Джумаэртеси куню, акъшам къаранлыгъы чёкип башлагъан маальде, экспресс Украина чёллерини озып, Чонъгъар копюрине якъынлаша эди. Халкъара вагонынынъ купесинде йымшакъ, беяз диван устюнде аякъларыны хачлап отургъан яш киши, еринден котерильди, пенджереден тышкъа бакъты.

Тышта, ешерген кениш чёль, уфакълы-ирили голлер, ашлыкъ ызанлары тазерип тура эдилер. Яш, бу севимли левханы корип, сейирге далгъан арада, озюнинъ энди Къырым топрагъында булунгъаныны дуйгъан сонъ, къальбинде севинч ис этти:

– Иште, баба топрагъы, – деди. – Еди йыл ола, Къырымдаки не достумны ве не де союмны-сопумны корьмедим. Вакътынен, менсиз козьлерине юкъу кирмеген аркъадашларым, шимди мени тюшюнмей, мени хатырламайдырлар. Еди йыл... Айтмасы къолай... Тюшюнип бакъ... Бу заман ичинде озенлерде нидже сувлар акъты, инсанлар нидже урба кийип ипрандырдылар. Я омюр?! Омюр не къадар денъишти. Эр шей тюрленди. Лякин мен. Ах, мен денъишмей къалдым, мен аля балалыкъ эсирлигиндем.

Ёлджу пенджереден тышкъа бакъып, бу тюшюнджелер ичинде долангъан арада, онынънен таныш олайыкъ.

Биз ильк дефа бинъ докъуз юз йигирми дёрт сенеси Багъчасарайда эвельки гимназия олгъан мектепте корюшкен эдик.

Койден эки адам кельдик, Чюрюк Сув кенарында, буюк бинада булунгъан гимназиянынъ мудирини сорадыкъ.

Къапынынъ ташында тургъан алчакъ бойлу, узун мыйыкълы, каракул къалпакълы, шишман адам, бизим сёзлеримизнинъ ич бирини къачырмай динълеген сонъ, фышнай-фышнай, буюк заметнен ичери сокъулды, арасы чокъ кечмей, къайтып чыкъаракъ, "мудирнинъ эвге кеткенини ве эки сааттан сонъ текрар келеджегини" бильдирди.

Бу хызметинден сонъ, къапыдаки адам ич бир сёз сёйлемеди. О, зар-зорнен къапыдан тышкъа чыкъаракъ, индемей, диваргъа таянып къалды.

Бизде ондан сорамагъа шей чокъ эди, лякин юзюнде буюк гъурур окъугъанымыздан себеп, утанып, мудир кельгенге къадар азбарда беклемеге къарар бердик.

Асма юзюм тереклерининъ астындаки скемлеге отурайыкъ дегенде, янымызгъа узун бойлу, толу вуджутлы, беяз, тёгерек, дюльбер юзьлю, агъызында алтын тиши олгъан, гузель кийимли он секиз яшларында бир яш кельди. Кельди, къаршымызда токъталды, эллерини джеплерине сокъып, бизни козьден кечирди. Къайдан кельгенимизни, ничюн кельгенимизни ве не къадар бильгиге саип олгъанымызны сорады.

Биз оны оджа беллеп, олгъаны киби сёйледик. Бир талайдан сонъ, тантаналы суретте енъини юкъары чекип, элиндеки алтын саатына бакъты ве кетмек ниетинен, кене шу гъурурлы тавурны къабул этип, артына айлангъанда:

– Акъылым кесмей, бу алынъызнен сизни гимназиягъа алырлармы? – деп ташлады да, ёл къапыгъа догърулды.

Биз онынъ бу сёзлеринден пек сыкъылдыкъ: Экимиз де башларымызны ашагъы эгильттик, къасеветке далдыкъ.

Мен бираз джесарет топлагъан сонъ, янымдаки аркъадашыма айланып:

– Кейфинъни бозма, – дедим. – Онынъ да чокъ анълагъан шейи олмаса керек.

Аркъадашым индемеди.

Эртеси куню имтиандан сонъ мен мектепке къабул этильдим, аркъадашымны къайтардылар.

Окъув башлады. Ильк сефер география дерсине киргенде, алттаки раледе, алтын тишли, гузель кийимли яшнынъ, саатыны талебелерге косьтермек ичюн сол элини джакъына тиреп, козьлерини оджагъа тикип тургъаныны корьгенимнен шашып къалдым.

Мен янъылгъаным. О, оджа дегиль экен.

Алдымызда тургъан орта бойлу, арыкъ, асабий оджа бизге Мысырдаки фараунларнынъ къуллелери насыл къаланылгъаны акъкъында узундан-узакъ лекция окъуды. Биз бездик, тёнъюльдик, козьлеримиз пенджереде къалды, лякин оджа болдурып да, балалардан бирини невбетчиге ёлламагъанджек чанъны къакъмадылар.

Эль сааты ташыгъан алтын тишли яшкъа эр джума куню Къачы боюндан онынъ энтир къалпакълы бабасы келе, къанфетке, къалачкъа пара ташлап къайта эди.

Дёрт йыл бир хаял киби кечти. Бу девир ичинде алтын тишли яш ич биримизге, оны макътайджакъдай, зерре къадар гузель теэссурат къалдырмады.

Дерстен чыкъкъаны киби, оджанынъ эвине кете, акъшам кеч олгъанда къайтып келе тургъан эди. Саба эр кестен кеч тура, къара френчини кие, потюклерини йылтырата, азбарда, барып да бириси аягъына басып булаштыргъандай олса, сюртмек ичюн джебине пачаврачыкъ къойып чыкъа эди. О, ич биримизнен лаф этмей, лаф эткен вакъытта исе, мытлакъа мыскъылламакъны севе тургъан эди. Сыныфта ресим дерсинден башкъа, ич бирининъ акъкъындан келалмай, озю де пек эсапкяр эди. Онынъ Ады – Абибулла, фамилиясы Девлетов эди. Мектепни берабер битирдик. Ондан сонъ къайда кетти? Ненен огърашты? Хаберим ёкъ.

Арадан еди йыл кечти...

Бугунь джумаэртеси куню, акъшам къаранлыгъы чёкип башлагъан маальде Абибулла – къайдандыр, – узакълардан Къырымгъа келеятыр. Онынъ ады, энди эвель меним бильгеним киби, ялынъыз Абибулла дегиль де, Абибулла Сулейманович, фамилиясы кене эвелькиси киби Девлетов къалгъан эди.

– Эбет, – деди ёлджу, – менде ич бир шей денъишмеди, еди йылнынъ дёрт сенесини университетте кечирдим. Илим ве фен дюньясынынъ чешит пытакъларындан хабер берген профессорларнынъ алдында табиат диальектикасы хусусында дёрт сене лекция динъледим. Бисмаркнынъ Франция – Пруссия дженки хусусындаки фельсефесини кечтим. Лампрехтнинъ "Земане тарихчысы" акъкъындаки теориясыны окъудым.

Дарвинизм узерине геджелернен отурып, баш ёрулттым, имтиан бердим. Алтайгъа кеткен экспедицияда иштирак эттим. Дюньядаки бутюн шейлернинъ арекет эткенини ве денъишкенини анъладым.

Бу диальектика менде озюне ер тапмадымы аджеба? Ойле исе, мен ничюн денъишмедим?!

Абибулла Сулейманович вагоннынъ пенджересинден чекильмей, чокъ вакъыт тюшюнип турды. Поезд Джанкой стациясында токътагъанда, артыкъ тышарысы къаранлыкълангъан, перрондаки электрик ярыгъы эсапкъа алынмаса, узакътаки уджсуз-буджакъсыз чёль кимсесизлик ичинде тынгъан ве сагъырлангъан эди.

– Чыкъып орталыкъны бакъмалы, – деди, – Къырым татарларынынъ лакъырдысыны сагъындым. Ола билир, бельки, таныш-билиш тапылыр.

Дивардаки мыхкъа асылы биджагыны алып, омузлары узерине япты, ёлджулыкъта, екяне къомшусы олып кельген къарт агрономгъа, озюнинъ чемоданына мукъайт олмасыны риджа этти, бундан сонъ, яваш-яваш вагоннынъ мердивенинден тюшип кетти.

Абибулла Сулейманович вокзалгъа кирмек истегенде, къапынынъ янашасындаки китап киоски огюнде тургъан, башында шляпасыны ян кийген назик яш бир къызны корип токъталды. Меракъланып, кенардан эппейи вакъыт бакъып турды. Затен станциягъа не ичюн тюшкенини де унутты.

Чанъ къакъылды. О, истемей-истемей вагонына таба адымлады.

Вагонгъа якъынлашкъанда, янашасындан чапып кечкен шляпалы къызны эследи. Поезд энди кочькен эди. Къыз эр анги вагон да олса, минмеге къарар беререк, аджеле суретте басамакъларгъа тырмашты.

Абибулла Сулейманович йылдырым чабиклигинен къызнынъ къолтугъына япышып, онынънен берабер вагонгъа минди.

Къыз теляш ичинде, кендине ярдым элини узаткъан бельгисиз адамгъа: "сагъ олунъыз", демек ичюн агъызыны ачкъан арада, шиддетли ель онынъ буюк, беяз шляпасыны фырлатып алып къачты. Къыз башына элини узатты:

– Вай, шляпам! – деп аджизликнен къычырды, лякин шляпа чокътан козьден гъайып олып кеткен эди.

Ель онынъ къылабдан сачларынынъ низамыны бозды, къарыштырды, далгъаландырды, де козьлерининъ устюне тюшти, де кенаргъа ялдадылар. Адий чухадан дюльбер тикильген къафтанынынъ тюбюнде котерилип тургъан кокюслери аджеле-аджеле юкселип-алчалдылар. Эфсанели бир дюльберликке малик, йигирми эки яшларында бу къыз шляпанынъ эльден кеткенине янгъаны корюлип турса да, озюни эльге алды, бир дакъкъа къадар индемей тургъан сонъ, янында, кендисинен лакъырды башламакънынъ чаресини тапалмай азапланып тургъан Абибулла Сулеймановичке бакъаракъ:

– Зарар ёкъ, – деди ве кулюмсиреди. Онынъ кулюшиндеки саделикни ве дюльберликни корип, бутюн къальбинънен къошулып санъа да кульмемек мумкюн дегиль эди. – Зарар ёкъ. Оны япкъан адам тек бир дане япмагъандыр, башкъасыны алырмыз.

Абибулла Сулейманович бу лакъырдыны эшиткен сонъ джесаретленди, козьлерине тюшкен сачларыны къайтарып тургъан къызгъа кулер юзьнен:

– Догърусыны сёйлединъиз, – деди. – Иш ялынъыз бир шляпада олса, замети къолай эди. Озюнъиз поезддан къалгъан олсанъыз, иште, о вакъыт лакъырды башкъа тюрлю олур эди. Шляпа не о!

Къыз сачларыны джыйыштыргъан сонъ, буферлер узериндеки кечитнинъ къапысына козетерек:

– Манъа кетмек керек, – деди. – Бешинджи вагон огдеми, ёкъса арттамы? Мен анги вагонда олгъанымны да бильмейим...

Абибулла Сулейманович незакетнен:

– Бизимки единджи вагон, – деп джевап берди. – Ойле олгъанда, сизге эки вагон даа огге кетмек керек. Джаным, неге ашыкъасынъыз? Бу энди Къырым. Таныш мемлекетимиз.

Къапыгъа догърулгъан къыз бирден артына айланды:

– Айткъанынъыз догъру, – деди, – лякин бильмейим…

– Сиз не дединъиз? Къырымлы дегилим, демек истейсинъиз, ойлеми?

– Ёкъ, джаным. Ойле демек истемейим.

– Шай олса, мерамынъыз недир?

– Лякин... Къырым зияде денъишкендир, танылмаз олгъандыр демек истедим, мындан кеткеним дёрт йыл ола.

– Дёрт йыл... Бунъа насыл даяндынъыз? Къызлар догъгъан-оськен юртларыны чабик сагъына тургъанлар.

– Айтмагъа келеми? Пек сагъындым.

Абибулла Сулейманович ичюн энди лакъырдыны девам эттирмеге мунасебет ачылгъан эди. Къыз къомшу вагонгъа авушмакъ ниетинен къапыгъа догъру джурюш эткенде, оны токътатмакъ ичюн:

– Ёлунъыз узакъмы? – деп сорады. – Не ерде тюшеджексинъиз?

Кучьлю давушнен джувургъан вагонларнынъ буферлери, де бир ерге сыкъыла, де ачыла ве сыкъылып-ачылгъан сайын, эки вагоннынъ арасындаки кучюк демир копюрчикнинъ ялпакъ демирлери къызнынъ аягъына токъунаджакъ, оны эзеджек киби корюне эдилер. Къыз буны эслеп сакъынды, кери чекильди.

– Амаан... поезд о дередже чабик кете, тап башым айланды, – деди ве сонъ, – менми? – деп сорады.

Эбет, сиз.

– Сюйрен станциясына къадар кетеджегим.

– Андан сонъ?

– Андан сонъ машинагъа минмек керек.

– Койге кетесинъиз, ойлеми?

– Таптынъыз. – Къыз оны баштан-аякъ козьден кечиререк: – Айып этменъиз, манъа кетмек керек, – деди. – Купеде шейлерим бар. Чешит ал ола билир?

– Демек, пек ашыкъасынъыз... Афу этинъиз... Сиз манъа адынъызны сёйлемединъиз... Даа догърусы – биз таныш олмадыкъ...

– Я бу не ичюн керек?

– Джаным, ничюн бойле суаль бересинъиз?

– Керчектен де, бу сизге неге керек?

– Бельки, бир даа корюшмемиз олур.

– Ёкъ. Сиз янълышасынъыз. Мени бир даа ич бир ерде коралмайджакъсынъыз.

– Сиз бунъа эминсинъиз, шаймы?

– Эбет.

Озь дюльберлигинен инсанны сарушландырыджы яш, адий къызнынъ козьлерине бакъкъан сайын Абибулла Сулейманович озюни унута эди.

Онынъ да купеде чемоданы бар эди, лякин о шимди бу хусуста зерре къадар тюшюнмей эди.

Абибулла Сулейманович кокюс кечирип:

– Ёкъ, мумкюн дегиль, – деди, – биз къайда да олса, не вакъыт да олса, корюшмеге борджлумыз.

Къыз гъурурнен джевап берди:

– Ёкъ. Бу ич олмайджакъ.

– Эр алда, адынъызны сёйленъиз, риджа этем...

Къыз вагоннынъ къапысыны ачты, ичери сокъулайым дегенде, Абибулла Сулейманович онынъ артындан къычырды:

– Демек, сёйлемейджек олдынъыз, ойлеми?

Къыз зембелекни тутып, къапыны ярысына къадар къапатты да, къабаатсыз, бала козьлерини сыкъ-сыкъ къамычлап:

– Пек яман меракъланасынъыз, сёйлейим: меним адым – Лейля.

– Фамилиянъыз?!

– Фамилиям? – къыз токъталды, – фамилиям: Талиб-заде.

Абибулла Сулеймановичнинъ юзюнде къуванч яшынлары догъды, алевлендилер. О, сынъырсыз муаббетини бильдирген незакетнен огюне эгилерек:

– Сагъ олунъыз, – деди ве элини тутып сыкъмакъ ичюн къызгъа онъайтланды, лякин Лейля энди ёкъ эди.

Абибулла Сулейманович аджизлик ичинде бош-бошуна узанып къалгъан къолунен озюнинъ энъсесини къашыды ве кулюмсиреди:

– Не къадар гузель къыз. Гузель олгъаны ичюн де янына бармасы – джеэннем азабы! Табиат онъа дюльберликни багъышлагъан, дюльберлик исе онъа парагъа отурмагъан. Инсаннынъ джаныны якъмаса не ола?!

Лякин бунынъ зарары ёкъ...

Абибулла Сулейманович бу тюшюнджелер ичинде артына айланды. Паровоз давуш берди. Арасы чокъ кечмей поезд джурюшини зайыфлатты. Ичери киргенде, купелернинъ къапылары ачылгъан, базы ёлджуларнынъ эллеринде чемоданларынен къапыгъа догъру джурьгенлерини корьди. Поезд явашлады, сонъра текмиль токътады.

Таныш-билишлерини ве тувгъанларыны къаршылап Акъмесджит перронына тюшкен халкъ къучакълашты, опюштилер. Къызлар севгили яшларына сарылды, бири-бирлерине къавуштылар.

Чанънынъ токъмагъы эки кере урулды – поезд текрар илери догъру ёл алды.

Бизим ёлджу дивангъа ясланаракъ, агъызына папиросыны къапты, дудакълары арасындан чыкъкъан тютюни бурум-бурум олып кетти.