Абибулла Сулеймановичнинъ койге кельгени бир айны кечти. Онынъ чырайы текмиль денъишти. Гульгюлли янакълары солды, козьлери чукъурланып кеттилер.

Джурюши тюшюнджели олды. Шимди о, ешиль боялы тахта къапынынъ алдында тургъан кучюк къызчыкъкъа бир шейлер айтты, къызчыкъ ичериге чапып кетти. Тезден къапыда Лейля пейда олды.

Абибулла Сулейманович, Лейлягъа элини узатты:

– Мен энди кетем, – деди. – Айткъаным киби япармыз. Августнынъ бешинджи куню келирим...

– Риджа этем, мектюп яз, – деди Лейля. – Мени чекиштирме. Сен кетесинъ. Манъа ойле келе ки, омрюмнинъ ярысы пешинъден кете...

– Къасеветленме. Озюнъни сербест тут, куньлер келир-кечерлер, дуймай къалырсынъ. Сагълыкънен къал! – деди, ёлгъа тюшти.

Лейля:

– Сагълыкънен бар! Огъурлар олсун, – деди, къапыгъа таянып къалды, чокъ вакъыт тюшюнип турды. Кимни тюшюнди? Абибулла Сулеймановичнинъ кеткенине яныкъладымы? Ёкъса, Бекирни ынджыткъанына азапландымы? Ким бильсин!.. Бекир энди бир афтадан берли койде яшамай эди. Оны шеэрге партия ишине алгъан эдилер.

Абибулла Сулейманович богъчасыны элине сыкъып тутаракъ, озен бою созулгъан таш ёл четинден, сельби тереклер арасындан кетти.

Уйледен сонъ ава бозулды. Ягъмур булутлары саркътылар. Чокъ кечмеди, енгиль бир сагъанакъ корюнди. Битти дегенде, кучьлюси кельди, тёпеден чапчакънен сув тёкюлир киби, ягъып башлады.

Бу афат ичинде, урбалары тенине япышып къалгъан, балакълары чамурлангъан бир киши Девлетовнынъ къапысындан ичке сокъулды, аякъларыны мердивеннинъ басамакъларына зияде урып аларакъ, софагъа котерильди. Оджакъ башындаки Сание, кениш сет узериндеки Дарбали ве Усьние – – эписи, бир кереден мердивен бетке чевирильгенде, Абибулла Сулеймановични, бу кулюнчли алында, зорнен таныдылар.

Сание оджакъкъа къоймакъ ичюн элине алгъан джезбесини кенаргъа ташлап, еринден турды:

– Балам, бойле авада ёлгъа ничюн чыкътынъ? – деди, къолундаки сылакъ богъчаны чекип алды. – Биджагынъны чыкъар. Вай анам-бабам, бу недир! Кир... аяткъа, кир...

Абибулла Сулейманович урбаларыны енгильден силькитип алгъан сонъ, софадаки мусафирлерни козьден кечирди:

– Хош кельдинъыз, – деп мураджаат этти.

Озюнъ де хош кельдинъ, – деди Дарбали. – Абибулла кадам, хайыр ола, бу насыл ал?

– Азиз янларында ягъмур тутты...

– Кир, балам. Кир, урбанъны денъиштир, – деди Сание. – Сувукъланырсынъ.

Абибулла Сулейманович аяткъа кирди, арасы чокъ кечмей, тазе урбанен чыкъаракъ, оджакънынъ янындаки скемлеге отурды.

Устюне кок костюм, аягъына йылтыравукъ сары аякъкъаплар кийип, къаршысында отургъан огълуна юреги фералангъан ана:

– Буюкананъ сагъ-селяметми? – деп сорады. – Кечиниши насыл?

– Шукюр. Эпимизден тири. Кечиниши де фена дегиль. Сизге бираз согъан ёллады. Я бабам къайда?

Кене хызметтеми?

– Бабанъны саба район комитетине чагъырдылар. Тюневинден берли тюшюнджели кезе. Не къасевети бар бильмейим.

Дарбали ченъесини эллерининъ узерине къояракъ, тирсеклерини тизлерине таяп, сабырлы суретте:

– Артельнинъ иши пек къалабалыкълашты, – деп сёзге киришти. – Кеченлерде магъаздан еди тери хырсызланылгъан. Кимнинъ къолу экени белли дегиль. Инспектор келип тешкерди, Сулейман агъамны къабаатламакъ истеди. Планны толдурдынъыз, малны къорчаламагъа бильмейсинъиз – деп кетти. – Мында биревлернинъ ювасы бар, дей. Биз, дей, оны дагъытырмыз. Ишлер ярамай, къардашым. Бунынъ сонъу эйи нетидже береджекке бенъземей.

– Терилер ичюн месуль сиз дегильсинъизми?

– Ёкъ. Меним вазифем – ялынъыз джынысларгъа больмек эди. Мен асыл да уфакъ адамым.

Сетнинъ кенарында индемей тургъан Усьние, Дарбалининъ: "Уфакъ адамым", деген сёзлерине кулип джиберди:

– Буны сизден биринджи кере эшиттим, – деди. – Бутюн вакъыт: "Артельнинъ ишини кочюрген Дарбали" – дей тургъансынъыз. Шимди ювашлыгъынъызнынъ себеби недир бильмем?!

– Акъикъатен, о заманда мен озюмни кучюк адам эсап этмей эдим. Лякин, манъа – "сен эр шейге атылма", дедилер. Бир даа къарышмадым. Энди, Дарбалини артельде ич бир вакъыт корьмейджексинъ.

– Ич бир шей анъламайым. Ничюн корьмейджекмиз?

– Адам сенде, Усьние къардашым... Бунынъ себебини сёйлемекте не мана тападжагъым. Мен шимди Девлетовнынъ озюне кельген эдим. Чыкъкъан кеткен.

Сание апте тааджипленди.

– Девлетов джанынъны агъырттымы ёкъса? – деп сорады. – Бугунь сен де кейфсиз корюнесинъ.

– Даа фенасыны япты. Иштен чыкъарды. Тери хырсызлыгъыны менден шубеленгенини сёйледи.

– Джаным, Дарбали! Бу мумкюн дегиль. Сен бизим энъ якъын кишимизсинъ.

– Догъру. Ильк сефер эшиткенде мен де инанмакъ истемедим. Чокъ языкъ ки, Сулейман агъа озь сёзюнден къайтмады.

Тышарыда ягъмур сакинлешти. Сачакълардан шувулдап акъкъан сувлар азалды. Бираздан сонъ, алчакътан, булутлар арасындан кунеш корюнди, эвлернинъ тёпелерине джыллы шавлелерини сачты.

Дарбали еринден котерилип, тышкъа козь ташлагъан сонъ:

– Мубарек, чокътан керек эди. Корюнъиз, орталыкъ не къадар тазерди, – деп иляве этти. – Айды, сагълыкънен къалынъыз.

Сание онынъ пешинден ашагъы тюшти. Къапы янына баргъанда:

– Мен Сулейман агъанънен озюм сёйлеширим, – деди. – Эвельки хызметинъе къайтырсынъ. Анъладынъмы, Дарбали?

Дарбали ёл къапынынъ босагъасындан атлаяткъанда:

– Сагъ олунъыз, – деп джевап берди. – Энди эр шей битти. Мен бир даа артельге къайтмам.

Сание, къапыны беклеген сонъ:

– Бу инатлыкъ не ичюн экен? – деп тюшюнди, акъырын-акъырын азбардаки балкъурт сепетлерине догъру кетти.

Абибулла Сулейманович софада эппейи вакъыт индемей турды. Усьние турып, Сание аптенинъ пешинден тышкъа чыкъмагъа ниетленсе де, бу арекетни келишиксиз эсап этерек, сет устюнде озь еринде къалды. Оджакънынъ сёнеяткъан къорларындан козьлерини айырмай бакъып тургъан Абибулла Сулеймановичке:

– Бойле авада ёлгъа чыкъкъанынъызгъа пешман эткенсинъиздир я? – деп сорады. Лякин джевабыны беклемей: – Пек ушюдинъизми? – деп иляве этти.

Абибулла Сулейманович кулюмсиреди:

– Пек ушюгеним, – деди. – Мен асыл да, атешни балалыкътан берли севем. Онъа бакъып турсам, зевкъым арта.

– Анълашыла, сизге зевкъланмакъ ичюн чокъ шей керекмей экен. Атеш олдымы, иш биткен... ойлеми?

– Ёкъ, джаным. Тек атеш азлыкъ этер эди, эгер де... О, сёзюни болип, маналы бир пауза япты.

Абибулла Сулеймановичнинъ юрегинде Усьниеге къаршы беслеген дуйгъулары, оны эвде корьгени киби янып, джанланып кеткен эдилер. – Эгер де гонълюнъни алгъан якъын аркъадашынъ олмаса...

– Догъру. Лякин оны тапмакъ зор…

– Мен оны энди таптым, – о догъру Усьниенинъ козьлерине бакъты.

Усьние сёзюни девам эталмады, козьлерини ашагъы алды, янакъларыны къызыл ренк къаплады.

Абибулла Сулейманович онынъ утангъаныны эследи:

– Афу этинъиз, – деди. – Билем, сиз къайгъылы куньлер корьдинъиз. Мен койде эдим, лякин сизинъ эр къасеветли дакъкъанъызны азап ичинде яшап кечирдим.

Усьние далгъын бир алда:

– Эбет, чокъ къайгъылы куньлер корьдим, – деди. Эвде отурып оламайым. Юрегим тазерсин деп, эр кунь Сание аптеме келем.

О, явлугъыны чыкъарып, козьлерини сильди. Абибулла Сулейманович о ири кирпиклер арасындан инджи киби тёкюльген козьяшларыны корип, терен кокюс кечирди, ич бир сёз сёйлеп оламады.

Багъча ичинде Сание аптенинъ:

– Усьние... Усьние! – деген давушы эшитильди. – Кельчи санъа балкъуртларнынъ солагъыны косьтерейим.

Усьние сескенип, еринден турды, элиндеки явлугъыны козьлерине тутып мердивенден ашагъы тюшип кетти.

Тезден кунеш, къаяларнынъ артына сакъланды, яваш-яваш шеэрнинъ узерине акъшам тынчлыгъы тюшти.

Абибулла Сулейманович, къапы огюне чыкъып, сокъакъта эгленмек ниетинен азбар къапыны ачкъанда, къаршысында бабасы пейда олды. Абибулланы корьгенинен, къолларыны эки якъкъа керерек;

– О-о-о, койден хош кельдинъ, – деп къычырды. – Буюкананъ не япа?

– Яхшы. Селям сёйледи. Бабам, сизге не олды?

Озюнъизге ич бенъземейсинъиз. Бу не къадар денъишиклик!?

– Ишлер зор, чокъ чалышмакъ керек ола. Кир эвге. Къана, насыл хаберлер кетирдинъ?