Хан азбарынынъ огюнде, эки тору ат екили, линейка токътады. Линейканынъ узеринде, ешиль шалгъа бурюнген эсли бир къадын, йипек галстуклы, узунджа бойлу, къырмызы, узун бетли бир яш ве бир де, чал мыйыкълы, семиз айдавджы булуна эдилер.

Яш ерге тюшти, айдавджыгъа эгилерек, сокъакънынъ айланмасындаки тахта араба къапыгъа догъру элини узатып:

– Коресинъизми? – деп сорады.

Айдавджы, яшнынъ эли узангъан тарафкъа бакъты:

– Сары къапымы? Корем, – деди.

– Иште мен анда киреджегим.

Бу сёзлерни айткъан сонъ, яш, линейкадан айырылды, акъырын-акъырын тахта къапыгъа келип, къакъмагъа башлады. Эвеля джевап берген олмады. Бираз оттюрген сонъ, теренден:

– Ким бар анда? – деген къадын давушы кельди.

Яш, ёргъун сесинен:

– Сание апте, ачынъыз! – деп къычырды.

Мердивен узеринде аякъ давушлары эшитильди. Чокъкъа бармай, кучюк къапынынъ зембелеги къыбырдады, къапы яваштан аралыкъланды, Саниенинъ кулюмсиреген, хош юзю корюнди. Алдындаки адамгъа бакъкъанынен, эресленмек истеди, лякин деръал таныды:

– Бекир, сенсинъми? Буюр! Насыл олып тюштинъ? Хайыр ола... Буюр! Ёкъ, ёкъ. Бу якъкъа. Биз шимди магъазда отурмаймыз. Тёпедемиз. Я, ананъ ничюн кельмеди?

Бекир, Саниенен ян-янаша мердивен бою юкъары котерилеяткъанда:

– Пек авес этти, лякин не чаре? – деп джевапланды. – Яз кельдими, тарладан якъаны къуртармакънынъ имкяны олмай.

Сание:

– Фидеге къатнаймы? – деп сорады.

– Эбет, фидеге къатнай!

Софагъа чыкътылар. Сание, мусафирге отурмакъ ичюн ер теклиф этти. Озю абдезлик янындаки курьсюге отурайым деди, бу арада, оджакънынъ устюнде къайнап, копюрип тургъан сют ташып кетти. Сание абдырап, оджакъкъа чапты.

Бекир кулюмсиреди:

– Фаркъына барасынъызмы, Сание апте, – деди. – Келеджек мусафирлер даа барлар. Сютюнъиз чоюнда турмай.

Сание оглюгинен чоюннынъ эки къулагъындан тутып, оджакънынъ янашасындаки къазанаякъкъа ерлештиререк:

– Манъа коре, энъ мутебер сойлары энди кельдилер, – деп джевап берди. – Абибулланынъ къайткъанындан хаберинъ бардыр, дегильми?

– Насыл Абибулла?

– Бизим.

– Сиз шакъа этесинъизми, Сание апте?

– Ёкъ, джаным. Шакъа этмейим. Сагъ-селямет келип чыкъты. Корьсенъ, танымазсынъ. Шеэрде окъугъан вакътынъызда о: не эди! Шимди улема кесильген. Кязим оджа оны сынап бакъмакъ истеди, лякин бир сёзнен он эки агъызыны къапады къойды. Гъарип неге огърагъаныны бильмеди. Мен, дей, чокъ илимлер окъудым, дей. Мен, дей, прафесрларнынъ огюнде дерс алдым, дей. Айса! Шимди озю де келир.

– Я Сулейман агъа къайда?

– Хызметине кетти. Тюневин кельген олсанъ, бутюн вакъыт эвде эди. Бекир, сен узакъ ёлдан кельдинъ, джаным. Бельки, ачсынъдыр. Севингенимден, сорамагъа да унуттым.

– Замет этменъиз, Сание апте! Ачыкъсам, ялварткъан адетим ёкъ. Абибулла келе къойса эди.

– Тезден къайтырым, деп чыкъты. Келир, келир. Сабыр эт! Бу сененинъ махсулы насыл? Сизге сары боздургъан ашамагъа бараджакъмыз. Айтсам, инанмазсынъ. Учь йылдан берли бир ерге чыкъып оламаймыз, джаным, Бекир. Ана, Абибулла да кельди.

Сание мердивенге таба келип:

– Балам, сени мусафир беклей, – деди. – Бакъайым, танырсынъмы? Ким бу?

Абибулла, софанынъ тёрюндеки скемле узеринде, озюне бакъып, кулейим-кулейим деп тургъан кишини корип токъталды.

Мусафир ахыр-сонъу, кулип джиберди:

– Сен чокъ денъишкенсинъ, – деди ве еринден турды, Абибулланынъ элини къавий тутып, агъыртыр дереджеде сыкъаракъ, бир къач кере саллап алды, сонъра эки омузына япышып, бир талай силькиндирди. – Инсан бойле денъише экен, – деп текрарлады – Сание аптем кельгенинъни сёйлемеген олса, корьгенде ич танымайджакъ экеним.

Ерлерине отурдылар. Абибулла Сулейманович мусафирнинъ къыяфетини дикъкъатлы суретте козьден кечирди.

Сен текмиль койлюге чевирильгенсинъ, Бекир, – деп сёзге киришти. – Сенден пиченлернинъ, пелит тереклерининъ къокъусы келе.

– Инкяр этмейим, – деди Бекир. – Мен там бир койлюм: балаларны окъутам, тереклерни чапалайым, ер къазам, зарзават асрайым, керек олса, джемааткъа ярдымгъа да келем. Сен олсанъ, япмазсынъмы?

– Мен япып оламаз эдим. Бала тербиелемек... окъутмакъ... Ёкъ, джаным! Табиатыма келишкен хызмет дегиль.

– Ич феналыгъы ёкъ. Аксине, мен бунда зевкъ тапам. Меним хатрымда... Шеэрде окъугъанда сен рессам олурым деп хаяллана эдинъ. Ничюн аджеба? Санъа буны ким меджбур эте эди? Кимсе де.

Озюнънинъ авеслигинъ бар эди, дегильми? Ничюн меним оджалыкъкъа ниетим ола бильмесин?!

– Догъру. Лякин бу меслек сени ипрандырыр. Яш экенде къартайтыр, санъа языкъ олур. Чюнки оджалыкъ буюк гъайрет истей.

– Бу яшыма кельдим, гъайрет истемеген меслек корьмедим ве эшитмедим. Эр джефанынъ бир сефасы ола. Ёкъ, джаным, оджалыкъ мутебер иш.

Абибулла Сулейманович мусафирнинъ фикрине текрар итираз этмек истеди, лякин бу арада ашагъыда араба къапы артындан эшитильген давуш, сёзюни больди.

Бу, къадын сеси эди.

– Сание апте, чыкъсанъыз мында! – деп къычырды.

Сание мердивеннинъ уджуна барып, ашагъы эгилерек:

– Ким о? – деп сорады.

Кене, далгъын къадын сеси эшитильди:

– Риджа этем, чыкъынъыз!

Сание аджеле-аджеле ашагъы энди, азбар къапыгъа якълашкъанда:

– Усьние, сенсинъми? – деп сорады. – Джаным, ичери кирмей, къапыны къакъкъанынъ не?

Араба къапынынъ кучюк къанаты яваштан ачылды, Усьние кедерли бир алда ичери кирди. Сание онынъ юзю дивар киби агъаргъаныны эслеп, айретте къалды.

– Усьние, тувгъаным! Санъа не олды?

Усьние джевап бералмады. Кирпиклери арасында нур киби козьяшлары пейда олдылар. Бираз сусып турды, сонъра Саниеге бала бакъышларыны догърултаракъ:

– Мансур олюм алында, – деди. – Гедже саат дёрттен берли башынынъ уджундан эким айырылмай. Не япаджагъымны бильмейим. Шашкъанымдан сизге кельдим. Юрегим даянмай.

– Хайыр ола. Апансыздан бу не демек?

– Акъылым етмей, Сание аптечигим. Тюневин кеч олгъанда кельди, башым агъыра деп шикяетленди, ятып къалды. Гедженинъ бир маалинде инълемеге башлады. Турып бакътым, бутюн вуджуды тер ичинде эди. Къомшу Никанор акъайнынъ огъланчыгъы экимни чагъырды. Шундан берли эсини топлап оламай.

Сание аптечигим, келип бакъынъыз, ялварам. Эким къайтмакъ истей, мен аптекагъа кетем. Ялынъыз ташламагъа къоркъам.

Сание, аят ичинде савут джуваяткъан Дорагъа давуш этти. Дора аджеле къапыдан софагъа атылгъан арада, онъа:

– Чабик ол, меним фырлантамны бер, – деп къычырды.

Дора, бир мунасебетсиз, яры ёлдан фырланта истенильгенине тааджипленди исе де, сонъудан, – – "Бу, Сание аптеде биринджи кере дегиль", деп тюшюнди, аман, кишилик эвге кирди. Ашыкъкъанындан, килимнинъ уджуна сюрюнип абынды, къайтып оны тюзетейим дегенде, омузынен чечек савутына урунды. Козюнинъ алдында, диварда асылы тургъан фырлантаны корьмей, оданынъ ичинде чапкъаламагъа, къыдырыкъламагъа башлады.

Ашагъыда, мердивен янында сабырсызлыкънен беклеген Сание:

– Дора, къайда баттынъ шу? – деп текрар къычырды.

– Шимди, шимди.

Ниает, фырланта козюне чалынды. Алып, мердивенден ашагъы джувурды.

Бекир эвге кельгенинден берли софада корюльмей тургъан Доранынъ, шимди, ничюндир, пейда олып, бойле чапкъалагъанына тааджипленди. Эгилип софадан азбаргъа козетти, Саниенинъ яш къадыннен берабер араба къапыдан чыкъып кетеяткъаныны корьди.

–- Абибулла, бу не я? – деп мураджаат этти. – Сание аптенинъ юзю пек къаарьли корюне.

Абибулла, абдырап еринден турды, анасынынъ янындаки къадынгъа козетти, Усьние экенини таныгъан сонъ, яваштан, Бекирнинъ сёзлерини текрарлады:

– Керчектен де... Бу не экен?

Софагъа къайтып кельген Дорадан соралгъанда, о да омузларыны къысты, башыны къыйыштырды:

– Ич бир шей анълап оламадым, – деп джевап берди ве ашханагъа кирип кетти.

Абибулла Сулейманович, Бекирге айланып:

– Истесенъ, азбаргъа чыкъайыкъ, – деди. – Къайсы тереклерининъ салкъынында отурмакъ, зан этсем, мындан гузельдир.

Бекир итираз этмеди. Экиси сабырлы-сабырлы мердивенден тюшти, тереклернинъ, талдасына догъру кеттилер.

Азбарда кобелеклернинъ учушы, сары балчыкънен сылангъан сепетлернинъ чевресинде айлана берген балкъуртларнынъ вызылдысы, сачакъларда юва япкъан къарылгъачларнынъ севимли тюркюлери хошнутлыкъ догъура эдилер.

– Мында, акъикъатен, фена дегиль экен, – деди Бекир. – Меним койге багъланып къалувымнынъ себеби де будыр. Табиат дюльберлигинден чокъ зевкъ алам. Шунынъ озюне, институт омрюни де унутып оламайым.

– Анда да багълысынъ, ойлеми?

– Эбет... Анда да багълым.

– Шай олса, сенинъ вазиетинъ зор экен. Эки якътан багълы адам, сыкъынтыгъа къалгъанда, экиге болюнмеге меджбур, бу къолай дегиль.

Абибулла Сулейманович, эрик тереги астында булунгъан тахта сетке отурды. Бекир узанып, далдан ешиль япракъ къопарды, агъызына къойып, къычыртмакъ истеди, лякин озюни туталмай, Абибулланынъ сёзлерине кулип джиберди:

– Манъа ойле келе ки, мурадымны анъламадынъ.

Мен эки тюрлю багъ хусусында айттым, эм ич биринден айырылмакъ истемейим. Аксине, оларны излемеге борджлум. Бири, сенинъ бегенмеген – оджалыгъынъ, дигери исе, Ташкентте окъугъан дост къызымдыр.

Абибулла Сулейманович кулюмсиреди. Бекир буны абайламады. Багъчасарайда окъугъан маальде Бекирнинъ, къызлардан къоркъкъан, утанчакъ яш олгъаныны хатырлап алды.

– Демек тезден тойгъа бараджакъмыз, ойлеми? – деп сорады.

– Эбет... тезден. Мумкюн дередже, тезден… Айып этме? Сен насылсынъ? Меним бир шейден хаберим ёкъ. Бельки де, бала-чагъа саибисинъдир?!

Абибулла Сулейманович бир кереден джевап бермеди. Сагъ аягъыны ерден алды, эки элинен тизини къапып тутты, аякъкъабынынъ окчесинен бир къач кере сетнинъ тахтасына урып алды, бираздан, Бекирге айланып:

– Мен вакъыт тапмадым, – деп кулюмсиреди. – Лекциялар... экспедициялар... билесинъми? Асыл да имкян бермедилер. – Бираз тургъан сонъ: Инсан энъ эвеля юксельмели, – деди. – Идеаль... инсанда идеаль олмалы, мен мердивен бою озь идеалларымнынъ юксекликлерине котерилем. Эбет, инсан огълу юксельмелидир. Эвленюв исе...

Бу арада азбаргъа Сание кирди, терек астында Абибулланы ве Бекирни коререк, оларгъа догърулды.

Абибулла еринден турды, анасына якъынлашып, сабырсызджа:

– Сизге не олды? Ничюн бойле чапкъалайсынъыз? – деп сорады.

Сание сетнинъ узерине ерлешти, башындаки фырлантасыны чезди, терен нефес алды:

– Мансур олюм алында, огълум, – деп джевап берди. – Эким бакъты, пек ярамай, деди.

Мусафир еринден турды, пытакълар арасындан кок юзюне бакъты, уйле авгъан, тереклернинъ талдалары озь ерлерини чокътан денъиштирген эди.

– Чыкъмагъа вакъыт. Сание апте, айып этменъиз, мен кетейим, – деди. – Шеэрде ишим бар.

Сагълыкънен къалынъыз!

Бекир, Сание аптенинъ элини алды, сонъра Абибуллагъа хытапнен:

– Мытлакъа кель! Истеген махсулынъны ашарсынъ, – деди. – Келирсинъми?

– Келирим, – деди Абибулла Сулейманович. – Экимлер дагъ авасындан файдаланмамны тавсие эттилер. Яшлыгъымда джурьгеним о юксек къаяларны, елемлик Бабулгъан Дагъларыны, берекетли багъчаларны аля унутмадым.

Сание апте – "Уйлелик ашкъа къал, тезден Сулейман агъанъ келеджек", деп бакъты, лякин Бекир динълемеди. Биджагыны устюне кие-кие къапыдан чыкъты.