Azbardaki qaysı ve şeftali terekleriniñ pıtaqları bükülgen, soqaqlarnı qar basqan.

İçeride sobanıñ artında, minder üstünde Devletov, qarısı Saniyenen qayğılı laqırdı ete edi.

– Mında öz adamlarımıznıñ eli bar, – dey edi. – Amma kim ola bilir? Aqılım kesmey.

Saniye Devletovğa çevirilip:

– İşke Darbali qarışmağandırmı? – dep soradı. – Çünki hızmetten çıqarılğanına pek ıncınğan edi.

– Yoq, canım. Darbali bunı beceralmaz. – O başını sarqıtaraq, eki qolunı yanaqlarına tayadı: – büro menim meselemnen eki saat oğraştı, – dep, sözüni devam etti. – Maña öyle keldi ki, malümatnı bergen adam iç bir şey qaçırmağan. Cafer Seydametteki hızmetim, Herson polkundaki poruçik vazifem hususında söylenildi. Matrosnıñ öldürilüvi işini maña yüklediler.

Qaydan eşitkenler bilmeyim... Endi er şey bitti. Biletimni de tutıp aldılar. İş tezden makemege tüşecek:

– Makeme deysiñ, öylemi?

– Ebet, teri meselesini de añlağanlar.

– Aman, ya Rabbi... Ne müşkül vaziyet. Söyle, biz ne yapacaqmız? Bundan qurtulmanıñ yolu barmı?

– Hayır. Endi bir çare yoq. İster-istemez boyun egmek kerek. Bizge yardım elini uzatacaq kimse qalmadı. Ebet, kimse qalmadı.

– Pek qıçırma, canım. Eşitirler.

– Eşitsinler. Devletov işke kirişkende, iç bir zaman qorqmadı. O, adımını daima qaviy basa keldi. Makeme... barsın, makeme etsinler.

Sofada ayaq davuşları eşitildi. Devletov seskendi. Saniye deral sofağa çıqtı. Elinde çemodanınen Abibulla ve artından nasıldır bir qız merdivenden yuqarı çıqayata ediler.

Saniye ayrette qaldı:

– Oğlum, seni tünevin bekledim, – dedi. – Bu afatqa nasıl dayandıñ? Kir, kir içerige!

Abibulla Suleymanoviç çemodannı sofada qaldırdı, Leylâğa:

– Buyur, çekinme, – dedi. – Artıq öz evimizde bulunamız.

Adeti üzre Devletov, Abibulla yoldan kelgende, onı yıllarnen körmegen kibi, sağınıp, sıñırsız quvançnen qarşılay turğan. Şimdi oña ökünçnen baqtı, zornen eşitilir derecede “hoş keldi” ayttı, qızğa yalıñız bir defa köz taşladı.

Abibulla Suleymanoviç, Leylânıñ elinden tuttı:

– Tanış oluñız, – dedi. – Keliniñiz Leylâ Talib-zade. – Lâkin babasınıñ indemey turğanına tarsıqıp: – Sizge ne oldı? – dep soradı. – Yüzüñiz kederli körüne. Yoqsa maña darıldıñızmı, baba?

Devletov dalğın bir davuşnen cevap berdi:

– Endi yigirmi sekiz yaşıña keldiñ. Özüñe ayaqtaş tapmağa borclu ediñ. İşte, tapqansıñ. Öyle olğanda, men yalıñız sevinmelim. Susıp turuvıma raatsızlanasıñ, öylemi? Bunıñ emiyeti yoq.

Bahıtlı oluñız.

– Siz de sağ oluñız. Lâkin sizniñ azaplı körünişiñiz bar. Onıñ sebebi olmalıdır. Baba, niçün söylemeysiñiz? Aceba evniñ içinde er zaman böyle ceennem tınçlığı üküm süremi edi?

– Bilem. Evniñ körgeni yalıñız sevinç, saadet edi. Şimdi öyle vaqıt keldi ki, susmaq ve diñlenmek, ilerisi nenen bitecegini bilmek kerek oldı. Oğlum, sen yaşsıñ. Saña bu hususta fikir yormağa acet yoq. Menden cevap qıdırma!

Devletov bu sözlerni söylegen soñ tekrar sustı. Minder üstündeki tütün qutusını alıp cebine qoydı, tüşünceli-tüşünceli azbarğa çıqıp ketti.

Saniye, kelinini peşine alıp, musafir odasına çıqtı.

Arası on daqqa keçmedi, sofağa baqqan pencere qaqıldı, tışta yaş oğlançıq köründi. Abibulla Suleymanoviç çıqqanda, aldında Nikonornıñ oğlu tura edi.

– Ne haber? – dep soradı. – İçke niçün kirmeysiñ?

Bala elindeki küçük kâğıtçıqnı uzatıp:

– Bunı Üsniye aptem yolladı, – dedi. – Cevabını alıp kelirsiñ, dedi.

Abibulla Suleymanoviç ayatnıñ aralıq qalğan qapısına diqqatnen közetip alğan soñ:

– Üsniye apteñe, tezden özüm baracağımnı söyle! – dedi. – Aydı, çap!

Bala ğayıp olıp ketti. Artından Abibulla Suleymanoviç ayanladı. Üsniyeni tenbilemek kerek edi. Çünki ileride kim bilir, neler çıqar?!

Saniye apte sağ taraftaki qapını açtı, Leylâğa:

– Bunda Abibulla yaşay, – dedi. – Kir, raatlan. Uzaq yoldan keldiñ, yorulğansıñdır.

Leylâ sabırlı sürette içeri kirdi, artından qapı öz başına qapalıp ketti.

Odanıñ tabanına dülber, Buhara kilimi töşelgen, divarlarına süzene tutulğan, tördeki köşede keniş krovat ve sol divarnıñ qarşısında yazı stolu buluna edi.

Pencerege yaqın kelip, tışarısını seyir etmek istedi, divarda Abibulla Suleymanoviçniñ bala ekende çıqartqan resmini esledi. Ayaq üstünde, onıñ qarşısında tüşünip qaldı.

Bu ziynetli oda, bu cilveli körüniş oña: “İşte seniñ ayatıñ mında. Sen bu evde bahtiyar olacaqsıñ”, – degen kibi keldi. Qalbinde sevinç asıl oldı, yüzü külümsiredi.

“Ebet, men çoq bahıtlım, dep tüşündi, – “aqiqiy ömürge şimdi yolum açıldı”.

Şay der eken sofadaki qapı qaqıldı. Leylâ birden seskendi, çıqmaq istedi, soñra toqtaldı. Qapı tekrar qaqıldı. Leylâ qomşu odanıñ qapısını aralıq etip baqtı, Saniye apte yoq edi. Evde yalıñız qalğanına taaciplendi. Sofağa çıqtı. Aldınla qart çingene qadını peyda oldı.

Onıñ közleri içeri oyulıp ketken, qaverenki yüzü bürüşken, özü de üşüse kerek, burnunı terenden çekip aldı, yamavlı eski şalını omuzları üzerine tüşürdi, ceviz pıtağından yapılğan çubuğını tartıp, ağızından tütün burumını çıqardı, külümsiredi:

– Saniye evdemi? – dep soradı.

– Evde olmalı, – dedi Leylâ. – Sizge acele kerekmi?

– Ebet de, acele kerek, – dedi. Çingene izin sorap turmay, içeri soquldı. –Çeñgem qarıştı, – balam, – dedi. – Alla saqlasın. Bu nedir ?! – Deral sobanıñ yanına çekti, ayaqlarını aldına uzatıp qızdırmağa başladı.

Leylâ ayatnı, musafir odasını, sofanı, kilerni közden keçirdi, Saniyeni tapmay qaytıp keldi.

– Yoqmı?–dep soradı çingene. Leylâ onıñ morarğan közlerine telâşnen ba-qaraq:

– Yoq, – dep cevap berdi. – Şimdi mında edi. Yoqsa qomşuğa çıqtımı?

– Qızım, sen menden saqınma, – dedi çingene. Bu evge birinci kere kelmeyim. Men Saniyeniñ qonağım. Sen musafirsiñmi, nesiñ?

Leylâ omuzlarını sıqtı:

– Nasıl dep aytayım sizge? Şimdilik... ebet de, musafirim.

– Şimdilik... niçün şimdilik?

– Çünki mında qalmamnıñ itimalı da bar, – dep külümsiredi.

– Balam, Suleymannıñ kelini degilsiñmi?

– Ebet, kelinim.

Çingene uzun çubuğını çırıldatıp, terendei tartqan soñ, qaşlarını tüyükledi, çubuğından çıqqan tütünge baqıp susıp qaldı.

Birazdan, sofağa çıqqan pencerege ve qomşu odanıñ qapısına köz taşladı, çubuğını ağızından çıqarıp, sobanıq aldına külüni qaqtı.

– Kerçekten de, Abibullanıñ apayısıñmı? – dep soradı. – Doğrusını söyle!

– Canım, sizni aldatıp ne tapacağım?

– Öyle olsa, sözüme cevap ber: Üsniye degen apay aqqında iç bir şey eşitmediñmi?

– Nasıl Üsniye?

– Şeerde Abibulla, Üsniyege evlenecek deten haber keze. Epimiz öyle belley edik. Çünki...

– Men iç bir şey añlamayım. Nasıl Üsniye? Menim adımnı qarıştırğanlardır...

– Yoq, yoq... Üsniye, rametli Mansurnıñ apayı... Qarıştırğanları ne endi?.. Beş-altı aydan berli ekisi apaynen-aqay kibi yaşay keldiler. Yañılmasam endi... yüklü...

Leylânıñ qaşlarında asabiy areketler duyulıp başladı. O qızardı, terledi.

– Yenge, siz yalan aytmaysıñızmı? – dedi. – Esiñizni toplañız.

– Tilim qurusın, qızım. İnanmaysıñ, şaymı? Söyle, bu daqqada Abibulla qayda? Erinmeseñ, cür köstereyim. Şimdi Usaiyeniñ qapısı aldından keçkende anda aqayıñnıñ sesini eşittim. Ebet, ebet...

Şkafnıñ yanında cansız kibi qatıp qalğan Leylânıñ elleri qaltıradı, vucudına qaynağan suv tökülgen kibi keldi. Eger bu doğru olsa, yenge... – dep ağlamsıradı.

– Demek, men aldattım... Yoq, Abibulla bu insafsızlıqnı yapmaz. Bu işte bir añlaşılmamazlıq olmalı?

– Maña seniñ yüregiñni yaqmaq zevqlı degil, – dedi çingene. – Lâkin, körgenimni aytmaq kerekim. Civan bir qızsıñ. Saña yazıq olur. Bu cadı yalan söyledi dep tüşünseñ, qomşulardan sora, saña doğrusını aytırlar. Şeerde Devletovlarnı bilmegen yoq. Olar canbazlıqta pek namlılar.

Dünyada yaşamağa bilgenler çoq, balam. Ne de çoq ya... Aydı, qasevetlenme, qızım. Añlaşıla Saniye yaqında kelmeycek. Kireyim – baqayım, Saniye ne yapa eken degen edim. Ketmeli.

Ağlama, qızım. Saña bu haberlerni ne içün ayttım bilmem? Sağlıqnen qal!

Çingene ellerinen setke yapışaraq, büyük zametnen yerinden qalqtı, çubuğını belindeki bavına soqtı, şalını yapınıp çıqıp ketti.

Leylâ çoq vaqıtqa qadar özüniñ nege oğrağanını bilalmay oturdı. Soñra asqıçtan paltosını alıp üstüne kiydi, ayatta qaldırğan çemodanını eline alaraq, terenden köküs keçirdi, öz-özüne:

– Men artıq bahıtnı taptım bellegen edim, – dedi. – Kör, neler eşittim! – Bir bala kibi aldanğanım. Tatlı sözlerge, nezaketli muamelelerge esir tüşkenim. Albu ise, bularnıñ episi yaşlığımnı kirlemek içün eken. Ebet, bular alçaqçasına izlenilgen maqsat eken. Men Abibullanı medeniy kişi esap ettim. Onıñnen bahtiyar olurım, parlaq bir ayat qurarş belledim. Bütün yaznı, kelecekniñ saadetli duyğularınen fikren yaşap, hayallanıp keçirdim. Ah, menim ne de zengin ümütlerim bar edi. Dünyada özümni eñ bahıtlı adam sayğan edim. Şimdi er şey elâk oldı. Er şey tumanğa qarıştı. Ne yapmalı? Başımnıñ yazısı eken... Abibulla evde yoq. Demek, anda ketti?

Babasınıñ da maña suvuq baqışları bundan sebep eken. Bu arada Saniye kirdi.

– Saña ne oldı, Leylâ? Sen ne yapasıñ?

Leylâ toqtaldı:

– Bir şey de. Söyleñiz, Abibulla qayda?

– Bilmeyim, qızım. Şeerge çıqqandır daa.

– Aysa, Üsniye degenleri kim ola? Saniye taaciplendi.

– Üsniyemi? Üsniye Mansurnıñ...

– Abibulla onıñnen yaşay edimi, aytıñız?

– Bilmeyim. Ğaliba, aralarında bir şeyler bar edi. Lâkin endi...

Leylâ sustı. Aqırın-aqırın merdivenden aşağı tüşti, araba qapınıñ yanına barğanda toqtalıp:

– Añlaşıla, menim mında kerekligim yoq eken. Bilmedim, –dedi.– Oğluñızğa seyleñiz, yapqan eyiligi içün sağ olsun!

Saniye alel-acele aşağı tüşti, araba qapınıñ küçük qanatından yolğa başını çıqarıp, tekrar;

– Leylâ! Bu ne demek ola? – dep qıçırdı. – Qayda ketesiñ? Lâkin tışta qar boranı içinde kimseni körmedi.

Oña kimse davuş bermedi. Başını aşağı salındırıp, ğamlı-qasevetli sürette artına qayttı..

Abibulla Suleymanoviç evge keç keldi. Anasından ümütsiz haberni eşitken soñ, deral yolğa alıp cuvurdı.

Ne fayda? Gece saat üç qararlarında. çırayı ap-aq kesilgen, quvetten tüşken bir alda, sallana-sallana yalıñız qaytıp keldi. Evde kimsenen laqırdı etmey, özüniñ odasına kirerek, setniñ üzerine cansız kibi serilip qaldı.

Cumaertesi künü aqşam qaranlığı çökip başlağan maalde, ekspress Qırım çöllerini ozıp, Çoñğar köprüsine yaqınlaşa edi. Halqara vagonınıñ kupesinde yımşaq, beyaz divan üzerinde ayaqlarını haçlap oturğan yaş kişi yerinden köterildi, pencereden tışqa közetti. Tışta yeşergen çöl, ufaqlı-irili göller, mamur aşlıq ızanları tazerip, ğururlanıp tura ediler.

– Vaqıt ne qadar çabik ötip ketti, – dep öz başına söylendi. – Keçken sene bu maalde, işte bu yerden keçerken, sevinç tolu yüregimnen ğururlı başımnı tim-tik tutıp, Qırımğa baba toprağına keleyatqanım hatrımda. Şimdi neye... o ğururdan, o sevinçten bir eser qalmadı. Men tabiatnıñ qanunını ögrengen edim. Men seadet merdiveni boyu büyük cesaretnen köterilmekte edim.

Taqdir meni yolumdan saptırdı. Dünya seni... Başım ne qadar çoq qalabalıq kördi...