Азбардаки къайсы ве шефтали тереклерининъ пытакълары букюльген, сокъакъларны къар баскъан.

Ичериде собанынъ артында, миндер устюнде Девлетов, къарысы Саниенен къайгъылы лакъырды эте эди.

– Мында озь адамларымызнынъ эли бар, – дей эди. – Амма ким ола билир? Акъылым кесмей.

Сание Девлетовгъа чевирилип:

– Ишке Дарбали къарышмагъандырмы? – деп сорады. – Чюнки хызметтен чыкъарылгъанына пек ынджынгъан эди.

– Ёкъ, джаным. Дарбали буны беджералмаз. – О башыны саркъытаракъ, эки къолуны янакъларына таяды: – бюро меним меселемнен эки саат огърашты, – деп, сёзюни девам этти. – Манъа ойле кельди ки, малюматны берген адам ич бир шей къачырмагъан. Джафер Сейдаметтеки хызметим, Херсон полкундаки поручик вазифем хусусында сёйленильди. Матроснынъ ольдюрилюви ишини манъа юкледилер.

Къайдан эшиткенлер бильмейим... Энди эр шей битти. Билетимни де тутып алдылар. Иш тезден макемеге тюшеджек:

– Макеме дейсинъ, ойлеми?

– Эбет, тери меселесини де анълагъанлар.

– Аман, я Рабби... Не мушкюль вазиет. Сёйле, биз не япаджакъмыз? Бундан къуртулманынъ ёлу бармы?

– Хайыр. Энди бир чаре ёкъ. Истер-истемез боюн эгмек керек. Бизге ярдым элини узатаджакъ кимсе къалмады. Эбет, кимсе къалмады.

– Пек къычырма, джаным. Эшитирлер.

– Эшитсинлер. Девлетов ишке киришкенде, ич бир заман къоркъмады. О, адымыны даима къавий баса кельди. Макеме... барсын, макеме этсинлер.

Софада аякъ давушлары эшитильди. Девлетов сескенди. Сание деръал софагъа чыкъты. Элинде чемоданынен Абибулла ве артындан насылдыр бир къыз мердивенден юкъары чыкъаята эдилер.

Сание айретте къалды:

– Огълум, сени тюневин бекледим, – деди. – Бу афаткъа насыл даяндынъ? Кир, кир ичериге!

Абибулла Сулейманович чемоданны софада къалдырды, Лейлягъа:

– Буюр, чекинме, – деди. – Артыкъ озь эвимизде булунамыз.

Адети узьре Девлетов, Абибулла ёлдан кельгенде, оны йылларнен корьмеген киби, сагъынып, сынъырсыз къуванчнен къаршылай тургъан. Шимди онъа окюнчнен бакъты, зорнен эшитилир дереджеде "хош кельди" айтты, къызгъа ялынъыз бир дефа козь ташлады.

Абибулла Сулейманович, Лейлянынъ элинден тутты:

– Таныш олунъыз, – деди. – Келининъиз Лейля Талиб-заде. – Лякин бабасынынъ индемей тургъанына тарсыкъып: – Сизге не олды? – деп сорады. – Юзюнъиз кедерли корюне. Ёкъса манъа дарылдынъызмы, баба?

Девлетов далгъын бир давушнен джевап берди:

– Энди йигирми секиз яшынъа кельдинъ. Озюнъе аякъташ тапмагъа борджлу эдинъ. Иште, тапкъансынъ. Ойле олгъанда, мен ялынъыз севинмелим. Сусып турувыма раатсызланасынъ, ойлеми? Бунынъ эмиети ёкъ.

Бахытлы олунъыз.

– Сиз де сагъ олунъыз. Лякин сизнинъ азаплы корюнишинъиз бар. Онынъ себеби олмалыдыр. Баба, ничюн сёйлемейсинъиз? Аджеба эвнинъ ичинде эр заман бойле джеэннем тынчлыгъы укюм сюреми эди?

– Билем. Эвнинъ корьгени ялынъыз севинч, саадет эди. Шимди ойле вакъыт кельди ки, сусмакъ ве динъленмек, илериси ненен битеджегини бильмек керек олды. Огълум, сен яшсынъ. Санъа бу хусуста фикир ёрмагъа аджет ёкъ. Менден джевап къыдырма!

Девлетов бу сёзлерни сёйлеген сонъ текрар сусты. Миндер устюндеки тютюн къутусыны алып джебине къойды, тюшюнджели-тюшюнджели азбаргъа чыкъып кетти.

Сание, келинини пешине алып, мусафир одасына чыкъты.

Арасы он дакъкъа кечмеди, софагъа бакъкъан пенджере къакъылды, тышта яш огъланчыкъ корюнди. Абибулла Сулейманович чыкъкъанда, алдында Никонорнынъ огълу тура эди.

– Не хабер? – деп сорады. – Ичке ничюн кирмейсинъ?

Бала элиндеки кучюк кягъытчыкъны узатып:

– Буны Усьние аптем ёллады, – деди. – Джевабыны алып келирсинъ, деди.

Абибулла Сулейманович аятнынъ аралыкъ къалгъан къапысына дикъкъатнен козетип алгъан сонъ:

– Усьние аптенъе, тезден озюм бараджагъымны сёйле! – деди. – Айды, чап!

Бала гъайып олып кетти. Артындан Абибулла Сулейманович аянлады. Усьниени тенбилемек керек эди. Чюнки илериде ким билир, нелер чыкъар?!

Сание апте сагъ тарафтаки къапыны ачты, Лейлягъа:

– Бунда Абибулла яшай, – деди. – Кир, раатлан. Узакъ ёлдан кельдинъ, ёрулгъансынъдыр.

Лейля сабырлы суретте ичери кирди, артындан къапы озь башына къапалып кетти.

Оданынъ табанына дюльбер, Бухара килими тёшельген, диварларына сюзене тутулгъан, тёрдеки кошеде кениш кроват ве сол диварнынъ къаршысында язы столу булуна эди.

Пенджереге якъын келип, тышарысыны сейир этмек истеди, диварда Абибулла Сулеймановичнинъ бала экенде чыкъарткъан ресмини эследи. Аякъ устюнде, онынъ къаршысында тюшюнип къалды.

Бу зийнетли ода, бу джильвели корюниш онъа: "Иште сенинъ аятынъ мында. Сен бу эвде бахтияр оладжакъсынъ", – деген киби кельди. Къальбинде севинч асыл олды, юзю кулюмсиреди.

"Эбет, мен чокъ бахытлым, деп тюшюнди, – "акъикъий омюрге шимди ёлум ачылды".

Шай дер экен софадаки къапы къакъылды. Лейля бирден сескенди, чыкъмакъ истеди, сонъра токъталды. Къапы текрар къакъылды. Лейля къомшу оданынъ къапысыны аралыкъ этип бакъты, Сание апте ёкъ эди. Эвде ялынъыз къалгъанына тааджипленди. Софагъа чыкъты. Алдынла къарт чингене къадыны пейда олды.

Онынъ козьлери ичери оюлып кеткен, къаверенки юзю бурюшкен, озю де ушюсе керек, бурнуны теренден чекип алды, ямавлы эски шалыны омузлары узерине тюшюрди, джевиз пытагъындан япылгъан чубугъыны тартып, агъызындан тютюн бурумыны чыкъарды, кулюмсиреди:

– Сание эвдеми? – деп сорады.

– Эвде олмалы, – деди Лейля. – Сизге аджеле керекми?

– Эбет де, аджеле керек, – деди. Чингене изин сорап турмай, ичери сокъулды. –Ченъгем къарышты, – балам, – деди. – Алла сакъласын. Бу недир ?! – Деръал собанынъ янына чекти, аякъларыны алдына узатып къыздырмагъа башлады.

Лейля аятны, мусафир одасыны, софаны, килерни козьден кечирди, Саниени тапмай къайтып кельди.

– Ёкъмы?–деп сорады чингене. Лейля онынъ мораргъан козьлерине теляшнен ба-къаракъ:

– Ёкъ, – деп джевап берди. – Шимди мында эди. Ёкъса къомшугъа чыкътымы?

– Къызым, сен менден сакъынма, – деди чингене. Бу эвге биринджи кере кельмейим. Мен Саниенинъ къонагъым. Сен мусафирсинъми, несинъ?

Лейля омузларыны сыкъты:

– Насыл деп айтайым сизге? Шимдилик... эбет де, мусафирим.

– Шимдилик... ничюн шимдилик?

– Чюнки мында къалмамнынъ итималы да бар, – деп кулюмсиреди.

– Балам, Сулейманнынъ келини дегильсинъми?

– Эбет, келиним.

Чингене узун чубугъыны чырылдатып, терендеи тарткъан сонъ, къашларыны тююкледи, чубугъындан чыкъкъан тютюнге бакъып сусып къалды.

Бираздан, софагъа чыкъкъан пенджереге ве къомшу оданынъ къапысына козь ташлады, чубугъыны агъызындан чыкъарып, собаныкъ алдына кулюни къакъты.

– Керчектен де, Абибулланынъ апайысынъмы? – деп сорады. – Догърусыны сёйле!

– Джаным, сизни алдатып не тападжагъым?

– Ойле олса, сёзюме джевап бер: Усьние деген апай акъкъында ич бир шей эшитмединъми?

– Насыл Усьние?

– Шеэрде Абибулла, Усьниеге эвленеджек детен хабер кезе. Эпимиз ойле беллей эдик. Чюнки...

– Мен ич бир шей анъламайым. Насыл Усьние? Меним адымны къарыштыргъанлардыр...

– Ёкъ, ёкъ... Усьние, раметли Мансурнынъ апайы... Къарыштыргъанлары не энди?.. Беш-алты айдан берли экиси апайнен-акъай киби яшай кельдилер. Янъылмасам энди... юклю...

Лейлянынъ къашларында асабий арекетлер дуюлып башлады. О къызарды, терледи.

– Енге, сиз ялан айтмайсынъызмы? – деди. – Эсинъизни топланъыз.

– Тилим къурусын, къызым. Инанмайсынъ, шаймы? Сёйле, бу дакъкъада Абибулла къайда? Эринмесенъ, джурь косьтерейим. Шимди Усаиенинъ къапысы алдындан кечкенде анда акъайынънынъ сесини эшиттим. Эбет, эбет...

Шкафнынъ янында джансыз киби къатып къалгъан Лейлянынъ эллери къалтырады, вуджудына къайнагъан сув тёкюльген киби кельди. Эгер бу догъру олса, енге... – деп агъламсырады.

– Демек, мен алдаттым... Ёкъ, Абибулла бу инсафсызлыкъны япмаз. Бу иште бир анълашылмамазлыкъ олмалы?

– Манъа сенинъ юрегинъни якъмакъ зевкълы дегиль, – деди чингене. – Лякин, корьгенимни айтмакъ кереким. Дживан бир къызсынъ. Санъа языкъ олур. Бу джады ялан сёйледи деп тюшюнсенъ, къомшулардан сора, санъа догърусыны айтырлар. Шеэрде Девлетовларны бильмеген ёкъ. Олар джанбазлыкъта пек намлылар.

Дюньяда яшамагъа бильгенлер чокъ, балам. Не де чокъ я... Айды, къасеветленме, къызым. Анълашыла Сание якъында кельмейджек. Кирейим – бакъайым, Сание не япа экен деген эдим. Кетмели.

Агълама, къызым. Санъа бу хаберлерни не ичюн айттым бильмем? Сагълыкънен къал!

Чингене эллеринен сетке япышаракъ, буюк заметнен еринден къалкъты, чубугъыны белиндеки бавына сокъты, шалыны япынып чыкъып кетти.

Лейля чокъ вакъыткъа къадар озюнинъ неге огърагъаныны билалмай отурды. Сонъра аскъычтан пальтосыны алып устюне кийди, аятта къалдыргъан чемоданыны элине аларакъ, теренден кокюс кечирди, озь-озюне:

– Мен артыкъ бахытны таптым беллеген эдим, – деди. – Кёр, нелер эшиттим! – Бир бала киби алдангъаным. Татлы сёзлерге, незакетли муамелелерге эсир тюшкеним. Албу исе, буларнынъ эписи яшлыгъымны кирлемек ичюн экен. Эбет, булар алчакъчасына изленильген макъсат экен. Мен Абибулланы медений киши эсап эттим. Онынънен бахтияр олурым, парлакъ бир аят къурарш белледим. Бутюн язны, келеджекнинъ саадетли дуйгъуларынен фикрен яшап, хаялланып кечирдим. Ах, меним не де зенгин умютлерим бар эди. Дюньяда озюмни энъ бахытлы адам сайгъан эдим. Шимди эр шей эляк олды. Эр шей тумангъа къарышты. Не япмалы? Башымнынъ язысы экен... Абибулла эвде ёкъ. Демек, анда кетти?

Бабасынынъ да манъа сувукъ бакъышлары бундан себеп экен. Бу арада Сание кирди.

– Санъа не олды, Лейля? Сен не япасынъ?

Лейля токъталды:

– Бир шей де. Сёйленъиз, Абибулла къайда?

– Бильмейим, къызым. Шеэрге чыкъкъандыр даа.

– Айса, Усьние дегенлери ким ола? Сание тааджипленди.

– Усьниеми? Усьние Мансурнынъ...

– Абибулла онынънен яшай эдими, айтынъыз?

– Бильмейим. Гъалиба, араларында бир шейлер бар эди. Лякин энди...

Лейля сусты. Акъырын-акъырын мердивенден ашагъы тюшти, араба къапынынъ янына баргъанда токъталып:

– Анълашыла, меним мында кереклигим ёкъ экен. Бильмедим, –деди.– Огълунъызгъа сейленъиз, япкъан эйилиги ичюн сагъ олсун!

Сание алель-аджеле ашагъы тюшти, араба къапынынъ кучюк къанатындан ёлгъа башыны чыкъарып, текрар;

– Лейля! Бу не демек ола? – деп къычырды. – Къайда кетесинъ? Лякин тышта къар бораны ичинде кимсени корьмеди.

Онъа кимсе давуш бермеди. Башыны ашагъы салындырып, гъамлы-къасеветли суретте артына къайтты..

Абибулла Сулейманович эвге кеч кельди. Анасындан умютсиз хаберни эшиткен сонъ, деръал ёлгъа алып джувурды.

Не файда? Гедже саат учь къарарларында. чырайы ап-акъ кесильген, къуветтен тюшкен бир алда, саллана-саллана ялынъыз къайтып кельди. Эвде кимсенен лакъырды этмей, озюнинъ одасына киререк, сетнинъ узерине джансыз киби серилип къалды.

Джумаэртеси куню акъшам къаранлыгъы чёкип башлагъан маальде, экспресс Къырым чёллерини озып, Чонъгъар копрюсине якъынлаша эди. Халкъара вагонынынъ купесинде йымшакъ, беяз диван узеринде аякъларыны хачлап отургъан яш киши еринден котерильди, пенджереден тышкъа козетти. Тышта ешерген чёль, уфакълы-ирили голлер, мамур ашлыкъ ызанлары тазерип, гъурурланып тура эдилер.

– Вакъыт не къадар чабик отип кетти, – деп озь башына сёйленди. – Кечкен сене бу маальде, иште бу ерден кечеркен, севинч толу юрегимнен гъурурлы башымны тим-тик тутып, Къырымгъа баба топрагъына келеяткъаным хатрымда. Шимди нее... о гъурурдан, о севинчтен бир эсер къалмады. Мен табиатнынъ къануныны огренген эдим. Мен сеадет мердивени бою буюк джесаретнен котерильмекте эдим.

Такъдир мени ёлумдан саптырды. Дюнья сени... Башым не къадар чокъ къалабалыкъ корьди...