иракъ олмамакъ лязим. Яхшымы, яманмы -о бизим тарихымыздыр. Тарихымыз бар экен, демек, бизим тамырымыз бар. Мешур бир шаир сёйлегени киби, тарихсыз халкъ - тап-такъыр тамырсыз халкътыр.
Шакир СЕЛИМ.

Категория

Источник
http://www.yanidunya.org