Cumaertesi künü, aqşam qaranlığı çökip başlağan maalde, ekspress Ukraina çöllerini ozıp, Çoñğar köpürine yaqınlaşa edi. Halqara vagonınıñ kupesinde yımşaq, beyaz divan üstünde ayaqlarını haçlap oturğan yaş kişi, yerinden köterildi, pencereden tışqa baqtı.

Tışta, yeşergen keniş çöl, ufaqlı-irili göller, aşlıq ızanları tazerip tura ediler. Yaş, bu sevimli levhanı körip, seyirge dalğan arada, özüniñ endi Qırım toprağında bulunğanını duyğan soñ, qalbinde sevinç is etti:

– İşte, baba toprağı, – dedi. – Yedi yıl ola, Qırımdaki ne dostumnı ve ne de soyumnı-sopumnı körmedim. Vaqtınen, mensiz közlerine yuqu kirmegen arqadaşlarım, şimdi meni tüşünmey, meni hatırlamaydırlar. Yedi yıl... Aytması qolay... Tüşünip baq... Bu zaman içinde özenlerde nice suvlar aqtı, insanlar nice urba kiyip iprandırdılar. Ya ömür?! Ömür ne qadar deñişti. Er şey türlendi. Lâkin men. Ah, men deñişmey qaldım, men alâ balalıq esirligindem.

Yolcu pencereden tışqa baqıp, bu tüşünceler içinde dolanğan arada, onıñnen tanış olayıq.

Biz ilk defa 1924 senesi Bağçasarayda evelki gimnaziya olğan mektepte körüşken edik.

Köyden eki adam keldik, Çürük Suv kenarında, büyük binada bulunğan gimnaziyanıñ müdirini soradıq.

Qapınıñ taşında turğan alçaq boylu, uzun mıyıqlı, karakul qalpaqlı, şişman adam, bizim sözlerimizniñ iç birini qaçırmay diñlegen soñ, fışnay-fışnay, büyük zametnen içeri soquldı, arası çoq keçmey, qaytıp çıqaraq, “müdirniñ evge ketkenini ve eki saattan soñ tekrar kelecegini” bildirdi.

Bu hızmetinden soñ, qapıdaki adam iç bir söz söylemedi. O, zar-zornen qapıdan tışqa çıqaraq, indemey, divarğa tayanıp qaldı.

Bizde ondan soramağa şey çoq edi, lâkin yüzünde büyük ğurur oquğanımızdan sebep, utanıp, müdir kelgenge qadar azbarda beklemege qarar berdik.

Asma yüzüm terekleriniñ astındaki skemlege oturayıq degende, yanımızğa uzun boylu, tolu vucutlı, beyaz, tögerek, dülber yüzlü, ağızında altın tişi olğan, güzel kiyimli on sekiz yaşlarında bir yaş keldi. Keldi, qarşımızda toqtaldı, ellerini ceplerine soqıp, bizni közden keçirdi. Qaydan kelgenimizni, niçün kelgenimizni ve ne qadar bilgige saip olğanımıznı soradı.

Biz onı oca bellep, olğanı kibi söyledik. Bir talaydan soñ, tantanalı sürette yeñini yuqarı çekip, elindeki altın saatına baqtı ve ketmek niyetinen, kene şu ğururlı tavurnı qabul etip, artına aylanğanda:

– Aqılım kesmey, bu alıñıznen sizni gimnaziyağa alırlarmı? – dep taşladı da, yol qapığa doğruldı.

Biz onıñ bu sözlerinden pek sıqıldıq: Ekimiz de başlarımıznı aşağı egilttik, qasevetke daldıq.

Men biraz cesaret toplağan soñ, yanımdaki arqadaşıma aylanıp:

– Keyfiñni bozma, – dedim. – Onıñ da çoq añlağan şeyi olmasa kerek.

Arqadaşım indemedi.

Ertesi künü imtiandan soñ men mektepke qabul etildim, arqadaşımnı qaytardılar.

Oquv başladı. İlk sefer geografiya dersine kirgende, alttaki ralede, altın tişli, güzel kiyimli yaşnıñ, saatını talebelerge köstermek içün sol elini caqına tirep, közlerini ocağa tikip turğanını körgenimnen şaşıp qaldım.

Men yañılğanım. O, oca degil eken.

Aldımızda turğan orta boylu, arıq, asabiy oca bizge Mısırdaki faraunlarnıñ qulleleri nasıl qalanılğanı aqqında uzundan-uzaq lektsiya oqudı. Biz bezdik, töñüldik, közlerimiz pencerede qaldı, lâkin oca boldurıp da, balalardan birini nevbetçige yollamağancek çañnı qaqmadılar.

El saatı taşığan altın tişli yaşqa er cuma künü Qaçı boyundan onıñ entir qalpaqlı babası kele, qanfetke, qalaçqa para taşlap qayta edi.

Dört yıl bir hayal kibi keçti. Bu devir içinde altın tişli yaş iç birimizge, onı maqtaycaqday, zerre qadar güzel teessurat qaldırmadı.

Dersten çıqqanı kibi, ocanıñ evine kete, aqşam keç olğanda qaytıp kele turğan edi. Saba er kesten keç tura, qara frençini kiye, potüklerini yıltırata, azbarda, barıp da birisi ayağına basıp bulaştırğanday olsa, sürtmek içün cebine paçavraçıq qoyıp çıqa edi. O, iç birimiznen laf etmey, laf etken vaqıtta ise, mıtlaqa mısqıllamaqnı seve turğan edi. Sınıfta resim dersinden başqa, iç biriniñ aqqından kelalmay, özü de pek esapkâr edi. Onıñ Adı – Abibulla, familiyası Devletov edi. Mektepni beraber bitirdik. Ondan soñ qayda ketti? Nenen oğraştı? Haberim yoq.

Aradan yedi yıl keçti...

Bugün cumaertesi künü, aqşam qaranlığı çökip başlağan maalde Abibulla – qaydandır, – uzaqlardan Qırımğa keleyatır. Onıñ adı, endi evel menim bilgenim kibi, yalıñız Abibulla degil de, Abibulla Suleymanoviç, familiyası kene evelkisi kibi Devletov qalğan edi.

– Ebet, – dedi yolcu, – mende iç bir şey deñişmedi, yedi yılnıñ dört senesini universitette keçirdim. İlim ve fen dünyasınıñ çeşit pıtaqlarından haber bergen professorlarnıñ aldında tabiat dialektikası hususında dört sene lektsiya diñledim. Bismarknıñ Frantsiya – Prussiya cenki hususındaki felsefesini keçtim. Lamprehtniñ “Zemane tarihçısı” aqqındaki teoriyasını oqudım.

Darvinizm üzerine gecelernen oturıp, baş yorulttım, imtian berdim. Altayğa ketken ekspeditsiyada iştirak ettim. Dünyadaki bütün şeylerniñ areket etkenini ve deñişkenini añladım.

Bu dialektika mende özüne yer tapmadımı aceba? Öyle ise, men niçün deñişmedim?!

Abibulla Suleymanoviç vagonnıñ penceresinden çekilmey, çoq vaqıt tüşünip turdı. Poyezd Canköy statsiyasında toqtağanda, artıq tışarısı qaranlıqlanğan, perrondaki elektrik yarığı esapqa alınmasa, uzaqtaki ucsuz-bucaqsız çöl kimsesizlik içinde tınğan ve sağırlanğan edi.

– Çıqıp ortalıqnı baqmalı, – dedi, – Qırım tatarlarınıñ laqırdısını sağındım. Ola bilir, belki, tanış-biliş tapılır.

Divardaki mıhqa asılı bicagını alıp, omuzları üzerine yaptı, yolculıqta, yekâne qomşusı olıp kelgen qart agronomğa, özüniñ çemodanına muqayt olmasını rica etti, bundan soñ, yavaş-yavaş vagonnıñ merdiveninden tüşip ketti.

Abibulla Suleymanoviç vokzalğa kirmek istegende, qapınıñ yanaşasındaki kitap kioski ögünde turğan, başında şlâpasını yan kiygen nazik yaş bir qıznı körip toqtaldı. Meraqlanıp, kenardan eppeyi vaqıt baqıp turdı. Zaten stantsiyağa ne içün tüşkenini de unuttı.

Çañ qaqıldı. O, istemey-istemey vagonına taba adımladı.

Vagonğa yaqınlaşqanda, yanaşasından çapıp keçken şlâpalı qıznı esledi. Poyezd endi köçken edi. Qız er angi vagon da olsa, minmege qarar bererek, acele sürette basamaqlarğa tırmaştı.

Abibulla Suleymanoviç yıldırım çabikliginen qıznıñ qoltuğına yapışıp, onıñnen beraber vagonğa mindi.

Qız telâş içinde, kendine yardım elini uzatqan belgisiz adamğa: “sağ oluñız”, demek içün ağızını açqan arada, şiddetli yel onıñ büyük, beyaz şlâpasını fırlatıp alıp qaçtı. Qız başına elini uzattı:

– Vay, şlâpam! – dep acizliknen qıçırdı, lâkin şlâpa çoqtan közden ğayıp olıp ketken edi.

Yel onıñ qılabdan saçlarınıñ nizamını bozdı, qarıştırdı, dalğalandırdı, de közleriniñ üstüne tüşti, de kenarğa yaldadılar. Adiy çuhadan dülber tikilgen qaftanınıñ tübünde köterilip turğan köküsleri acele-acele yükselip-alçaldılar. Efsaneli bir dülberlikke malik, yigirmi eki yaşlarında bu qız şlâpanıñ elden ketkenine yanğanı körülip tursa da, özüni elge aldı, bir daqqa qadar indemey turğan soñ, yanında, kendisinen laqırdı başlamaqnıñ çaresini tapalmay azaplanıp turğan Abibulla Suleymanoviçke baqaraq:

– Zarar yoq, – dedi ve külümsiredi. Onıñ külüşindeki sadelikni ve dülberlikni körip, bütün qalbiñnen qoşulıp saña da külmemek mümkün degil edi. – Zarar yoq. Onı yapqan adam tek bir dane yapmağandır, başqasını alırmız.

Abibulla Suleymanoviç bu laqırdını eşitken soñ cesaretlendi, közlerine tüşken saçlarını qaytarıp turğan qızğa küler yüznen:

– Doğrusını söylediñiz, – dedi. – İş yalıñız bir şlâpada olsa, zameti qolay edi. Özüñiz poyezddan qalğan olsañız, işte, o vaqıt laqırdı başqa türlü olur edi. Şlâpa ne o!

Qız saçlarını cıyıştırğan soñ, buferler üzerindeki keçitniñ qapısına közeterek:

– Maña ketmek kerek, – dedi. – Beşinci vagon ögdemi, yoqsa arttamı? Men angi vagonda olğanımnı da bilmeyim...

Abibulla Suleymanoviç nezaketnen:

– Bizimki yedinci vagon, – dep cevap berdi. – Öyle olğanda, sizge eki vagon daa ögge ketmek kerek. Canım, nege aşıqasıñız? Bu endi Qırım. Tanış memleketimiz.

Qapığa doğrulğan qız birden artına aylandı:

– Aytqanıñız doğru, – dedi, – lâkin bilmeyim…

– Siz ne dediñiz? Qırımlı degilim, demek isteysiñiz, öylemi?

– Yoq, canım. Öyle demek istemeyim.

– Şay olsa, meramıñız nedir?

– Lâkin... Qırım ziyade deñişkendir, tanılmaz olğandır demek istedim, mından ketkenim dört yıl ola.

– Dört yıl... Buña nasıl dayandıñız? Qızlar doğğan-ösken yurtlarını çabik sağına turğanlar.

– Aytmağa kelemi? Pek sağındım.

Abibulla Suleymanoviç içün endi laqırdını devam ettirmege munasebet açılğan edi. Qız qomşu vagonğa avuşmaq niyetinen qapığa doğru cürüş etkende, onı toqtatmaq içün:

– Yoluñız uzaqmı? – dep soradı. – Ne yerde tüşeceksiñiz?

Küçlü davuşnen cuvurğan vagonlarnıñ buferleri, de bir yerge sıqıla, de açıla ve sıqılıp-açılğan sayın, eki vagonnıñ arasındaki küçük demir köpürçikniñ yalpaq demirleri qıznıñ ayağına toqunacaq, onı ezecek kibi körüne ediler. Qız bunı eslep saqındı, keri çekildi.

– Amaan... poyezd o derece çabik kete, tap başım aylandı, – dedi ve soñ, – menmi? – dep soradı.

Ebet, siz.

– Süyren stantsiyasına qadar ketecegim.

– Andan soñ?

– Andan soñ maşinağa minmek kerek.

– Köyge ketesiñiz, öylemi?

– Taptıñız. – Qız onı baştan-ayaq közden keçirerek: – Ayıp etmeñiz, maña ketmek kerek, – dedi. – Kupede şeylerim bar. Çeşit al ola bilir?

– Demek, pek aşıqasıñız... Afu etiñiz... Siz maña adıñıznı söylemediñiz... Daa doğrusı – biz tanış olmadıq...

– Ya bu ne içün kerek?

– Canım, niçün böyle sual beresiñiz?

– Kerçekten de, bu sizge nege kerek?

– Belki, bir daa körüşmemiz olur.

– Yoq. Siz yañlışasıñız. Meni bir daa iç bir yerde köralmaycaqsıñız.

– Siz buña eminsiñiz, şaymı?

– Ebet.

Öz dülberliginen insannı saruşlandırıcı yaş, adiy qıznıñ közlerine baqqan sayın Abibulla Suleymanoviç özüni unuta edi.

Onıñ da kupede çemodanı bar edi, lâkin o şimdi bu hususta zerre qadar tüşünmey edi.

Abibulla Suleymanoviç köküs keçirip:

– Yoq, mümkün degil, – dedi, – biz qayda da olsa, ne vaqıt da olsa, körüşmege borclumız.

Qız ğururnen cevap berdi:

– Yoq. Bu iç olmaycaq.

– Er alda, adıñıznı söyleñiz, rica etem...

Qız vagonnıñ qapısını açtı, içeri soqulayım degende, Abibulla Suleymanoviç onıñ artından qıçırdı:

– Demek, söylemeycek oldıñız, öylemi?

Qız zembelekni tutıp, qapını yarısına qadar qapattı da, qabaatsız, bala közlerini sıq-sıq qamıçlap:

– Pek yaman meraqlanasıñız, söyleyim: menim adım – Leylâ.

– Familiyañız?!

– Familiyam? – qız toqtaldı, – familiyam: Talib-zade.

Abibulla Suleymanoviçniñ yüzünde quvanç yaşınları doğdı, alevlendiler. O, sıñırsız muabbetini bildirgen nezaketnen ögüne egilerek:

– Sağ oluñız, – dedi ve elini tutıp sıqmaq içün qızğa oñaytlandı, lâkin Leylâ endi yoq edi.

Abibulla Suleymanoviç acizlik içinde boş-boşuna uzanıp qalğan qolunen özüniñ eñsesini qaşıdı ve külümsiredi:

– Ne qadar güzel qız. Güzel olğanı içün de yanına barması – ceennem azabı! Tabiat oña dülberlikni bağışlağan, dülberlik ise oña parağa oturmağan. İnsannıñ canını yaqmasa ne ola?!

Lâkin bunıñ zararı yoq...

Abibulla Suleymanoviç bu tüşünceler içinde artına aylandı. Parovoz davuş berdi. Arası çoq keçmey poyezd cürüşini zayıflattı. İçeri kirgende, kupelerniñ qapıları açılğan, bazı yolcularnıñ ellerinde çemodanlarınen qapığa doğru cürgenlerini kördi. Poyezd yavaşladı, soñra tekmil toqtadı.

Tanış-bilişlerini ve tuvğanlarını qarşılap Aqmescit perronına tüşken halq quçaqlaştı, öpüştiler. Qızlar sevgili yaşlarına sarıldı, biri-birlerine qavuştılar.

Çañnıñ toqmağı eki kere uruldı – poyezd tekrar ileri doğru yol aldı.

Bizim yolcu divanğa yaslanaraq, ağızına papirosını qaptı, dudaqları arasından çıqqan tütüni burum-burum olıp ketti.