Ибраим Челеби

Номаннынъ бабасы Ибраим Челеби баба-деделери киби зенгин, эскиден танылгъан бир аиленинъ башы эди. Бу аиленинъ еди къат несили зенгинликлеринден зияде йигитликлери ве инсаниетликлеринен беллидир. Къырымда, хусусан чёль регионларында, къырымтатар халкъы келип чыкъувына, тамырына коре акъсуеклер ве къарасуеклерге айырыла. Ибраим Челеби яры акъсуек, яры къарасуеклерден олгъан челебилер табакъасына менсюптир. Бунъа коре, Номан да кенди тамырлары иле челебилердендир. Умумен челебилик унваны Къырым ханлыгъы девиринде буюк хызметлер косьтерген адамларгъа ханлар тарафындан берильген имтияздыр. Челеби арап сёзю олып, тербиели, муляйим эфенди манасыны бильдире. Бир неви руханий акъсуеклик дереджеси эди. Бунъа коре, Ибраим Челеби, Абдулалим Челеби, Эбу-Бекир Челеби, Номан Челеби, Аджы Ислям Челеби, Шейх-уль Ислям Челеби исимлериндеки «челеби» келимеси оларакъ сойадлары дегиль де, менсюп булундыкълары руханий акъсуеклик табакъасындан кельген «Бой -Уругъ» васфларыдыр. Умумен алгъанда Н.Челебиджиханнынъ тамырлары акъкъындаки меселе гъает меракълыдыр. Сонъки вакъытларда алынып барылгъан араштырмаларгъа, хусусан къырымтатар тарихчысы И.Абдуллаевнинъ къайд эткенине коре, Къырым девлет архивинде Н.Челебиджиханнынъ бабасы ве эмджесининъ озь къолларынен имзалагъан весикъалар мевджут. Н.Челебиджиханнынъ бабасынынъ толу ады Ибраим Челеби Осман Челеби Абдул-Гъани эфенди, эмджесининъ толу ады Мемедемин Челеби Осман Челеби Абдул-Гъани эфенди. Бойлеликнен, Н.Челебиджиханнынъ къартбабасынынъ ады Осман Челеби, къартдедесининъ ады Абдул-Гъани эфенди олгъан. Весикъалар тедкъикъ этильгенде Абдул-Гъани эфендининъ бабасынынъ ады да бельгиленди. Онынъ ады Меин, башкъа менбаларгъа коре, Аджы молла олгъан. Бинъ еди юз докъсан беш сенеси Къырым эалиси джедвельге алынгъанда Меин Аджы молланы Перекоп уезди Къыпчакъ кою къашындаки руханийлер табакъасына аит деп язгъан эдилер. Бинъ секиз юз алты сенеси Меин Аджы молла вефат эте. Лякин сонърадан эалини джедвельге алув отькерильгенде онынъ огъуллары Мамеди ве Абдул- Гъанини поселянлар табакъасына аитлер деп язалар. Арадан отуз йыл кечкен сонъ къыркъ еди яшындаки Мамеди ве къыркъ дёрт яшындаки Абдул-Гъани оларны руханийлер табакъасына къайтарылмасыны мураджаат этип муфтиге риджа этелер. Муфти Сеит-Джемиль эфенди Перекоп уездининъ къадысына бу меселенен огърашмакъны авале эте. Мамеди ве Абдул-Гъанининъ арзуалларында беян этильген малюматлар тасдыкъланыла. Муфти Сеит-Джемиль эфенди бинъ секиз юз отуз еди сенеси Таврия губерниясынынъ идаресине, шу сененинъ март бешинде исе Таврия губернаторына мураджаат эте. Бинъ секиз юз отуз еди сенеси апрель беште Таврия губерниясы идаресининъ топлашувында Таврия мусульман диний идареси акъкъындаки Низамнаменинъ единджи параграфына мувафыкъ агъа-къардашлар Мамеди ве Абдул-Гъанини поселянлардан руханийлер табакъасына кечирюв акъкъында къарар къабул олуна. Таврия мусульман диний идаресининъ тертип эткен мусульман руханийлерининъ джедвелинде къайд этильгени киби, Н.Челебиджиханнынъ къартдедеси Абдул-Гъани эфенди (бинъ еди юз докъсан сенеси догъумлы) та бинъ секиз юз элли алты сенесине къадар Моллалар-Эли коюнинъ джамисинде мазинлик япты. Бинъ секиз юз элли алты сенеси июль он алтыда оны Перекоп уездиндеки Барач коюнинъ джамисине имам, арадан эки йыл кечкен сонъ, бинъ секиз юз элли секиз сенеси июль он экиде айны шу уезддеки Барын коюнинъ джамисине имам оларакъ таинлейлер Абдул-Гъани эфендининъ эки огълу олгъан: Осман Челеби (Н.Челебиджиханнынъ къартбабасы) ве Исмаил Челеби. Исмаил Челебининъ Эбу-Бекир Челеби, Джемиль Челеби исимли эки огълу ве Айше исимли къызы олгъан. Бинъ секиз юз элли секиз сенеси июль йигирми учьте Осман Челебини Перекоп уездиндеки Барач коюнинъ имамы оларакъ сайлайлар. Бинъ секиз юз алтмыш дёрт — бинъ секиз юз алтмыш еди сенелеринде Къырымнынъ Бурлакъташ волостынынъ баш имамы вазифесинде булуна. Арадан йигирми йыл кечкен сонъ Ишунь волостынынъ Ыргъыз кой джемаатынынъ риджасына бинаэн бинъ секиз юз сексен еди сенеси майыс йигирми учьте отуз дёрт яшындаки Ибраим Челеби (Н.Челебиджиханнынъ бабасы бинъ секиз юз элли учь я да бинъ секиз юз элли дёрт сенеси догъумлы) Таврия губерниясы идаресининъ къарарына бинаэн Буюк-Сонакъ коюндеки джамиге имам вазифесине, онынъ эмджеси Исмаил Челеби Абдул-Гъани эфенди огълу мазин вазифесине тайинлене. Арадан учь йыл кечкен сонъ, бинъ секиз юз докъсан сенеси Таврия губерниясы идаресининъ къарарына бинаэн Къырым ярымадасындаки джеми джамилернинъ мулькюни джедвельге алув боюнджа комиссия мейдангъа кетириле. Бинъ секиз юз докъсан сенеси ноябрь он экиде Буюк-Сонакътаки та Къырым ханлары девиринде къурулгъан джами инспекция япылгъанда, джумледен, имам Ибраим Осман Челеби огълу ве мазин Смаил Абдул эфенди деп къайд этильген эди. И.Челеби Буюк-Сонакъ коюндеки джамиге имам тайинленгени акъкъындаки ферманнынъ джоюлгъаны себебинден Таврия губерния идаресине ишбу ферманнынъ копиясыны кендисине берильмесини риджа этип, мураджаат эте ве шу сенеси август беште губерния идареси онынъ риджасыны къанаатлендире. Ибраим Челебининъ топракъ мулькю меселесине кельгенде шуларны къайд эте билемиз. Ибраим Челебининъ шахсий мулькю олгъан топракъларнынъ колеми не къадар олгъаны акъкъында бугуньде-бугунь там догъру малюмат ёкъ. Лякин агъа-къардаш Ибраим Челеби ве Мемедемин Челебининъ, эмджелери Исмаил Челебининъ Буюк-Сонакъ, Курчи-Кирей кой леринде ве Айгуль (я да – – Акъсу) голюндеки топракъларынынъ Къырым девлет архивининъ “Губернская чертежная” фондунда геофизик къайдлары ве чертёжлары сакъланып къалгъандыр. Бинъ секиз юз докъсан дёрт сенеси ноябрь йигирми дёртте Мелитополь уездининъ

топракъ ольчей иджилери Сварычевскийве Сухомлинов, Дженюбий Русие Дагъ ишлери идаресининъ векили, туз голлерининъ козетиджиси Кржижановскийве Курчи-Кирей кою сакинлерининъ шаатлыгъында “Таврия губерниясы Перекоп уезди Буюк-Сонакъ коюндеки Осман Челеби Абдул-Гъани эфенди огълунынъ огъуллары Ибраим ве Мемедемин Челебининъ ярарлы ве ярарлыкъсыз топракълары беш юз десятина бинъ еди юз отуз беш сажендир”, деп къайд эткен эдилер. Бундан эвель, бинъ секиз юз докъсан дёрт сенеси ноябрь он беште Таврия губерниясы топракъ ольчей иджисининъ ярдымджысы Лукирский тарафындан агъа-къардаш Ибраим ве Мемедемин Челебилернинъ Курчи-Кирей коюндеки топракъларынынъ сынъырларыны бельгилеркен “ярарлы ве ярарлыкъсыз топракълары учь юз десятина эки бинъ отуз дёрт сажень...” колеминде деп къайд эткен эди. Бинъ секиз юз докъсан докъуз сенеси ноябрь он беште айны шу Лукирский Ибраим ве Мемедемин Челебилернинъ Мезарлыкъ дживарындаки топракъларыны ольчейве «Мезарлыкъ дживарында эки десятина эки бинъ юз алтмыш сажень...”йигирми алты деп реестрге къайд эте. Ибраим ве Мемедемин Челебилернинъ Буюк-Сонакъ ве Курчи-Кирей кой лериндеки топракълары джеми секиз юз эки десятина беш бинъ секиз юз сексен беш саженни тешкиль эте эдилер. (Десятина – – метр системасы кирсетильмезден эвель Русиеде эки бинъ дёрт юз саженьге, яни бир, га тенъ кельген мейдан ольчюси; сажень – эки, метрге тенъ кельген узунлыкъ ольчюси). Ибраим Челеби озь топракъларыны не вакъыт саткъаны акъкъында там малюмат ёкъ. Ялынъыз бир факт мевджут: бинъ докъуз юз беш сенеси июнь айында Эбу-Бекир Челеби Исмаил Челеби огълу якъын тувгъанларынынъ разылыгъынен Толкъанчы-Кирей коюндеки эки юз десятина топрагъыны сата. Мезкюр алыш-вериштен алынгъан параларнынъ бир къысымыны Эбу-Бекир эфенди Номан Челебиджиханнынъ окъумасына сарф эткен ола билир. Ибраим Челеби окъумыш бир адам олмакъле, онынъ яшайышкъа, джемиет аятына нисбетен озь дюнья бакъышлары бар эди. Ибраим Челебининъ сулялесининъ шерефи, сюлялеге олгъан севги ве сайгъы гъает юксек эди. Акъсызлыкъкъа огърагъанлар эр тарафтан келир, оларгъа сыгъыныр, олар тарафындан имае этилир, оксюзлер эвли-баркълы япылыр, ёкъсулларгъа ярдым этилир, топракъ берилир, аралары бозулгъан кимселер барыштырылыр эди. Кой джемааты арасындаки анълашылмамазлыкъларны олар аль этер, койимамынынъ ве кой оджасынынъ сыкъынтыларына олар ярдым къолларыны узатыр, рус мемурлары тарафындан койдешлерининъ акъ-укъукълары сыкъыштырылса оларны имае этер эдилер. Къырымда Ибраим Челеби киби джанкуер, джумерт къальб инсанлар аз дегиль эди. Олар япаджакъ ишлерини биле эдилер! Рус мемурларынынъ тазыйыгъы астында булунсалар да факъыр-фукъарелернинъ азапукъубетлерини енгиллештирмеге тырыша эдилер. Рус мемурлары ве къырымтатар мырзаларынынъ эксериети бойле «баштакълыкъларны» бегенмей, оларнынъ нуфузыны къырмакъ ичюн аякъкъа турдылар. Рус мемурлары ве оларнынъ авасына зиль туткъан, оларнынъ дегирменине сув къуй гъан къырымтатар мырзалары, руханийлери атешни даа зияде якъмакъ, къырымтатарнынъ яшайышыны зиндан къаранлыкълары ичинде булундырмакъ, къырымтатарнынъ аятыны куль этмек, Ибраим Челеби киби имаеджилерни ёкъ этмек, оларнынъ самимий, мааллий ватанперверлик дуйгъуларынынъ огюни кесмек, оларнынъ аятбахш оджакъларыны сёндюрмек пешине тюштилер. Рус мемурлары чешит тюрлю ифтиралар уйдурып, кой джемааты арасында Ибраим Челебининъ итибарыны тюшюрмек ичюн арекет эттилер. Фитнегярлыкъ, фесаткярлыкънынъ къоллары къыскъалыкъ япкъан сонъ энъ ашша усулдан файдаланмагъа къарар бердилер. Ибраим Челебининъ табиатындаки энъ назик, энъ зайыф нокътачыкъны булдылар ве шу нокътачыкъкъа сабырнен, яваш-яваш басып, оны ифляс ёлларгъа сюйреклемеге башладылар. Ибраим Челебини ичкиге алыштырдылар. Чокъкъа бармадан сагълам къавмнинъ темеллери сарсылды. Ибраим Челебининъ топракълары, бир чокъ мулькю сатылды. Атта Номаннынъ севимли атыны да алып кеттилер.