Перейти к основному содержанию
урф-адетлеримизни унутмайыкъ

 

Эвель , эвель экенде, эвель заман экенде, 
Девелер деллял экенде, 
Сен бешикте экенде, мен эшикте экенде, 
Къызлар торгъай экенде, кокюмиз бакъыр экенде, 
Еримиз такъыр экенде, сувсыгъыр амамджы экенде,
 
Къаплы-къуплы бакъалар къанатланды учмагъа, 
Дерьядаки балыкълар кира тута кочьмеге... 
Къайната бекмез къайната, къызы къашын ойната. 
Ойнатма, къыз, къашынъны, кесер бабанъ башынъны. 
Сенинъ бабанъ тае башы, меним бабам сув башы; 
Сув башынынъ атлары, арпа ашап кишнешир; 
Эниш кельсе «тыр» демез, къыр кельсе де, «джюр» демез. 
Алтмыш бакъла арпаны едим демез шу атлар. 
Учь къуюнынъ сувуны ичтим демез шу атлар... 
Пердакъай-пердакъай экенде. 
Пердакъай кельди джувурып, чалгъы сапыны сувурып, 
Штанына бакъса авы ёкъ, къавташына къавы ёкъ. 
Мына сизге бир такъмакъ, масалымны динълеп бакъ! 
 
 
Яш бир чобан озь эвининъ огюнде юзюм кутюги отурта. Къач 
йылдан сонъ бу кутюкнинъ устюнде бир салкъым юзюм пейда ола. 
Лякин юзюм салкъымы пишейим деп тургъанда, насылдыр бир джанавар 
оны ашап кете. Экинджи йылы кутюкте эки салкъым юзюм 
пейда ола. Лякин юзюмлерни кене де джанавар ашай. Бир къач 
йыллар шай текрарлана. Бешинджи йылы дегенде, кутюкте беш салкъым 
юзюм пейда ола. 
 
- Энди бу йыл ягъма ёкъ, джанаварны мытлакъа тутарым, - деп 
чобан геджелери кутюк башында къаравул ята. Юзюм салкъымлары 
алтын киби сарарып, кемалына  келеяткъан бир вакъытта ымпыс-
тымпыс юрюп тильки келе ве башыны узатып, юзюмлерни ашамагъа 
азырлана. Азырлана амма, тилькининъ келеяткъаныны дуйгъан 
чобан, оны аман къуйругъындан къапычлай, авагъа котерип 
бир къач керелер ерге шыпыртып ура. 
Тильки: 
- Чобан агъа, этме-эйлеме, меним де санъа бир эйилигим олур, деп 
инсан тилинен ялвармагъа башлай - Менден не истесенъ - исте, 
эписини япарым, тек мени ольдюрме. 
Тилькининъ инсанджасына сёйленгенине шашкъан чобан: 
 
-Яхшы, Тильки акъай, джанынъны сакъламагъа разым, амма бунынъ 
къаршылыгъына манъа падиша къызыны алып берирсинъ, дей. 
- Лякин акъылда тут: башкъа тилькилер киби айнеджилик япып, 
мени алдатмакъ истесенъ, мен сени кене тутар да, теринъден чекмениме 
якъа япарым, къафа тасынъны да кутюк устюне-къоярым. 
 
- Меним сёзюм - сёздир, - дей Тильки акъай - Мен асылзат 
тилькилерденим. Айткъанымны япарым, амма бу эйилигим ичюн кутюктеки 
юзюмлерни де эр йыл мен ашарым. 
Чобан бутюн бу айтылгъанларнен разы олып, Тильки акъайны 
бошап йибере. Тильки исе, бир баш олып, догъру падишанынъ сарайына 
кете ве къапу бекчилерине: 
 
- Мен дюньянынъ энъ зенгинлеринден бири олгъан Бешсалкъым 
бейден падишанынъ къызына къуда олып кельдим. Падиша азретлерине 
хабер этинъиз, мени къабул этсинлер, - дей. 
Падиша, бу хаберни эшиткенинен, Тильки акъайны къабул этмеге 
азыр олгъаныны бильдире. Тильки акъай исе, дёрт букюлип падишагьа 
теменна эте ве тилини балландырып, нуткъыны башлай: 
 
- Эй, падишаларнынъ падишасы! Мени сизнинъ узурынъызгъа 
Бешсалкъым бей ёллады. Зенгинликте дюнья юзюнде акъраны олмагъан 
бу адам, къызынъызны къадын этип алмакъ истей. Бейимнинъ 
байлыкъларынынъ сынъыры олмагъаны киби, зенгинлигининъ 
де эсабы ёкъ. Девелерининъ сайысы къыркъ бинъдир, эшеклери 
элли бинъдир, атлары алтмыш бинъдир, къойлары етмиш бинъдир, 
эчкилерини исе, беш йылдан берли сайып турсалар да, шу 
куньгедже ахырына чыкъамадылар. Алтын ве кумюшлерини сорама, 
олар чувал-чувал олып ахырда туралар. Эй, падишам, Бешсалкъым 
бейнинъ зенгинликлерини айтып бермек ичюн ай ве йыллар 
да азлыкъ этер. 
Падиша, Тильки акъайнынъ баллы сёзлерини дикъкъатнен динълеп, 
шойле бир джевап бере: 
 
-Яхшы, Бешсалкъым бейге къызымны бермеге разым ве лякин 
бу йигит тойдан эвель озюнинъ батырлыгъыны косьтермек керек. 
Бар, бейинъе айт, ачкозь девни тутып, еди башыны да кесип, манъа 
алып кельсин. Бу дев мемлекетимизге аман бермей ве гедже-куньдюз 
бизлерни раатсызлап тура. 
 
- Яхшы, падишам, арасы учь кунь биле кечмез, девнинъ еди башы 
да сарайгъа кетирилир, - деп Тильки акъай эвге къайтып кете. 
Ёлда Тильки акъайнынъ огюне копеклеринен авгъа кетеяткъан бир  
авджы раст келе. Тильки акъай дубарадан къуртулайым деп, аман 
къоба ичине кирип кете. Кире амма, копек урювлери эп якъынлашмакъта. 
Тильки акъай джаныны сакъламакъ ичюн артына-огюне бакъмадан 
къоба бойлап кете бере. Азмы кете, чокъмы кете, бир даа 
бакъса не корьсин, падишанынъ айткъан анавы еди башлы деви 
къобаны толдурып ятмакъта экен. Дев еди башы устюндеки козьлерини 
Тильки акъайгъа тикип: 
 
- А-а, озь аякъларынънен юрюп кельдинъми? - деп, еди агъызынен 
бир вакъытта окюрип-сызгъырып, аякъкъа тура. - Чокъ яхшы, 
чокъ яхшы, къарыным ачыкъкъан эди, шимди мен сени... 
Дев бу сёзлерни айтып, Тильки акъайны къуйругъынен сарып ала  
 
да, яваш-яваш агъызына кетире. Къалтырап къалгъан Тильки акъай: 
- Эй, къоркъунчлы джанаварлар падишасы! Сенинъ де сонъки 
кунинъ етти. Эджелинъ сени беклеп тура. Мен санъа хабер кетирдим.
 
 
 
Олюмден къуртулмакъ даа кеч дегиль. Бираз къуйругъынъны бошат да, айтаджагъымны
 
айтып берейим. Шимди мени динълемесенъ, сонъ кеч олур.
 
Бу сёзлерни эшиткен дев, неге огърагъаныны бильмейип, аман 
къуйругъыны бошай. ? 
 
- Тез ол, айт, насыл олюмдир, мени ким ольдюрмек истей? 
- Падиша азретлери мемлекетиндеки бутюн аскерлерини топлап, 
сенинъ ерасты сарайынъны сарып алды. Сени ольдюрмек ве эбедиен 
сенден къуртулмакъ истей. Мына шимди бу аскерлер озьлерининъ 
кескин балта ве сюнгюлеринен сарайгъа киреджеклер ве сенинъ 
еди башынъны да кесип, падишагъа алып бараджакълар. Падиша 
азретлери сенинъ башларынъны сарай алдында къазыкъларгъа 
отуртып къояджакъ. Тез ол, вакъыт кечирме, гизлен. 
- Акъыл бер, сен акъыллы бир айвансынъ, къайда сакъланайым?  
- Къайда деп тургъанынъ не я, фуруннынъ ичине кир, нефес 
алма, къыбырданма, онынъ ичинден сени кимсе тапамаз. 
 
Дев Тильки акъайнынъ сёзюне уюп, фуруннынъ ичине кире. 
Тильки акъай исе, фуруннынъ агъызыны тобаннен толдура да, 
алевлетип йибере. Дев тютюнге богъулып, яткъан еринде олюп джайылып 
къала. 
 
Тильки акъай кене ёлуна реван ола. Ёлда раст кельген туджджарларгъа 
Бешсалкъым бейнинъ зенгинликлерини макътай, онынъ 
эвинде мусафир олгъанларгъа чувал-чувал алтын багъышлагъаныны 
айта. Ёл бою макътавларыны сачып, Тильки акъай ниает чобаннынъ 
эвине къайтып келе. 
 
- Шорбаджым! Аваленъни ерине кетирдим: падиша азретлери къызыны 
санъа бермеге разы олды, лякин тойдан эвель ерасты падишасы 
девнинъ еди башыны ве терисини алып кельменъни эмир этти. 
- Э-э, Тильки акъай, бойле бир ишни беджермеге меним меджалым 
етерми? 
- Шорбаджым! Бу о къадар зор бир иш дегильдир. Мен ярдым 
этерим. Лякин, мен ольген сонъ, меним джеседимни ач шакалларгъа 
ташламайджагъына ант эт, сёз бер. 
-Тильки акъай, сен ольген сонъ сенинъ джесединъни алтын къафеске 
къоюп, сарайда озь одамнынъ тёпесине асып тутаджагъыма 
ант этем, сёз берем. 
 
- Айса, къыркъ деве ве бир де балта алып, меним пешиме тюш! 
Чобан къыркъ деве ве бир де балта алып, Тильки акъайнынъ 
пешине тюше. Бара, бара, девнинъ къобасына барып кирелер. Къобанынъ 
ичи кесек-кесек алтын ве кумюш парчаларынен, чешиттюрлю 
къыйметли ташларнен толу экен. Отуз докъуз деве алтын юклеселер 
де, къобадаки алтынлар кене эксильмей. 
 
-Энди, шорбаджы, балтанен пычагъынъны ал да, фурунгъа кир, 
девнинъ башларыны кесип, терисини сыдырып ал. Къоркъма, дев 
озюнинъ арам джаныны энди чокътан теслим этти. 
 
Чобан, девнинъ еди башыны кесип, терисини сыдырып ала да, 
буларны къыркъынджы девеге юклей, сонъ девелерни айдап, падишанынъ 
сарайына келелер. Падиша, алтын юклю девелерни ве къоркъунч 
девнинъ башларынен терисини корип, Бешсалкъым бейнинъ 
зенгинлигине ве батырлыгъына шашып къала. Оны озь киеви ве вариси, деп илян ете 
 
Бутюн падишалыкъта къыркъ кунь, къыркъ гедже той-дюгюн чалына. Ич кимсеге белли олмагъан  чобан,падишалыкъта баш везир ола.
Бешсалкъым бей деп намы бутюн мемлекетке даркъай. 
 
Арадан бир къач йыл кече. Бешсалкъым бей озюне буюк эйиликлер 
япкъан Тильки акъайны текмиль эсинден чыкъара. Тильки акъайнынъ 
бунъа джаны агъырып Бешсалкъым бейни денъеп бакъмакъ истей. 
Ымпыс-тымпыс сарай азбарына сокъулып падишаодасынынъ пенджереси 
алдында джайылып ята: дерсинъ олюп къалгъан. Падишанынъ 
хызметкярлары бу хаберни деръал падишагьа бильдирелер. О исе: 
 
- Не бакъып къалдынъыз, тез ол, шу сасыкъ джеседни чёплюкке 
атынъыз! - деп эмир бере. 
Тильки акъайны къуйругъындан тутып, чёплюк обасы ичине котерип 
аталар. Аталар амма, Тильки акъай экинджи куню сабасы кене 
падишанынъ пенджереси алдына келип, джайылып ята. Бу хаберни 
эшиткен падиша: 
 
- Бу не маразнынъ тилькисидир, сасымагъа башкъа бир ер тапмадымы? 
- дей. - Тез ол, шу сасыкъ джеседни ач шакалларгъа 
ташланъыз, бир даа оны козюм корьмесин. 
Тильки акъайны къуйругъындан тутып, орман ичине атсалар да, 
учюнджи куню сабасы кене падишанынъ пенджереси алдында пейда 
олып, джайылып ята. Энди учюнджи кере айны бир хаберни эшиткен 
падиша пек яман ачувланып: 
 
- Тез ол, бу сасыкъ лешни алынъыз да, терен бир чукъургъа 
комюнъиз! - дей. - Эгер о, меним пенджерем алдында бир даа пейда 
олса, эм тилькини, эм де сизни къуюгъа ташлатып, устюнъизни 
ташнен къапатырым. 
Падиша, бу сёзлерни айткъан арада, Тильки акъай джанланып, 
эки аягъы устюне тура да: 
 
- Эй, чобан огълу чобан! - дей. - Берген сёзюнъни унуттынъмы? 
Ольген сонъ мени алтын къафесте тутаджакъ сен дегильми эдинъ? 
Эйиликке къаршылыгъынъ кемликми? Чобан эдинъ, кене де чобан 
олып къал! 
Тильки акъай бу сёзлерни айта да, гъайып олуп кете. Бир ань 
ичинде сарай чобаннынъ эвине чевириле. Бешсалкъым бей де кене 
эвельки чобан олып къала. 

Категория

Источник
http://qirimlar.com/index.php/folklor/masal/bessalqim-bey