Abibulla Suleymanoviç şeerge çıqqan sayın er daim körgenleri – kene şu Hansaray, şu qıyış aralıqlar, şu çıplaq qayalar edi. O, talaşqan, raatsız yüregine teselli bergenday iç bir şey tapamay edi. Üsniyeni körip, onıñ güzel közlerine toyğancek baqmaq, göñlüni açıp qoymaq istey edi.

Lâkin Üsniye... şaylı Üsniye körünmey edi. O, bir aftadan berli essiz hasta yatqan Mansurnıñ başı ucunda edi.

Abibulla Suleymanoviçni can sıqıntısı sardı. Evniñ divarları onıñ celkesinden basqan kibi oldılar. Ahır-soñu, yürek tarsıquvına dayanamay K... köyüne, büyükanasına ketmege qarar berdi.

Tenzile qartana köyniñ yuqarısında gürdeli özenniñ kenarında bir qatlı cam sofalı evde yaşay edi. Evlengeniniñ üçünci yılı, aqayı Babulğanda bik teregi tübünde qalıp ölgen. Qart Tenzile, sığırçığınıñ sütü-qatığınen, evi aldındaki bağçaçıqnıñ sebzevatınen keçine edi. Evniñ sırt penceresinden Ay-Petri etegindeki çıtırman dağlarnıñ tazeligi cayılıp yata edi.

Bizim musafir aqşam üstü apansızdan kelip tüşti, Tenzile qartananı sevindirdi, çım-çırt evini şeñlendirip ciberdi. Büyükana ve torun yarı gecege qadar qonuşqan soñ, keç maalde yuqlap qaldılar.

Küneş doğıp, Babulğannıñ töpesine köterilgen vaqıtta Abibulla Suleymanoviç evniñ aldındaki bağçağa çıqtı. Terek üstüne minip, can erik aşadı. Andan soñ yolğa çıqtı. Dermen arıqnıñ yanına kelgende, qarşısına yaş bir qıznen beraber Bekir rastkeldi. Bekir, Abibullanı körgende:

– İşte, özü de, – dep qıçırdı. – Soñki sefer keleyatır edim. Ne ise de... hoş keldiñ, Abibulla!

– Sağ ol, Bekir. Sen endi yaşarıp başlağansıñ. Tatil yaraşqan.

– Tatil degil. Şimdi ruhiy raatlıq keçirem... Tanış oluñız, – dep teklif etti.

Abibulla Suleymanoviç qızğa elini uzatqanda, qara saçlarını, iri közlerini körip, içinden “Leylâ Talib-zade”, dep fısıldadı. Deral özüni elge aldı, qıznıñ qolunı tuttı:

– Tanışlığımızdan pek memnünim, – dedi. Başqa iç bir söz söylemedi.

Onıñ közü ögüne Leylânıñ yel uçurıp cibergen şlâpası keldi. Vagonnıñ qapısında: “Meni iç bir yerde köralmaycaqsız”, degen sözlerini hatırladı.

Leylâ, tanış adamınıñ betine baqqanda, eyecanğa keldi, yanaqları alevlendi, lâkin sustı.

Beyaz, yımşaq elini uzattı, keri qaytarıp alğanda, üzerinde qıp-qırmızı parmaq izleri qalğanını esledi.

– Aydı, endi evge kirmekte mana yoq, – dedi Bekir. – Köyni dolanayıq, isteysiñmi?

Olar eki tarafı bağçalıq soqaq boyu aqırın-aqırın aşağa doğru cöneldiler.

Leylânıñ sol tarafından, laqırdığa qoşulmay cürgen Bekir, azbar üstündeki terekniñ etrafında dolanğan qurtlarnı kösterip:

– Baqıñız, terekniñ quvuşında balqurt bar, – dedi. – Muqayt oluñız...

Bekir sözüni bitirmedi, balqurt Abibulla Suleymanoviçniñ közüne kelip qondı. Ellerini sallap, qurtnı qorquzmaq istedi, lâkin qurt qonğan yerinde inesini sançqan soñ, yerge tüşip ketti.

Leylâ, Abibulla Suleymanoviçniñ közüne yapıştı, bürülgen tikeni tarzında, sançılıp yatqan ineni çekip çıqardı amma, köz qapağı mos-mor olğan edi.

Leylâ yanıqlap:

– Ağırtamı? – dep soradı.

Közü yaşlanıp ketken Abibulla Suleymanoviç:

– Pek fena ağırta, – dedi. – Ne oğursız ayvan eken. Sağ ol, Leylâ!

Bekir sabırlı sürette:

– Eliñnen toqunma, – dep tenbiledi. – Yoqsa, şişip başlar.

Olar tar soqaq boyu keçip, bağça içerisindeki gölge yaqınlaştılar. Yüksek qarağaç terekleriniñ kölgesinde bulunğan, küzgü kibi parlaq gölniñ üzerinde tar köpür uzanğan, diger tarafında ise şırıldap çeşme aqa edi.

Leylâ gölniñ kenarına kelgende:

– Bu yerde toqtayıq, – dedi. Baqıñız, ne qadar eglenceli, dülber manzara!!

Bekir bunıñnen razılaştı:

– Bundan daa lâyıq yer yoq, – dedi. – İşte, oturmağa skemle de bar. Buyurıñız!

Abibulla Suleymanoviç köpür boyu bir qaç adım ileri ketti, gölniñ ortasına barğanda toqtadı:

– Tap Petergofnı hatırladım, – dedi. – Barğan yeriñizmi iç? E-ee-ey. Pek şüretli yerdir.

– Sırası kelmedi, – dedi Bekir. – Şahsen menim yalıñız Orta Asiya qumunen aşnalığım bar, Ferğaneni maqtar edim, Petergofnen ölçeştire dersiñ. Ondan soñ, Püşkinniñ canını da ağırtmaq istemeyim, – dep küldi.

– Sen Püşkinni, evelki kibi, kene çoq oquysıñ, öylemi?

– Onsuz mümkün degil.

– Unutqanım. Bir zamanda özüñ de yaza turğansıñ, Bekir. Taşladıñmı yoqsa?

– Hayır. Menim fikrimce, işni başlağanğa qadar güzel tüşünmeli. Başladıñmı, iç de taşlama!..

Kerçek, bir zamanda sen de acayip resim yapa ediñ. Şimdi adını bile añmaysıñ. Aqılıñdamı, oca saña, Qırım Lembranddı degen edi.

Arqadaşlarınıñ laflarına qoşulmay, skemleniñ ucunda oturıp, suvğa dalğın-dalğın baqıp turğan Leylâ, birden ögüne egildi:

– Balıqlarnıñ arqalarını köresiñizmi? – dep sevindi. – Özen balığına iç de beñzemeyler. Bala ekende qızlarnen mında qırmızı balıqlarnı seyir etmege kele turğanmız.

Abibulla Suleymanoviç deral Leylâğa baqıp:

– Demek, balıqlar tap balalığıñıznı hatırlattı, öylemi? – dep söz qattı.

– Ebet, hatırlattı...

Leylâ köküs keçirdi soñra aqırın-aqırın soqaqqa tüşti; Bekir onıñ peşinden yetip, qoltuğından tutaraq, özen betke kettiler. Abibulla Suleymanoviç çeşmeden salqın bir suv içip, artlarından cuvurdı.

Leylâ yüksek dağlarğa közüni almay baqtı-baqtı, soñ qozğalıp, coşıp ketti:

– Men bu yerlerniñ taşında, toprağında bir muabbetlik sezem, – dedi. – Maña, er terek külip baqa. Bu qoca dağlarnıñ uvultısı, bu özenlerniñ şuvultısı, bu sevimli quşlarnıñ nağmeleri qalbimni gürdelendireler. Köyge kelgen sayın onıñ dülberliklerine deli-divane olam. Kelem, qıymay-qıymay taşlap kete edim...

– Bir vaqıtta tuvğan-ösken yerlerimni, – dedi Abibulla Suleymanoviç, – men de seve edim.

Şimdi aqılıma bile ketirmeyim.

– Tuvğan, ösken yeriñni sevmemek mümkünmi? Soy-sop episi baba yurtunda tapıla. Eñ accı yarañnı bağlamağa olar keleler. Tuvğan yer kibi asıl da olmay.

– Maña öyle kele ki, – dedi Abibulla Suleymanoviç, – sizde, iç kimseniñ qalbinde yaratılmağan küçlü bir sevgi bar. Siz sevmege yahşı bilseñiz kerek.

Leylâ indemedi.

Üçü de yüksek divar boyu ketip, besedkağa aylandılar.

– Sevmek, – dedi Bekir, – eñ yüksek, eñ qıymetli bir duyğu! Sıñırsız ve ateşli bir tarzda yalıñız saf yürekli olğanlar seve bilirler. Zaten ömürniñ de baylığı sevgi degilmi? Bu yaraşıqlı terekler, o quşlarnıñ nağmeleri samimiy sevgini alevlendirgen birer vasta degillermi?

“Bu yerlerden çıqqan suvlar parıldar;

Tüzgün aqar, etrafa hoş şarıldar”, – degen şair. O da tuvğan yurtunı seve eken.

Abibulla Suleymanoviç mektepte ekende Bekirden bu satırlarnı eşitip, begengen ve yazıp alıp, ezberlegen edi. Şimdi Bekirniñ artından:

– “Tüzgün aqar etrafa, hoş şarıldar” – dep tekrarladı, lâkin ilerisini aytalmadı.

– Şair daa ne degen? – dep soradı. – Men diñlemek isteyim.

– Daa ne degenini evde söylerim. Bizge baracaqmız degilmi, Leylâ?

– Küneşke baq, pek keç oldı.

– Canım, niçün keç olsun! Abibulla, saatıñ qaç?

– Üçke on daqqa bar.

– Kördiñmi? Sen daima aşıqasıñ. Sebebi ne, bilmeyim.

– Onıñ pek adiy sebebi bar, – dedi Leylâ. – Kelgenimden berli evde iç bir şey baqqanım yoq.

Yarın barırım. Abibulla Suleymanoviçnen ketiñiz. Anaña selâm söyle. Yarın... Yarın mıtlaqa barırım. Şimdilik sağ oluñız! O, azbardan atladı ve bağça boyu acele-acele ketti.

Abibulla Suleymanoviç, közden coyulğanğa qadar Leylânı gizli baqışlarnen ozğardı.

Bekir qoltuğından tutıp:

– Kettikmi? – dep soradı.

Abibulla Suleymanoviç öz tüşüncelerinden bir kereden qurtulıp olamay, ereslenerek:

– S-si-zgemi? – dedi. – Kettik!