Къайтазан Агъа мааллесининъ Чюрюк Сув бетке бурулгъан уджунда, тахтадан япылгъан араба къапылы эки къатлы эвде, акъшам саат докъуз къарарларында къонушма башлады. Сулейман Девлетов, кендини севип-сайып кельген дост-эшлерини буюк урьметнен къаршылады, кейф чатмагъа байлагъангъа къадар, джемиетнинъ джаны сыкъылмамасы ичюн, чешит лакъырдылар чыкъарды, оларны кульдюрди, шенълендирди.

Къайышчы Джемильнинъ апайы Сабе ве Девлетовнынъ хызметкяры Дора, ниает, ашнынъ азыр олгъаныны ве артыкъ зияфетке башламагъа вакъыт кельгенини гизлиден шорбаджыгъа анълатып кеттилер.

Арасы бир черик вакъыт кечкенджек стол къатмерли кобетелернен, мор патылджан туршусынен ве Къоз шарабынен безенди.

Сулейман Девлетов, татар адетиндже донатылгъан зийнетли оданынъ ортасындаки столнынъ тёрюне кечти мусафирлерге:

– Риджа этем, буюрынъыз, – деди, – кеч олсун, хайырлысы олсун. Биз бири-биримизни анълармыз. Айды, буюрынъыз, чекинменъиз...

Мусафирлер арасында эвельден де ашналыкъ олгъанындан, чокъ ялвартмай софрагъа янаштылар.

Къаделерге шарап тёкюльди, тепсилерге зейтюн къоюлды, истеген адам, джаны севген ашына узанды, вилька ве къашыкълар арекетке кельди, эвнинъ ичи бирден джанланып кетти.

Кенъ джавуринли, узун бойлу Сулейман Девлетов даа шимди къыркъ секиз яшларына бараяткъан, хызметте ийлекяр, аиледе йымшакъ табиатлы, кишинен корюшювинде незакетли адам эди.

Эвельде Къачы бою койлерининъ биринде кооператив реислиги хызметинде булунгъан, сонъундан шеэрге артель ёлбашчылыгъына авушкъан, бойлеликнен бешинджи йылыны Багъчасарайда кечирмекте эди.

Юзюне догърулып бакъкъанда, онынъ хиянет, яхут саф къалпли киши экенини тайин этювде чокъ зорлукъ чекеджексинъ. Чюнки кульген адамгъа – ырджая, шакъылдай, сёзюне итираз эткен инсаннынъ чырайында къанаатсизлик дуйдымы, юзю булутлана, лакъырдысыны къыскъадан кесип джибере.

Кооперативдеки хызмети, озюнинъ айткъанына коре, шерефли кечип кеткен. Приказчикликни де, бухгалтерликни де, реисликни де бир озю беджерген; не мал гъайып олгъан, не янълышлыкъ дуюлгъан... Иш шунынънен нетиджеленген ки, озюнинъ алтмыш еди яшларындаки анасыны апансыздан К. коюндеки тул бир къарткъа къоджагъа берген, чокъкъа бармай, район тешкиляты Девлетовны, шеэрге авуштыргъан.

Беш йыл ичинде Сулейман Девлетов артельнинъ де къурту олып къалгъан. Ондан: "Сен кимсинъ? Бу дереджени насыл келип таптынъ?" – деп, кимсе сорамагъан.

Сулейман Девлетов шимди яваш-яваш скемледен котерильди, шарап толу къадени элине алды:

– Севгили мусафирлер, – деди, – озюнъизге де малюм, биз ишнен мешгъуль адамлармыз. Эвде топланып шахсий тюшюнджелеримиз хусусында сёйлешип оламаймыз. Хызметтеки корюшювлеримиз исе къызгъын иш эснасында олып кече. Куньдюз демей, гедже демей, адсыз-эсапсыз эмек сарф этемиз. Онынъ шерефине бирер къаде ичмеге акъкъымыз бар. Къана, котеринъиз!..

Мусафирлер, эв саиби сыфатынен дегиль де, хызметте озьлерининъ буюги оларакъ Девлетовнынъ сёзлерини джан-гонъюльден динъледи ве сонъки теклифине ич бир итиразсыз къошулдылар. Къаделер бири-бирине токъушты, софра даа хош ве шенъ муит тешкиль этти.

Кобетенинъ лезети бакъылгъан сонъ, Сулейман Девлетов экинджи къадени теклиф макъсадынен котерильгенде, апайы Сание сёзге киришти:

О, стол этрафында тургъанларнынъ эр бирининъ лакъырдысына къулакъ сала, айтылгъан сёзлернинъ джиддийлигине ве зайыфлыгъына коре озюнинъ тавурыны денъиштире, токътамай куле эди. Бутюн вакъыт ашайт хусусында шикяетленгени киби, богъурдакъкъа къадар ашаса, тойдым, деп кимсеге сёйлемей тургъан. Яшлыкъ деври бойле кечкен. Къырымгъа большевиклер кельген сонъ дегирменде хызмет эткен, якъын вакъытларда исе артельнинъ складында терилерни джынысларгъа болюв ишине ерлешкен.

Шимди стол башында озюнинъ тююльгенине сыкъылгъаныны дуйдурмамакъ ичюн индже, къадын сесинен кулип, шакъылдап джиберди. Лякин бу кулькюге кимсе къошулмады. Дарбали къызарды, янындаки бухгалтер – Мансургъа бакъып, озюне ярдым къыдырды, лякин о да башыны ашагъы эгильтти, индемеди. Турып кетмелими экен? – деп тюшюнди. Лякин о, бойле йигитликни омрюнде ич бир кере япмагъан эди.

Ашны ташлап кетмек олурмы?

Сулейман Девлетов скемлесини артына чекти, аякъкъа турды, къадесини къолуна алып, мусафирлерге хитапнен:

Бу тынчлыкъ неден себеп? Къана, тутунъыз! – деп сёзге башлады. Бу арада тышта арабакъапы аджеле-аджеле къакъылды.

Девлетов пенджереге барып, сокъакъкъа бакъты, кимсе корюнмеди. "Джаным, геджелей къапыны къакъкъан.

Ким ола билир?" – деп тюшюнди.

Къапы текрар къакъылды. Девлетов аятта ишнен мешгъуль Дораны чагъырды:

– Бар бакъ, къапыны къакъкъан ким? – деди.

Дора азбар къапыгъа джувурды.

Девлетов текрар сёзге башлайджакъта, оданынъ къапысы яваштан ачылды, элинде чемоданы, устюнде темиз, джыйнакълы костюми, севинчтен козьлери парылдагъан киши ичери кирди. Мусафирлер бельгисиз адамгъа айланып, шубели-шубели бакътылар, Девлетов аякъкъа турды, думанлангъан козьлерини ёлджугъа тикип, онъа таба догърулды, ер косьтерип:

– Буюрынъыз, – деген эди, яш Девлетовнынъ бойнуна атылды.

– Бабам, мени танымайсынъызмы? – деди.

Девлетов, Абибулланынъ сесини эшиткен сонъ, буз-бузлады:

– Огълум, Абибулла! Сен къайдан пейда олдынъ? – деди. – Огълум!..

Каравананынъ ичинден озь чанагъына татараш къоймакъ ичюн элине къашыкъ алгъан Сание, бельгисиз адамнынъ сёзлерини эшиткен арада, къашыкъ элинден тюшип кетти.

– Вай, мен кимни корем, – деп къычырды. Огълум, козюмден учтынъ... Бу, не къадар бахытлы акъшам экен!

Абибулла Сулейманович озюни, бабасынынъ къоллары арасындан къуртарып, Саниенинъ бойнуна сарылды, эеджанлы бир алда:

– Сайгъылы анам... Мен бутюн вакъыт сизни тюшюне эдим, – деди. – Я бу насыл шей? – О, анасынынъ сагъ элининъ бугъумында яра тамгъасыны эследи.

Сание, къуванч ичинде, онынъ суаллерини эшитмей, огълунынъ козьлеринден опе, оны озь баврына чеке эди.

Сулейман Девлетов, огълунынъ раатсызланып сорагъан суалине:

– Къоркъунчлы шей ёкъ, – деп джевап берди, – Эки йыл эвельси олгъан шей. Устюне эвнинъ сачагъындан козев тюшкен эди, тамгъасы къалды. Айды, етти, Сание. Отур... Тынчлан. "Сол козюм ойнай", дей эдинъ. Корьдинъми? Ялан сёйлемей экенсинъ. Битир, битир айды... Мусафирлер... меним сизге сёйлей тургъан Абибуллам – иште бу. Коресинъизми, балабан арслан олып кеткен. Бу не битмеген агълав шу?!

Вазгеч шуны. Риджа этем, огълумнен таныш олунъыз.

Абибулла Сулейманович анасыны тынчландыргъан сонъ, мусафирлернинъ къолларыны алды, эвнинъ ичини козьден кечирди, сонъ элини-бетини йыкъамакъ ве урбасыны денъиштирмек ичюн Доранынъ пешинден чыкъып кетти.

Абибулла Сулеймановичнинъ артындан къапы къапалгъаны киби, янъы баштан шенъленип кеткен софранынъ этрафында къач шахыс даа булуна эди ки, оларнынъ бириси Кязим оджа, дигери онынъ къарысы Селиме эди.

Кязим оджа энди элли еди яшларына кельген, сачлары чаларгъан, козьлери ичке оюлып кеткен, узун бойлу, къарыкъ сесли эди. О, асыл да аз лакъырды эте, эр насыл бир мушавереге къошулса-къошулсын, – сонъунда "Э-э, бизден энди кечкен", – деп токътай эди… Шай дегенде, адети узьре, къарысы да мытлакъа огюни алдырып – "мени мезаргъа озгъармай тура, санъа бир шей олмаз", – дей тургъан эди.

Кязим оджа кечкен асырнынъ сонъларында Оренбург медресесини битирген, эсап, физика ве дигер табиат фенлеринен хабердар олгъан, Багъчасарайда он единджи йылыны оджалыкънен кечирмекте эди.

Софра башында турып да, ады анъылмагъаннынъ бири де Мансурнынъ къадыны Усьние эди. Узунджа бойлу, толу ве тюзгюн мучели, къара къашлы, къара козьлю Усьние йигирми дёрт яшларында, севимли бир къадын эди. Мансургъа къоджагъа чыкъкъаны беш йыл олгъан. Бугуньге къадар онынъ джаныны агъыртаджакъ киби ич бир сёз айткъаны ёкъ. Къоджасы яман арекетте булунса, индемей кечирген, даима эйиликнен джевап берген.

Мансур яшлыгъында зынджырлыда бираз диний тасиль корьген, чокъ заман озгъан сонъ, бухгалтер зенаатыны эльде этерек, ильк вакъытларда вокзалнынъ экспорт маллар конторасында чалышкъан, шимди артельде хызмет эте эди. Онынъ диндар бабасы бирден-бир огълуны агъыр табиатлы осьтюрген. Мансур секиз йыл эвель туберкулёзнен хасталангъан, аля бугунь онынъ панджасында чырпына эди. Базы вакъытларда дерти туткъанда, афталарнен тёшекте ятып къала тургъан эди.

Усьние бинъ докъуз юз отуз сенеси Акъмесджит фельдшер мектебини битирип кельгенде, А... коюндеки дервизада Мансурнен танышкъан. О куньден сонъ Мансурнынъ тасалы юрегинде Усьние ичюн терен муаббет дуйгъусы уянгъан. Кеткен сайын эки къалп бири-бирине исинген. Куньлерден бир кунь сессиз-солукъсыз, давулсыз-зурнасыз эвленип кеткенлер. Атта къомшулары биле бу ишни экинджи куню сабасы апансыздан эшитип, шашып къалгъанлар. Арслан Агъа мааллеси тойсуз келинни омрюнде биринджи кере корьген. О кунь – бу кунь Мансур ве Усьние бирликте омюр сюрмектелер.

Мансур ильк бакъышта мискин корюнсе де, акъикъатта кескин табиатлы ве ачувланувы эснасында къалтырап, къызышып кеткен киши эди.

Учь йыл эвель Усьниенинъ бир начар огъланчыгъы олгъан, эки айлыкъ экенде олип кеткен. Ондан сонъ бала деген бала корьмеген.

Акъшам устьлери, янъы джурип башлагъан эвлятларынынъ эллеринден тутып, Хансарай багъчасына кезинмеге чыкъкъан къадынларны корьгенде, Усьниенинъ юреги яна, хор ола. Бу хусуста Мансургъа лакъырды ачкъанда, о индемей, софагъа чыкъып кете эди.

Хызметтен кельген сонъ Усьниенинъ ялынъыз бир эгленджеси бар эди, о да – ишчи клубуна барып, бедиий-авескярлар тёгерегининъ чалышувыны сейир этмек эди. Тап сонъунда, акъайынынъ: "Яшларны корьмеге къатнайсынъ", деген сёзюнден сонъ, клубны да быракъкъан эди.

Бундан эки дакъкъа эвель къаршысында тургъан Абибулла Сулеймановични корип, озюне узатылгъан къолны туткъанда, Усьние не ичюндир, утанып къызарды. О чыкъып кеткен сонъ исе, тюшюнджеге далды, озюнинъ кечкен аятыны бир аньде хатырлап алды.

Усьние ялынъыз бир адам тарафындан севильмекни истеген. Бу арзугъа наиль олгъан. Озь талийини Мансурнен багълагъан.

Шимдиге къадар озюнинъ аилевий омрю хусусында ич кимсеге бир сёз сёйлемеди исе де, сонъ айлар ичинде Мансурнынъ, акъшамлары эвге саруш келе бергенини корип, къаарьленмеге башлагъан эди.

Къомшулары онынъ кеткен сайын азгъаныны озюне сёйлегенде, индемей кечире, сонъундан азаплана, агълап токътай эди.

Бугунь акъшам да, зияфет башлагъанындан берли санки ич кимсенен лакъырды этмегенининъ себеби де бу эди. Ялынъыз Дарбали тююльген вакъытта кулюмсиреп ташлады. Лакъырдыгъа къошулмакъ истемеди.

Абибулла Сулейманович чыкъкъаны киби, Сулейман Девлетов къаделерге Къоз шарабы толдурды, зейтюн чанагъыны ортагъа чекти:

– Риджа этем, – деди, – Абибулланынъ келюви шерефине котеринъиз, сагълыгъы ичюн, озю стол башына отургъан сонъ да ичермиз! Айдынъыз, чекинменъиз! Сание: "Козюм ойнай да, козюм ойнай"... мийимни ашады. Нафиле дегиль экен. Къана, Сание, сен не дейджексинъ? Ич-ич кетсин. Къоркъмагъа шей ёкъ. Кескин дегиль о...

Мусафирлер текрар къаделерни тюпледи, сонъра чанакъкъа узанып, зейтюнни макътамагъа башладылар.

Девлетов:

– Ичкиге иджат шей, – деп гъурурланды, – Койден анам ёллады. Онда зейтюннинъ биткен вакъты асыл да олмай.

Стол башындакилер экишер дане къапкъан сонъ, чанакънынъ астында энди санки шей къалмагъан эди.

Бу сефер Эльмаз аптеге къаде теклиф эткен тапылмады исе де, зейтюн хусусында лакъырдынынъ узангъаныны корип, чанакънынъ тюбюнде къалгъанлардан бир дане алып къапты, сонъра, лезетини бегенмейип агъызынынъ ичиндекини чыкъарып, гизлиден софранынъ астына ташлады.

Бу арада яваштан къапы ачылды, Абибулла Сулейманович кирди. Мусафирлер ерлеринден котерилип, онъа тёрден ер бердилер.

Къаделер текрар бошалгъан сонъ, ондан, узакълардан хаберлер соралды. Бу левхада башроль эрни Девлетов ве Сание ойнады, мусафирлер исе темашаджы олдылар.

– Мен чокъ ерлерде булундым, – деди Абибулла, – окъудым. Окъудым ве аятны огрендим.

Окъумай, омюрни огренмеге талашув – манасыз бир шей, буны озюнъиз де анълайсынъыздыр.

– Окъумакъ керек, огълум, – деди Сание, – лякин еди йыл... Тюшюнип бакъ! Еди йыл ич бир хабер ёлламамакъ мумкюнми? Бунъа кимлер даяныр!.. Сенинънен чыкъып кеткен Чавушнынъ огълу Вадим бир йылнынъ устюне къайтып кельди, ондан сени сорадыкъ, "Алтайгъа кетти", – деди. Шундан берли сени корьмеге тельмирдик.

Биринджи кере корьген бу адамлары огюнде, анасынынъ опькелеви енгиль бир ал дегиль эди. Не ичюн келалмагъаныны бир арада анълатаджакъ, амма шимди софра башында узун тарихны сёйлемеге аджет бармы эди?

Анасына ялварыр киби бакъып:

– Сабыр эт, ана, эр шей анълашылыр, – деди. – Коресинъ, мен гъайып дегилим. Сагъ-селяметим.

О, бу сёзлерни сёйлегенде, къаршысында индемей отургъан Усьниенинъ назлы бакъышларына ве саф корюнишине дикъкъат эте эди. Анасынынъ опькелевлери онынъ гонълюни хырпалагъаны киби, алдындаки мазун къадыннынъ нефес алувында да озю ичюн бир самимиет сезе эди.

Кязим оджа элиндеки сигар тюпчигини куллюкке ташлагъан сонъ:

– Окъугъан еринъ къайда эди, Абибулла? – деп сорады. – Петербургдамы?

Абибулла кулюмсиреди;

– Джаным, насыл Петербург? – деди. – Сиз, Ленинград демек истединъиз, гъалиба?

– Эбет, эбет, – деди Кязим оджа. – Акъылымдан чыкъа кете... Ленинградда окъудынъ, ойлеми?

– Екъ, эвеля Москвада, сонъра Свердловскта.

– Дерслер агъырдыр, дегильми?

– Енгиль эди, деп оламам. Аристотельнинъ бутюн фельсефе мектебини кечмек керек олды. Бу, къолай хызмет дегиль.

Фельсефе сёзю чыкъкъаны киби, оджада, лакъырды ичюн меракъ арткъаны дуюлды. О, метафизиканен мусбет илим арасындаки фаркънынъ неден ибарет олгъаны хусусында адсыз-эсапсыз суаллер берди ве бу меселеге озюнинъ назарыны бильдирди.

Лакъырды Абибулла Сулеймановични артыкъ терлетип башлады. Бойле халкъ арасында озюнен фельсефе саасында мушавереге къалкъышаджакъдай адам тапылыр деп ич умют этмеген эди. Софра башындаки адамларнынъ юзьлерини корип етиштирмеден, оджанынъ соравлары оны раатсызлай эди. Чюнки Абибулла еди Сулейманович фельсефе фенлеринден кечкен дерслерини бутюн инджеликлеринен хатыргъа тюшюрип оламай, сыкъыла ве "бу оджагъа къайдан расткельдим бильмем", деп окюне эди.

Ильмий шекиль къабул эткен лакъырды, Сулейман Девлетовнынъ джаныны сыкъты. Сание озюни тутып оламады:

– Кязим оджа, – деп сёзге киришти, – буюрсанъыз. Эр кес ичти, сизнинъки тура. Сырадан артта къалмакъ олурмы?

Кязим оджа къадесине узанайым дегенде, къарысы – Селиме элинден чекерек:

– Етер энди, – деп къычырып джиберди. – Чылдыргъан экенсинъ, джаным акъай. Эвге сени ким алып къайтаджакъ? Манъа ышанасынъмы?

Кязим оджа бала киби кулюмсиреди:

– Санъа ышансам не олгъан я, апай? – деди. – Ёлгъа чыкъсанъ, он секиз яшында къызчыкъ киби кетесинъ, джурип артынъдан етмекнинъ чареси олмай, мени къолтукълап алып кеталмайджакъсынъмы?.. Къана, ичеджек ёкъмы?

Девлетов къаделерни текрар толдурды:

– Айдынъыз, мусафирлер, – деди ве Абибулла Сулеймановичке ишмар этти, – тутунъыз! Кязим оджа, сиз къоркъманъыз, сарушлансанъыз, манъа ышана билирсинъиз. Эвде тёрюмиз бош; Селиме апте, къасевет этменъиз, сизни де ерлештирмеге ер тапармыз. Лакъырдыгъа киришмей, сусып тургъан Дарбали:

– Я мени не япаджакъсынъыз, мен энди чокътан сарушым, – деп индже сесинен шакъылдады. – Кязим оджаны бир миндер узерине чекип ташларсынъыз, тынар къалыр. Я мени?..

– Сени клерге джыйыштырырмыз, – деди Девлетов, – шарап шишелерининъ ярысындан чокъусы клерде тура, юрегинъ сыкъылгъан сайын, азар-азар ача берирсинъ.

Девлетовнынъ сёзлери Усьниенинъ мерагъыны къозгъагъанындан, яры утаныр бир шекильде:

– Сиз чокъ мераметлисинъиз Сулейман агъа, – деди. Бу арада козьлери апансыздан Абибулла Сулеймановичнинъ козьлеринен расткельди, экисининъ бакъышлары бири-бирине догърулды, Усьние къызарып, башыны ашагъы эгильтерек: – – эр кеске ер ышандырсанъыз, эльвермез, – деп иляве этти.

Абибулла Сулейманович, бир меляике бакъышынен козетип алгъан яш къадыннынъ юзюнде бир якъынлыкъ ис этти. Онынъ къальби сыкъынты ичинде чапаланды, шарап ичмек ичюн котерильген эли бирден зайыфлады, аз къалды, къадеси ерге тюшеджек ве парча-парча оладжакъ эди. "Бу не къадар дюльберлик, джаным", деп тюшюнди ве бирден, онынъ янындаки акъчиль бетли, кийик бакъышлы кишиге козетип: "Эбет, онынъ акъайы олмалы", деди.

Кязим оджа, Селименинъ, "ичме" деп исрар этювине таби олмай, къадени буюк хошнутлыкънен котерип, ичип джиберди.

Дарбали ве Мансур озь къаделеринен онъа ярдымгъа кельдилер. Абибулланынъ исе, элиндеки къадеси кенаргъа къыйышкъан, ичиндеки шарабы ерге акъайым деп тура эди.

Девлетов тааджипнен:

– Абибулла, къаденъе токъунылмагъан, бу насыл шей? – деп сорады. – Хайыр ола! Айыптыр, бойле шенъ бир джемиетте озюнъе косьтерильген незакетни ред этмек мумкюнми? Къана, я сиз, къомшу! Сиз ничюн ичмединъиз? – Девлетов, Усьниенинъ алдындаки къаденинъ де устюнден бир ютум шарап эксильмегенини корьгенде, юзюнде зайыф кулькю аляметлери пейда олдылар: – – арамыздан къартларны саймагъанлар бар, – деди.

Абибулла сёзнинъ ким хусусында экенини бирден фаркълап оламай, эвельки алында къалды исе де, сонъундан, стол башында асыл олгъан тынчлыкъны дуйып, бирден сескенди:

– Манъа айтасынъызмы, баба? – деп сорады. – Афу этинъиз, недендир бильмем, тюшюнип къалгъаным. – О догърулды, къадени юкъары котерди, ичмек ичюн онъайтланды, лякин Селиме енге оны токътатты.

– Мадамки кечиктинъ, къардашым, о алда, кечик-кенлернен ич, – деди. Къана, сырадан къалгъан ким эди?

Бу лакъырдылар арасында козюни алмай, Усьниеге бакъып тургъан Сание озюни бир шей бильмеген косьтерип:

– Усьниеден гъайры кечиккен олмады, – деп джевап берди. – Ярамаз, Усьние, бизни алдамакъ истединъ. Шимди джезанъны буладжакъсынъ. Къана... тут, меним огълумнен ичеджексинъ. Ёкъ-ёкъ. Сакъын лакъырды этейим деме. Илле ичеджексинъ. Мен анъламам.

Усьние ичмейджек олып исрар этти, лякин Саниенинъ зорундан къуртуламады. Тамам бу арада кескин оксюриклер ичинде чырпынгъан Мансурнынъ дивар кесильген юзюне бакъып алды да:

– Не япмалы, ичеджектирим даа, – деди, софранынъ узеринде озюне догъру узатылгъан Абибулланынъ къадесине къадесини токъундырып, ярысына къадар ичип, ерге къойды.

Шимди онынъ козьлери кимсени корьмей, кимсенинъ давушыны эшитмей ве не ерде отургъаныны бильмей эди.

Сание озюнинъ беджерген бу ишинден пек мемнюн къалды, башлары эппейи думанлангъан мусафирлер Усьниенинъ къызаргъан чересинде ич бир тюрлю сыр окъуп оламадылар.

Ялынъыз Кязим оджа сарымсакъ киби тири къалды, шенъленди, лакъырдыларгъа джан-гонъюльден къошулды, лякин эвельде джанлы корюльген Мансур, кошедеки дивар ястыгъынынъ уджуны ерге йыкътырып, устюне башыны къояракъ, хырылдап, юкълап къалды.

Абибулла Сулейманович, бу эснада, Усьниенен лакъырдыгъа киришти, онъа озюнинъ омрюнде муим эсап эткен вакъиаларнынъ базыларыны икяе этти, Усьние башта утансырамакъ истеди, мусафилернинъ бири-бирлерине козь къоймагъа авесликлери биткенини дуйгъан сонъ, комплиментлерге мукъайт ве къыскъа джеваплар берип башлады.

Яры гедже заманында мусафирлер къайтмакъ ичюн ерлеринден котерильди, аяттаки аякъкъапларыны тапыштырып кийди ве сагълыкълашмагъа башладылар. Усьние, терен юкъуда булунгъан Мансурны уянтмакъ истеп, элинден-аягъындан чеккелеп бакъты, лякин ич бир шей кяр этмеди.

– Тийме ятсын, раатлансын, озюнъ де къал, – деселер де, о тешеккюр этип, къапыгъа догърулды.

– Сагълыкънен къалынъыз, гедженъиз хайыр, – деди, – софагъа чыкъты, бу арада абдезлик янында индемей тургъан Абибулла Сулеймановични эследи. – Сиз де келинъиз, Сание апте, мусафиринъизни де алып келинъиз, – деп иляве этти, акъырын-акъырын мердивенден ашагъы тюшип кетти.

Тахта араба къапы къапалгъан сонъ, Девлетов ве Сание ичке кирдилер.

Абибулла Сулейманович еринден къыбырдамай, чокъ вакъыт азбардаки тереклернинъ далларына ве узакъта Топ-къая узеринде саркъкъан булуткъа бакъып турды.