Abibulla Suleymanoviçniñ köyge kelgeni bir aynı keçti. Onıñ çırayı tekmil deñişti. Gülgülli yanaqları soldı, közleri çuqurlanıp kettiler.

Cürüşi tüşünceli oldı. Şimdi o, yeşil boyalı tahta qapınıñ aldında turğan küçük qızçıqqa bir şeyler ayttı, qızçıq içerige çapıp ketti. Tezden qapıda Leylâ peyda oldı.

Abibulla Suleymanoviç, Leylâğa elini uzattı:

– Men endi ketem, – dedi. – Aytqanım kibi yaparmız. Avgustnıñ beşinci künü kelirim...

– Rica etem, mektüp yaz, – dedi Leylâ. – Meni çekiştirme. Sen ketesiñ. Maña öyle kele ki, ömrümniñ yarısı peşiñden kete...

– Qasevetlenme. Özüñni serbest tut, künler kelir-keçerler, duymay qalırsıñ. Sağlıqnen qal! – dedi, yolğa tüşti.

Leylâ:

– Sağlıqnen bar! Oğurlar olsun, – dedi, qapığa tayanıp qaldı, çoq vaqıt tüşünip turdı. Kimni tüşündi? Abibulla Suleymanoviçniñ ketkenine yanıqladımı? Yoqsa, Bekirni ıncıtqanına azaplandımı? Kim bilsin!.. Bekir endi bir aftadan berli köyde yaşamay edi. Onı şeerge partiya işine alğan ediler.

Abibulla Suleymanoviç boğçasını eline sıqıp tutaraq, özen boyu sozulğan taş yol çetinden, selbi terekler arasından ketti.

Üyleden soñ ava bozuldı. Yağmur bulutları sarqtılar. Çoq keçmedi, yengil bir sağanaq köründi. Bitti degende, küçlüsi keldi, töpeden çapçaqnen suv tökülir kibi, yağıp başladı.

Bu afat içinde, urbaları tenine yapışıp qalğan, balaqları çamurlanğan bir kişi Devletovnıñ qapısından içke soquldı, ayaqlarını merdivenniñ basamaqlarına ziyade urıp alaraq, sofağa köterildi. Ocaq başındaki Saniye, keniş set üzerindeki Darbali ve Üsniye – – episi, bir kereden merdiven betke çevirilgende, Abibulla Suleymanoviçni, bu külünçli alında, zornen tanıdılar.

Saniye ocaqqa qoymaq içün eline alğan cezbesini kenarğa taşlap, yerinden turdı:

– Balam, böyle avada yolğa niçün çıqtıñ? – dedi, qolundaki sılaq boğçanı çekip aldı. – Bicagıñnı çıqar. Vay anam-babam, bu nedir! Kir... ayatqa, kir...

Abibulla Suleymanoviç urbalarını yengilden silkitip alğan soñ, sofadaki musafirlerni közden keçirdi:

– Hoş keldiñız, – dep muracaat etti.

Özüñ de hoş keldiñ, – dedi Darbali. – Abibulla kadam, hayır ola, bu nasıl al?

– Aziz yanlarında yağmur tuttı...

– Kir, balam. Kir, urbañnı deñiştir, – dedi Saniye. – Suvuqlanırsıñ.

Abibulla Suleymanoviç ayatqa kirdi, arası çoq keçmey, taze urbanen çıqaraq, ocaqnıñ yanındaki skemlege oturdı.

Üstüne kök kostüm, ayağına yıltıravuq sarı ayaqqaplar kiyip, qarşısında oturğan oğluna yüregi feralanğan ana:

– Büyükanañ sağ-selâmetmi? – dep soradı. – Keçinişi nasıl?

– Şükür. Epimizden tiri. Keçinişi de fena degil. Sizge biraz soğan yolladı. Ya babam qayda?

Kene hızmettemi?

– Babañnı saba rayon komitetine çağırdılar. Tünevinden berli tüşünceli keze. Ne qaseveti bar bilmeyim.

Darbali çeñesini elleriniñ üzerine qoyaraq, tirseklerini tizlerine tayap, sabırlı sürette:

– Artelniñ işi pek qalabalıqlaştı, – dep sözge kirişti. – Keçenlerde mağazdan yedi teri hırsızlanılğan. Kimniñ qolu ekeni belli degil. İnspektor kelip teşkerdi, Suleyman ağamnı qabaatlamaq istedi. Plannı toldurdıñız, malnı qorçalamağa bilmeysiñiz – dep ketti. – Mında birevlerniñ yuvası bar, dey. Biz, dey, onı dağıtırmız. İşler yaramay, qardaşım. Bunıñ soñu eyi netice berecekke beñzemey.

– Teriler içün mesül siz degilsiñizmi?

– Yoq. Menim vazifem – yalıñız cınıslarğa bölmek edi. Men asıl da ufaq adamım.

Setniñ kenarında indemey turğan Üsniye, Darbaliniñ: “Ufaq adamım”, degen sözlerine külip ciberdi:

– Bunı sizden birinci kere eşittim, – dedi. – Bütün vaqıt: “Artelniñ işini köçürgen Darbali” – dey turğansıñız. Şimdi yuvaşlığıñıznıñ sebebi nedir bilmem?!

– Aqiqaten, o zamanda men özümni küçük adam esap etmey edim. Lâkin, maña – “sen er şeyge atılma”, dediler. Bir daa qarışmadım. Endi, Darbalini artelde iç bir vaqıt körmeyceksiñ.

– İç bir şey añlamayım. Niçün körmeycekmiz?

– Adam sende, Üsniye qardaşım... Bunıñ sebebini söylemekte ne mana tapacağım. Men şimdi Devletovnıñ özüne kelgen edim. Çıqqan ketken.

Saniye apte taaciplendi.

– Devletov canıñnı ağırttımı yoqsa? – dep soradı. – Bugün sen de keyfsiz körünesiñ.

– Daa fenasını yaptı. İşten çıqardı. Teri hırsızlığını menden şübelengenini söyledi.

– Canım, Darbali! Bu mümkün degil. Sen bizim eñ yaqın kişimizsiñ.

– Doğru. İlk sefer eşitkende men de inanmaq istemedim. Çoq yazıq ki, Suleyman ağa öz sözünden qaytmadı.

Tışarıda yağmur sakinleşti. Saçaqlardan şuvuldap aqqan suvlar azaldı. Birazdan soñ, alçaqtan, bulutlar arasından küneş köründi, evlerniñ töpelerine cıllı şavlelerini saçtı.

Darbali yerinden köterilip, tışqa köz taşlağan soñ:

– Mubarek, çoqtan kerek edi. Körüñiz, ortalıq ne qadar tazerdi, – dep ilâve etti. – Aydı, sağlıqnen qalıñız.

Saniye onıñ peşinden aşağı tüşti. Qapı yanına barğanda:

– Men Suleyman ağañnen özüm söyleşirim, – dedi. – Evelki hızmetiñe qaytırsıñ. Añladıñmı, Darbali?

Darbali yol qapınıñ bosağasından atlayatqanda:

– Sağ oluñız, – dep cevap berdi. – Endi er şey bitti. Men bir daa artelge qaytmam.

Saniye, qapını beklegen soñ:

– Bu inatlıq ne içün eken? – dep tüşündi, aqırın-aqırın azbardaki balqurt sepetlerine doğru ketti.

Abibulla Suleymanoviç sofada eppeyi vaqıt indemey turdı. Üsniye turıp, Saniye apteniñ peşinden tışqa çıqmağa niyetlense de, bu areketni kelişiksiz esap eterek, set üstünde öz yerinde qaldı. Ocaqnıñ söneyatqan qorlarından közlerini ayırmay baqıp turğan Abibulla Suleymanoviçke:

– Böyle avada yolğa çıqqanıñızğa peşman etkensiñizdir ya? – dep soradı. Lâkin cevabını beklemey: – Pek üşüdiñizmi? – dep ilâve etti.

Abibulla Suleymanoviç külümsiredi:

– Pek üşügenim, – dedi. – Men asıl da, ateşni balalıqtan berli sevem. Oña baqıp tursam, zevqım arta.

– Añlaşıla, sizge zevqlanmaq içün çoq şey kerekmey eken. Ateş oldımı, iş bitken... öylemi?

– Yoq, canım. Tek ateş azlıq eter edi, eger de... O, sözüni bölip, manalı bir pauza yaptı.

Abibulla Suleymanoviçniñ yüreginde Üsniyege qarşı beslegen duyğuları, onı evde körgeni kibi yanıp, canlanıp ketken ediler. – Eger de göñlüñni alğan yaqın arqadaşıñ olmasa...

– Doğru. Lâkin onı tapmaq zor…

– Men onı endi taptım, – o doğru Üsniyeniñ közlerine baqtı.

Üsniye sözüni devam etalmadı, közlerini aşağı aldı, yanaqlarını qızıl renk qapladı.

Abibulla Suleymanoviç onıñ utanğanını esledi:

– Afu etiñiz, – dedi. – Bilem, siz qayğılı künler kördiñiz. Men köyde edim, lâkin siziñ er qasevetli daqqañıznı azap içinde yaşap keçirdim.

Üsniye dalğın bir alda:

– Ebet, çoq qayğılı künler kördim, – dedi. Evde oturıp olamayım. Yüregim tazersin dep, er kün Saniye apteme kelem.

O, yavluğını çıqarıp, közlerini sildi. Abibulla Suleymanoviç o iri kirpikler arasından inci kibi tökülgen közyaşlarını körip, teren köküs keçirdi, iç bir söz söylep olamadı.

Bağça içinde Saniye apteniñ:

– Üsniye... Üsniye! – degen davuşı eşitildi. – Kelçi saña balqurtlarnıñ solağını köstereyim.

Üsniye seskenip, yerinden turdı, elindeki yavluğını közlerine tutıp merdivenden aşağı tüşip ketti.

Tezden küneş, qayalarnıñ artına saqlandı, yavaş-yavaş şeerniñ üzerine aqşam tınçlığı tüşti.

Abibulla Suleymanoviç, qapı ögüne çıqıp, soqaqta eglenmek niyetinen azbar qapını açqanda, qarşısında babası peyda oldı. Abibullanı körgeninen, qollarını eki yaqqa kererek;

– O-o-o, köyden hoş keldiñ, – dep qıçırdı. – Büyükanañ ne yapa?

– Yahşı. Selâm söyledi. Babam, sizge ne oldı?

Özüñizge iç beñzemeysiñiz. Bu ne qadar deñişiklik!?

– İşler zor, çoq çalışmaq kerek ola. Kir evge. Qana, nasıl haberler ketirdiñ?