Qaytazan Ağa maallesiniñ Çürük Suv betke burulğan ucunda, tahtadan yapılğan araba qapılı eki qatlı evde, aqşam saat doquz qararlarında qonuşma başladı. Suleyman Devletov, kendini sevip-sayıp kelgen dost-eşlerini büyük ürmetnen qarşıladı, keyf çatmağa baylağanğa qadar, cemiyetniñ canı sıqılmaması içün, çeşit laqırdılar çıqardı, olarnı küldürdi, şeñlendirdi.

Qayışçı Cemilniñ apayı Sabe ve Devletovnıñ hızmetkârı Dora, niayet, aşnıñ azır olğanını ve artıq ziyafetke başlamağa vaqıt kelgenini gizliden şorbacığa añlatıp kettiler.

Arası bir çerik vaqıt keçkencek stol qatmerli köbetelernen, mor patılcan turşusınen ve Qoz şarabınen bezendi.

Suleyman Devletov, tatar adetince donatılğan ziynetli odanıñ ortasındaki stolnıñ törüne keçti musafirlerge:

– Rica etem, buyurıñız, – dedi, – keç olsun, hayırlısı olsun. Biz biri-birimizni añlarmız. Aydı, buyurıñız, çekinmeñiz...

Musafirler arasında evelden de aşnalıq olğanından, çoq yalvartmay sofrağa yanaştılar.

Qadelerge şarap töküldi, tepsilerge zeytün qoyuldı, istegen adam, canı sevgen aşına uzandı, vilka ve qaşıqlar areketke keldi, evniñ içi birden canlanıp ketti.

Keñ cavurinli, uzun boylu Suleyman Devletov daa şimdi qırq sekiz yaşlarına barayatqan, hızmette iylekâr, ailede yımşaq tabiatlı, kişinen körüşüvinde nezaketli adam edi.

Evelde Qaçı boyu köyleriniñ birinde kooperativ reisligi hızmetinde bulunğan, soñundan şeerge artel yolbaşçılığına avuşqan, böyleliknen beşinci yılını Bağçasarayda keçirmekte edi.

Yüzüne doğrulıp baqqanda, onıñ hiyanet, yahut saf qalpli kişi ekenini tayin etüvde çoq zorluq çekeceksiñ. Çünki külgen adamğa – ırcaya, şaqılday, sözüne itiraz etken insannıñ çırayında qanaatsizlik duydımı, yüzü bulutlana, laqırdısını qısqadan kesip cibere.

Kooperativdeki hızmeti, özüniñ aytqanına köre, şerefli keçip ketken. Prikazçiklikni de, buhgalterlikni de, reislikni de bir özü becergen; ne mal ğayıp olğan, ne yañlışlıq duyulğan... İş şunıñnen neticelengen ki, özüniñ altmış yedi yaşlarındaki anasını apansızdan K. köyündeki tul bir qartqa qocağa bergen, çoqqa barmay, rayon teşkilâtı Devletovnı, şeerge avuştırğan.

Beş yıl içinde Suleyman Devletov artelniñ de qurtu olıp qalğan. Ondan: “Sen kimsiñ? Bu dereceni nasıl kelip taptıñ?” – dep, kimse soramağan.

Suleyman Devletov şimdi yavaş-yavaş skemleden köterildi, şarap tolu qadeni eline aldı:

– Sevgili musafirler, – dedi, – özüñizge de malüm, biz işnen meşğul adamlarmız. Evde toplanıp şahsiy tüşüncelerimiz hususında söyleşip olamaymız. Hızmetteki körüşüvlerimiz ise qızğın iş esnasında olıp keçe. Kündüz demey, gece demey, adsız-esapsız emek sarf etemiz. Onıñ şerefine birer qade içmege aqqımız bar. Qana, köteriñiz!..

Musafirler, ev saibi sıfatınen degil de, hızmette özleriniñ büyügi olaraq Devletovnıñ sözlerini can-göñülden diñledi ve soñki teklifine iç bir itirazsız qoşuldılar. Qadeler biri-birine toquştı, sofra daa hoş ve şeñ müit teşkil etti.

Köbeteniñ lezeti baqılğan soñ, Suleyman Devletov ekinci qadeni teklif maqsadınen köterilgende, apayı Saniye sözge kirişti:

O, stol etrafında turğanlarnıñ er biriniñ laqırdısına qulaq sala, aytılğan sözlerniñ ciddiyligine ve zayıflığına köre özüniñ tavurını deñiştire, toqtamay küle edi. Bütün vaqıt aşayt hususında şikâyetlengeni kibi, boğurdaqqa qadar aşasa, toydım, dep kimsege söylemey turğan. Yaşlıq devri böyle keçken. Qırımğa bolşevikler kelgen soñ degirmende hızmet etken, yaqın vaqıtlarda ise artelniñ skladında terilerni cınıslarğa bölüv işine yerleşken.

Şimdi stol başında özüniñ tüyülgenine sıqılğanını duydurmamaq içün ince, qadın sesinen külip, şaqıldap ciberdi. Lâkin bu külküge kimse qoşulmadı. Darbali qızardı, yanındaki buhgalter – Mansurğa baqıp, özüne yardım qıdırdı, lâkin o da başını aşağı egiltti, indemedi. Turıp ketmelimi eken? – dep tüşündi. Lâkin o, böyle yigitlikni ömründe iç bir kere yapmağan edi.

Aşnı taşlap ketmek olurmı?

Suleyman Devletov skemlesini artına çekti, ayaqqa turdı, qadesini qoluna alıp, musafirlerge hitapnen:

Bu tınçlıq neden sebep? Qana, tutuñız! – dep sözge başladı. Bu arada tışta arabaqapı acele-acele qaqıldı.

Devletov pencerege barıp, soqaqqa baqtı, kimse körünmedi. “Canım, geceley qapını qaqqan.

Kim ola bilir?” – dep tüşündi.

Qapı tekrar qaqıldı. Devletov ayatta işnen meşğul Doranı çağırdı:

– Bar baq, qapını qaqqan kim? – dedi.

Dora azbar qapığa cuvurdı.

Devletov tekrar sözge başlaycaqta, odanıñ qapısı yavaştan açıldı, elinde çemodanı, üstünde temiz, cıynaqlı kostümi, sevinçten közleri parıldağan kişi içeri kirdi. Musafirler belgisiz adamğa aylanıp, şübeli-şübeli baqtılar, Devletov ayaqqa turdı, dumanlanğan közlerini yolcuğa tikip, oña taba doğruldı, yer kösterip:

– Buyurıñız, – degen edi, yaş Devletovnıñ boynuna atıldı.

– Babam, meni tanımaysıñızmı? – dedi.

Devletov, Abibullanıñ sesini eşitken soñ, buz-buzladı:

– Oğlum, Abibulla! Sen qaydan peyda oldıñ? – dedi. – Oğlum!..

Karavananıñ içinden öz çanağına tataraş qoymaq içün eline qaşıq alğan Saniye, belgisiz adamnıñ sözlerini eşitken arada, qaşıq elinden tüşip ketti.

– Vay, men kimni körem, – dep qıçırdı. Oğlum, közümden uçtıñ... Bu, ne qadar bahıtlı aqşam eken!

Abibulla Suleymanoviç özüni, babasınıñ qolları arasından qurtarıp, Saniyeniñ boynuna sarıldı, eyecanlı bir alda:

– Sayğılı anam... Men bütün vaqıt sizni tüşüne edim, – dedi. – Ya bu nasıl şey? – O, anasınıñ sağ eliniñ buğumında yara tamğasını esledi.

Saniye, quvanç içinde, onıñ suallerini eşitmey, oğlunıñ közlerinden öpe, onı öz bavrına çeke edi.

Suleyman Devletov, oğlunıñ raatsızlanıp sorağan sualine:

– Qorqunçlı şey yoq, – dep cevap berdi, – Eki yıl evelsi olğan şey. Üstüne evniñ saçağından közev tüşken edi, tamğası qaldı. Aydı, yetti, Saniye. Otur... Tınçlan. “Sol közüm oynay”, dey ediñ. Kördiñmi? Yalan söylemey ekensiñ. Bitir, bitir aydı... Musafirler... menim sizge söyley turğan Abibullam – işte bu. Köresiñizmi, balaban arslan olıp ketken. Bu ne bitmegen ağlav şu?!

Vazgeç şunı. Rica etem, oğlumnen tanış oluñız.

Abibulla Suleymanoviç anasını tınçlandırğan soñ, musafirlerniñ qollarını aldı, evniñ içini közden keçirdi, soñ elini-betini yıqamaq ve urbasını deñiştirmek içün Doranıñ peşinden çıqıp ketti.

Abibulla Suleymanoviçniñ artından qapı qapalğanı kibi, yañı baştan şeñlenip ketken sofranıñ etrafında qaç şahıs daa buluna edi ki, olarnıñ birisi Kâzim oca, digeri onıñ qarısı Selime edi.

Kâzim oca endi elli yedi yaşlarına kelgen, saçları çalarğan, közleri içke oyulıp ketken, uzun boylu, qarıq sesli edi. O, asıl da az laqırdı ete, er nasıl bir muşaverege qoşulsa-qoşulsın, – soñunda “E-e, bizden endi keçken”, – dep toqtay edi… Şay degende, adeti üzre, qarısı da mıtlaqa ögüni aldırıp – “meni mezarğa ozğarmay tura, saña bir şey olmaz”, – dey turğan edi.

Kâzim oca keçken asırnıñ soñlarında Örenburg medresesini bitirgen, esap, fizika ve diger tabiat fenlerinen haberdar olğan, Bağçasarayda on yedinci yılını ocalıqnen keçirmekte edi.

Sofra başında turıp da, adı añılmağannıñ biri de Mansurnıñ qadını Üsniye edi. Uzunca boylu, tolu ve tüzgün müçeli, qara qaşlı, qara közlü Üsniye yigirmi dört yaşlarında, sevimli bir qadın edi. Mansurğa qocağa çıqqanı beş yıl olğan. Bugünge qadar onıñ canını ağırtacaq kibi iç bir söz aytqanı yoq. Qocası yaman arekette bulunsa, indemey keçirgen, daima eyiliknen cevap bergen.

Mansur yaşlığında zıncırlıda biraz diniy tasil körgen, çoq zaman ozğan soñ, buhgalter zenaatını elde eterek, ilk vaqıtlarda vokzalnıñ eksport mallar kontorasında çalışqan, şimdi artelde hızmet ete edi. Onıñ dindar babası birden-bir oğlunı ağır tabiatlı östürgen. Mansur sekiz yıl evel tuberkulöznen hastalanğan, alâ bugün onıñ pancasında çırpına edi. Bazı vaqıtlarda derti tutqanda, aftalarnen töşekte yatıp qala turğan edi.

Üsniye 1930 senesi Aqmescit feldşer mektebini bitirip kelgende, A... köyündeki dervizada Mansurnen tanışqan. O künden soñ Mansurnıñ tasalı yüreginde Üsniye içün teren muabbet duyğusı uyanğan. Ketken sayın eki qalp biri-birine isingen. Künlerden bir kün sessiz-soluqsız, davulsız-zurnasız evlenip ketkenler. Atta qomşuları bile bu işni ekinci künü sabası apansızdan eşitip, şaşıp qalğanlar. Arslan Ağa maallesi toysuz kelinni ömründe birinci kere körgen. O kün – bu kün Mansur ve Üsniye birlikte ömür sürmekteler.

Mansur ilk baqışta miskin körünse de, aqiqatta keskin tabiatlı ve açuvlanuvı esnasında qaltırap, qızışıp ketken kişi edi.

Üç yıl evel Üsniyeniñ bir naçar oğlançığı olğan, eki aylıq ekende ölip ketken. Ondan soñ bala degen bala körmegen.

Aqşam üstleri, yañı cürip başlağan evlâtlarınıñ ellerinden tutıp, Hansaray bağçasına kezinmege çıqqan qadınlarnı körgende, Üsniyeniñ yüregi yana, hor ola. Bu hususta Mansurğa laqırdı açqanda, o indemey, sofağa çıqıp kete edi.

Hızmetten kelgen soñ Üsniyeniñ yalıñız bir eglencesi bar edi, o da – işçi klubuna barıp, bediiy-aveskârlar tögereginiñ çalışuvını seyir etmek edi. Tap soñunda, aqayınıñ: “Yaşlarnı körmege qatnaysıñ”, degen sözünden soñ, klubnı da bıraqqan edi.

Bundan eki daqqa evel qarşısında turğan Abibulla Suleymanoviçni körip, özüne uzatılğan qolnı tutqanda, Üsniye ne içündir, utanıp qızardı. O çıqıp ketken soñ ise, tüşüncege daldı, özüniñ keçken ayatını bir ande hatırlap aldı.

Üsniye yalıñız bir adam tarafından sevilmekni istegen. Bu arzuğa nail olğan. Öz taliyini Mansurnen bağlağan.

Şimdige qadar özüniñ aileviy ömrü hususında iç kimsege bir söz söylemedi ise de, soñ aylar içinde Mansurnıñ, aqşamları evge saruş kele bergenini körip, qaarlenmege başlağan edi.

Qomşuları onıñ ketken sayın azğanını özüne söylegende, indemey keçire, soñundan azaplana, ağlap toqtay edi.

Bugün aqşam da, ziyafet başlağanından berli sanki iç kimsenen laqırdı etmegeniniñ sebebi de bu edi. Yalıñız Darbali tüyülgen vaqıtta külümsirep taşladı. Laqırdığa qoşulmaq istemedi.

Abibulla Suleymanoviç çıqqanı kibi, Suleyman Devletov qadelerge Qoz şarabı toldurdı, zeytün çanağını ortağa çekti:

– Rica etem, – dedi, – Abibullanıñ kelüvi şerefine köteriñiz, sağlığı içün, özü stol başına oturğan soñ da içermiz! Aydıñız, çekinmeñiz! Saniye: “Közüm oynay da, közüm oynay”... miyimni aşadı. Nafile degil eken. Qana, Saniye, sen ne deyceksiñ? İç-iç ketsin. Qorqmağa şey yoq. Keskin degil o...

Musafirler tekrar qadelerni tüpledi, soñra çanaqqa uzanıp, zeytünni maqtamağa başladılar.

Devletov:

– İçkige icat şey, – dep ğururlandı, – Köyden anam yolladı. Onda zeytünniñ bitken vaqtı asıl da olmay.

Stol başındakiler ekişer dane qapqan soñ, çanaqnıñ astında endi sanki şey qalmağan edi.

Bu sefer Elmaz aptege qade teklif etken tapılmadı ise de, zeytün hususında laqırdınıñ uzanğanını körip, çanaqnıñ tübünde qalğanlardan bir dane alıp qaptı, soñra, lezetini begenmeyip ağızınıñ içindekini çıqarıp, gizliden sofranıñ astına taşladı.

Bu arada yavaştan qapı açıldı, Abibulla Suleymanoviç kirdi. Musafirler yerlerinden köterilip, oña törden yer berdiler.

Qadeler tekrar boşalğan soñ, ondan, uzaqlardan haberler soraldı. Bu levhada baş rollerni Devletov ve Saniye oynadı, musafirler ise temaşacı oldılar.

– Men çoq yerlerde bulundım, – dedi Abibulla, – oqudım. Oqudım ve ayatnı ögrendim.

Oqumay, ömürni ögrenmege talaşuv – manasız bir şey, bunı özüñiz de añlaysıñızdır.

– Oqumaq kerek, oğlum, – dedi Saniye, – lâkin yedi yıl... Tüşünip baq! Yedi yıl iç bir haber yollamamaq mümkünmi? Buña kimler dayanır!.. Seniñnen çıqıp ketken Çavuşnıñ oğlu Vadim bir yılnıñ üstüne qaytıp keldi, ondan seni soradıq, “Altayğa ketti”, – dedi. Şundan berli seni körmege telmirdik.

Birinci kere körgen bu adamları ögünde, anasınıñ öpkelevi yengil bir al degil edi. Ne içün kelalmağanını bir arada añlatacaq, amma şimdi sofra başında uzun tarihnı söylemege acet barmı edi?

Anasına yalvarır kibi baqıp:

– Sabır et, ana, er şey añlaşılır, – dedi. – Köresiñ, men ğayıp degilim. Sağ-selâmetim.

O, bu sözlerni söylegende, qarşısında indemey oturğan Üsniyeniñ nazlı baqışlarına ve saf körünişine diqqat ete edi. Anasınıñ öpkelevleri onıñ göñlüni hırpalağanı kibi, aldındaki mazun qadınnıñ nefes aluvında da özü içün bir samimiyet seze edi.

Kâzim oca elindeki sigar tüpçigini küllükke taşlağan soñ:

– Oquğan yeriñ qayda edi, Abibulla? – dep soradı. – Peterburgdamı?

Abibulla külümsiredi;

– Canım, nasıl Peterburg? – dedi. – Siz, Leningrad demek istediñiz, ğaliba?

– Ebet, ebet, – dedi Kâzim oca. – Aqılımdan çıqa kete... Leningradda oqudıñ, öylemi?

– Yeq, evelâ Moskvada, soñra Sverdlovskta.

– Dersler ağırdır, degilmi?

– Yengil edi, dep olamam. Aristotelniñ bütün felsefe mektebini keçmek kerek oldı. Bu, qolay hızmet degil.

Felsefe sözü çıqqanı kibi, ocada, laqırdı içün meraq artqanı duyuldı. O, metafizikanen müsbet ilim arasındaki farqnıñ neden ibaret olğanı hususında adsız-esapsız sualler berdi ve bu meselege özüniñ nazarını bildirdi.

Laqırdı Abibulla Suleymanoviçni artıq terletip başladı. Böyle halq arasında özünen felsefe saasında muşaverege qalqışacaqday adam tapılır dep iç ümüt etmegen edi. Sofra başındaki adamlarnıñ yüzlerini körip yetiştirmeden, ocanıñ soravları onı raatsızlay edi. Çünki Abibulla 7 Suleymanoviç felsefe fenlerinden keçken derslerini bütün inceliklerinen hatırğa tüşürip olamay, sıqıla ve “bu ocağa qaydan rastkeldim bilmem”, dep öküne edi.

İlmiy şekil qabul etken laqırdı, Suleyman Devletovnıñ canını sıqtı. Saniye özüni tutıp olamadı:

– Kâzim oca, – dep sözge kirişti, – buyursañız. Er kes içti, sizniñki tura. Sıradan artta qalmaq olurmı?

Kâzim oca qadesine uzanayım degende, qarısı – Selime elinden çekerek:

– Yeter endi, – dep qıçırıp ciberdi. – Çıldırğan ekensiñ, canım aqay. Evge seni kim alıp qaytacaq? Maña ışanasıñmı?

Kâzim oca bala kibi külümsiredi:

– Saña ışansam ne olğan ya, apay? – dedi. – Yolğa çıqsañ, on sekiz yaşında qızçıq kibi ketesiñ, cürip artıñdan yetmekniñ çaresi olmay, meni qoltuqlap alıp ketalmaycaqsıñmı?.. Qana, içecek yoqmı?

Devletov qadelerni tekrar toldurdı:

– Aydıñız, musafirler, – dedi ve Abibulla Suleymanoviçke işmar etti, – tutuñız! Kâzim oca, siz qorqmañız, saruşlansañız, maña ışana bilirsiñiz. Evde törümiz boş; Selime apte, qasevet etmeñiz, sizni de yerleştirmege yer taparmız. Laqırdığa kirişmey, susıp turğan Darbali:

– Ya meni ne yapacaqsıñız, men endi çoqtan saruşım, – dep ince sesinen şaqıldadı. – Kâzim ocanı bir minder üzerine çekip taşlarsıñız, tınar qalır. Ya meni?..

– Seni klerge cıyıştırırmız, – dedi Devletov, – şarap şişeleriniñ yarısından çoqusı klerde tura, yüregiñ sıqılğan sayın, azar-azar aça berirsiñ.

Devletovnıñ sözleri Üsniyeniñ merağını qozğağanından, yarı utanır bir şekilde:

– Siz çoq merametlisiñiz Suleyman ağa, – dedi. Bu arada közleri apansızdan Abibulla Suleymanoviçniñ közlerinen rastkeldi, ekisiniñ baqışları biri-birine doğruldı, Üsniye qızarıp, başını aşağı egilterek: – – er keske yer ışandırsañız, elvermez, – dep ilâve etti.

Abibulla Suleymanoviç, bir melâike baqışınen közetip alğan yaş qadınnıñ yüzünde bir yaqınlıq is etti. Onıñ qalbi sıqıntı içinde çapalandı, şarap içmek içün köterilgen eli birden zayıfladı, az qaldı, qadesi yerge tüşecek ve parça-parça olacaq edi. “Bu ne qadar dülberlik, canım”, dep tüşündi ve birden, onıñ yanındaki aqçil betli, kiyik baqışlı kişige közetip: “Ebet, onıñ aqayı olmalı”, dedi.

Kâzim oca, Selimeniñ, “içme” dep israr etüvine tabi olmay, qadeni büyük hoşnutlıqnen köterip, içip ciberdi.

Darbali ve Mansur öz qadelerinen oña yardımğa keldiler. Abibullanıñ ise, elindeki qadesi kenarğa qıyışqan, içindeki şarabı yerge aqayım dep tura edi.

Devletov taacipnen:

– Abibulla, qadeñe toqunılmağan, bu nasıl şey? – dep soradı. – Hayır ola! Ayıptır, böyle şeñ bir cemiyette özüñe kösterilgen nezaketni red etmek mümkünmi? Qana, ya siz, qomşu! Siz niçün içmediñiz? – Devletov, Üsniyeniñ aldındaki qadeniñ de üstünden bir yutum şarap eksilmegenini körgende, yüzünde zayıf külkü alâmetleri peyda oldılar: – – aramızdan qartlarnı saymağanlar bar, – dedi.

Abibulla sözniñ kim hususında ekenini birden farqlap olamay, evelki alında qaldı ise de, soñundan, stol başında asıl olğan tınçlıqnı duyıp, birden seskendi:

– Maña aytasıñızmı, baba? – dep soradı. – Afu etiñiz, nedendir bilmem, tüşünip qalğanım. – O doğruldı, qadeni yuqarı köterdi, içmek içün oñaytlandı, lâkin Selime yenge onı toqtattı.

– Madamki keçiktiñ, qardaşım, o alda, keçik-kenlernen iç, – dedi. Qana, sıradan qalğan kim edi?

Bu laqırdılar arasında közüni almay, Üsniyege baqıp turğan Saniye özüni bir şey bilmegen kösterip:

– Üsniyeden ğayrı keçikken olmadı, – dep cevap berdi. – Yaramaz, Üsniye, bizni aldamaq istediñ. Şimdi cezañnı bulacaqsıñ. Qana... tut, menim oğlumnen içeceksiñ. Yoq-yoq. Saqın laqırdı eteyim deme. İlle içeceksiñ. Men añlamam.

Üsniye içmeycek olıp israr etti, lâkin Saniyeniñ zorundan qurtulamadı. Tamam bu arada keskin öksürikler içinde çırpınğan Mansurnıñ divar kesilgen yüzüne baqıp aldı da:

– Ne yapmalı, içecektirim daa, – dedi, sofranıñ üzerinde özüne doğru uzatılğan Abibullanıñ qadesine qadesini toqundırıp, yarısına qadar içip, yerge qoydı.

Şimdi onıñ közleri kimseni körmey, kimseniñ davuşını eşitmey ve ne yerde oturğanını bilmey edi.

Saniye özüniñ becergen bu işinden pek memnün qaldı, başları eppeyi dumanlanğan musafirler Üsniyeniñ qızarğan çeresinde iç bir türlü sır oqup olamadılar.

Yalıñız Kâzim oca sarımsaq kibi tiri qaldı, şeñlendi, laqırdılarğa can-göñülden qoşuldı, lâkin evelde canlı körülgen Mansur, köşedeki divar yastığınıñ ucunı yerge yıqtırıp, üstüne başını qoyaraq, hırıldap, yuqlap qaldı.

Abibulla Suleymanoviç, bu esnada, Üsniyenen laqırdığa kirişti, oña özüniñ ömründe müim esap etken vaqialarnıñ bazılarını ikâye etti, Üsniye başta utansıramaq istedi, musafilerniñ biri-birlerine köz qoymağa aveslikleri bitkenini duyğan soñ, komplimentlerge muqayt ve qısqa cevaplar berip başladı.

Yarı gece zamanında musafirler qaytmaq içün yerlerinden köterildi, ayattaki ayaqqaplarını tapıştırıp kiydi ve sağlıqlaşmağa başladılar. Üsniye, teren yuquda bulunğan Mansurnı uyantmaq istep, elinden-ayağından çekkelep baqtı, lâkin iç bir şey kâr etmedi.

– Tiyme yatsın, raatlansın, özüñ de qal, – deseler de, o teşekkür etip, qapığa doğruldı.

– Sağlıqnen qalıñız, geceñiz hayır, – dedi, – sofağa çıqtı, bu arada abdezlik yanında indemey turğan Abibulla Suleymanoviçni esledi. – Siz de keliñiz, Saniye apte, musafiriñizni de alıp keliñiz, – dep ilâve etti, aqırın-aqırın merdivenden aşağı tüşip ketti.

Tahta araba qapı qapalğan soñ, Devletov ve Saniye içke kirdiler.

Abibulla Suleymanoviç yerinden qıbırdamay, çoq vaqıt azbardaki tereklerniñ dallarına ve uzaqta Top-qaya üzerinde sarqqan bulutqa baqıp turdı.