"Буюклерини танымаян миллет кучюлир..."

И.Гаспринский ве Н.Челебиджихан. Портретлерине даир базы къайдлар

Бугуньде-бугунь земаневий тарих янъы баскъычкъа чыкъар, янъы айланмалар, янъы бурулышлар алдында турар экен, шанлы ве айны заманда феджий тарихымызгъа бир назар ташламакъ, тарихнынъ айланмаларында ог сафкъа чыкъкъан миллий къараманларымызнынъ омюри ве фаалиетлерини козьден кечирмек, бугуньки кунюмизге хулясалар чыкъармакъ керекмиз. Он докъузынджы-йигирминджи асырларнынъ кесишкен девиринде тарих бизге эки буюк, улу инсанны багъышлады: биринджиси – – улу мутефеккир, маарифчи, миллий матбуатымызнынъ эсасчысы Исмаил бей Гаспринскийдир. Экинджиси – Къырымтатар халкъы биринджи Къурултайынынъ мутешеббюси ве тешкилятчысы, Таврия губерниясынынъ муфтиси, бинъ докъуз юз он еди сенеси Къырым Халкъ Джумхуриети Миллий Укюметининъ реиси, антлы шеитимиз Номан Челебиджихандыр. Бу ерде шойле бир суаль догъа: башкъа-башкъа несиллерге менсюп олгъан Гаспринский ве Челебиджихан бири-бирилерини шахсен таный эдилерми? Эгер, олар шахсен таныш иселер, бир тарихий девирде яшагъан, лякин тарихнынъ чешит айланмаларында фаалиет косьтерген Гаспринский ве Челебиджихан бири-бирилерининъ фаалиетлерине насыл къыймет кесе эдилер? Къолумызда булунгъан архив материалларына, базы дигер эдебият ве менбаларгъа эсасланып шу суаллерге джевап тапмагъа арекет эттик. Эбет, олар бири-бирини шахсен таный эди, бельки де дефаларджа корюшкендирлер. Лякин биз насылдыр бир тахминлерге дегиль де, язылы менбаларгъа эсасланмагъа меджбурмыз. Биз шу языларымыз черчивесинде Гаспринский ве Челебиджиханнынъ учь корюшюви, экиси ичюн де, фикиримиздже, такъдиране олгъан учь корюшюви узеринде токъталмакъ ниетиндемиз. Исмаил бей Гаспринский ве Номан Челебиджихан, юкъарыда къайд эткенимиз киби, миллий къуртулыш арекетининъ эр джеэттен фаркълы басамакъларында тургъан, лякин бир гъае огърунда джанларыны феда эткен инсанлардыр. Яшы джеэтинден бири-биринден баягъы фаркъ эткен инсанлар олгъанына бакъмадан, экиси де тарихта айны силинмез излерини къалдырдылар. Сиясий бакъымдан олар бири-биринден бираз фаркъ этселер де, меселя, Гаспринский – – либерал, Челебиджихан – ультра-радикалджы – экиси де сёзнинъ там манасы иле идеалист эдилер. Исмаил Гаспринский отуз дёрт яшында экенде Номан Челебиджихан дюньягъа кельди. Номан Челебиджихан йигирми докъуз яшында экенде Исмаил Гаспринский вефат этти. Бу ерде дикъкъатынъызны меракълы бир факткъа джельп этмек истеймиз. Гаспринский алтмыш учь яшында, яни Мухаммед пейгъамбернинъ яшына келип вефат эткен олса, Номан Челебиджихан ислям дининде урьмет этильген дигер бир пейгъамбер – – Иса пейгъамбернинъ яшына келип, яни отуз учь яшында Алланынъ рахметине къавушты. Табир-и джаиз исе шуны къайд этмели ки, Мухаммед пейгъамбер озь эджелинен вефат эткен олса, Иса пейгъамберни путперестлер къатль эттилер. Гаспринский озь эджелинен вефат эткен олса, Челебиджиханны большевик путперестлери къатль эттилер. Аджеба, бу бир фелек нишанеси, Алланынъ эмри-шерифи дегильми экен? И.Гаспринский ве Н.Челебиджиханнынъ шахсий танышлыкъ меселесине къайтайыкъ. Эдиге Къырымал «Къырым тюрклерининъ миллий мюджаделеси» адлы китабында къайд этип кечкени киби, Исмаил бей Гаспринский бинъ докъуз юз докъуз сенеси Истанбулгъа келе. Истанбулда оны Къырым талебе джемиетининъ азалары Богъазда къаршылап алалар ве «Хедивиаль Палас» отелинедже озгъаралар. И.Гаспринский «Февзие» къыраетханесинде чыкъышта булуна ве къырымлы талебелернен Сухулет отелининъ буюкче бир салонында айрыджа корюше. Талебелер Исмаил бейге береджек суаллерини кунь эвельден къарарлаштыргъан эдилер. Бу суаллер, эльбет де, инкъиляпнен, сиясий, ичтимаий проблемаларнен багълы эди. Исмаил бей талебелерге джиддий ве мунакъаша къабул этмеген бир тавур иле илимге, бильгиге сарылмакъны тевсие этти, талебелернинъ сиясий ве ичтимаий эндишелерине джевап бермеге биле агъырлангъан эди. Бунъа бакъмадан, джемиетнинъ азалары Исмаил бейни Къырым талебе джемиетининъ фахрий реиси этип сайладылар. Джафер Сейдамет Къырымэр де бу корюшюв акъкъында озюнинъ «Базы хатырлавлар» китабында ихтирам иле икяе эте. Лякин Джафер Сейдамет базы бир шейлерни тюшюрип къалдыргъангъа бенъзей. Умумен алгъанда, Джафер Сейдаметте Челебиджиханнен, дигер лидерлеримизнен багълы фикирлерни «тюшюрип къалдырувлар», теэссюф ки, сыкъ расткеле. Буны архив материалларынен «Базы хатырлавлар»даки фактларны тенъештирип бакъкъанынъда корьмек мумкюн. Меселя, бинъ докъуз юз докъуз сенеси Истанбулда Исмаил бейни къаршылап алув меселесинде де бунъа ёл бере. Исмаил бейни къаршылап алмагъа чыкъкъан, «онынъ къолуны алып опькен» талебелер арасында Номан Челебиджиханнынъ олмамасы мумкюн дегиль эди. «Азырлагъан программамызны кендисине (яни Исмаил бейге) мен бердим», деп яза Джафер Сейдамет. Барсын, шай олсун. Лякин Дж.Сейдаметнинъ Сухулет отелинде Исмаил бейнен корюшювге кельген «джемиетимизнинъ муим азалары’’ деген ибаресини насыл анъламалы? Джемиетнинъ «муим азалары» Номан Челебиджихан, Абибулла Одабаш, Керчийве дигерлери дегиль экенми? Бундан келип чыкъып, шуны къайд этмели ки, И.Гаспринский ве Н.Челебиджиханнынъ, бугуньки тильнен айтаджакъ олсакъ, биринджи ресмий ве шахсий танышлыгъы бинъ докъуз юз докъуз сенеси август айында Истанбулда олды. Экинджи кере олар кене Истанбулда, бинъ докъуз юз он эки сенеси январь айында корюштилер. Исмаил бей Истанбул

зияретинде русиели ислям талебе джемиетининъ азалары арасында чыкъкъан ве Къырым талебе джемиетининъ базы азаларынынъ да къатылдыгъы буюк бир анълашылмамазлыкъта хакимлик, яни судьялыкъ япмакъ зорунда къалды. Бу анълашылмамазлыкънынъ мевзусы о девирлер ичюн гъает актуаль эди: тюркчилик ве татарджылыкъ буюк даваларгъа себеп ола эди. Затен, шу эки акъымгъа параллель оларакъ Османлы императорлыгъынынъ бутюн мусульман тевабасыны бир миллетнинъ азалары оларакъ къабул эткен османджылыкъ акъымы деген учюнджи бир акъым ортагъа чыкъмагъа башлагъан эди. Русиели ислям талебе джемиетининъ бинъ докъуз юз он эки сенеси январь йигирми экиде олгъан топлашувында Исмаил Гаспринский къарарыны тюркчилик лей хинде берди. Къырымлы талебелернинъ лидери Номан Челебиджихан ве дигерлери исе тюркчиликни инкяр этмеден татарджылыкъ ёлуны туттылар. «Тюркчилик-татарджылыкъ» узеринде чыкъкъан ишбу анълашылмамазлыкъта Номан Челебиджихан кенди фикирлеринде къатты турды. Лякин бу ал «тюркчи» Исмаил бейнен «татарджы» Челебиджиханны тарих озенининъ къаршы-къаршыгъа тургъан ялыларына котерип атмады. Бинъ докъуз юз он эки сенесининъ январь айында олгъан вакъиадан келип чыкъып тахмин этемиз ки, миллетчи, ультрарадикал бир инсан олгъан Номан Челебиджихан ве мутефеккир, нашир, реформатор, къоджаман ферасет саиби Исмаил бей Гаспринский экинджи кере, иште, бойле корюшкендирлер. Ишбу язымызнынъ башында Исмаил бей Гаспринский ве Номан Челебиджихан бири-бирилерининъ фаалиетлерине насыл къыймет кесе эдилер? – деген суальни къойгъан эдик. Тюрк ве ислям дюньясында мешур бир мутефеккир ве реформатор Исмаил Гаспринский йигирми дёрт — — йигирми беш яшындаки Номан Челебиджихангъа юксек къыймет кескенини, онъа буюк умютлер багълагъаныны, эльбет де, инкяр этмек олмаз. Бу хусуста шимдилик элимизде олгъаны-оладжагъы бир язма делилимиз бар. Меселе шунда ки, Номан Челебиджихан бинъ докъуз юз он эки сенеси Истанбул дарульфунуныны аля дереджеде битирип, Къырымгъа къайтып келе ве бинъ докъуз юз он учь сенеси Санкт-Петербурггъа кете ве анда Психоневрология институтынынъ адлие болюгине окъумагъа кире. Н.Челебиджихан Санкт-Петербургда факъир бир аят кечире. Окъув акъкъыны тёлемек, озюни энъ адий аш-сувнен теминлемек ичюн дерслерден сонъ адий ишчи, таш тёшейиджи олып чалыша. Бу хабер, эльбет де, Къырымгъа, И.Гаспринскийнинъ къулагъына етип келе. И.Гаспринский Н.Челебиджиханнынъ нидже зорлукъ ве къыйынлыкъларгъа бакъмадан, устюне киймеге бир джорукъ урбасы, ашамагъа, кунь корьмеге парасы олмагъанына бакъмадан, Русие пайтахтына барып, институткъа окъумагъа киргенини такъдирлей. Бу акъта «Терджиман» газетасында (бинъ докъуз юз он дёрт, март докъуз) уфакъ бир макъале бастыра. Мына шу макъале: «Къырым генчлери арасында рухунынъ метанети, фикрининъ васаъети ве фетерсиз саъелери иле темиз итмиш сонакълы Челебиджихан эфенди къардашымыз, кенди башына чалышуб хазырланаракъ Петрогъраддаки Психоневрологический мектебине хукъукъий талебе сыфатында къабул идильдиги идаремизе («Терджиман»гъа – – Ю.Къ.) гелен бир мектюптен анълашылмыштыр. Челебиджихан эфенди къардашымызы тебрик идерек мувафакъиетле мектеби икмал итмесини теменний идер ве кендисинден хайырлы хызметлер умид идериз». И.Гаспринский ве Н.Челебиджиханнынъ учюнджи кере корюшмелери гъает феджий вазиетте юзь бере. Бу, бинъ докъуз юз он дёрт сенеси юзь берди. Миллетнинъ атасы Исмаил бей Гаспринский къабирде къабир башында исе онынъ мюриди Н.Челебиджихан азретлери козьяшларыны туталмайып, яралы юрегине акъызмакъта эди. И.Гаспринский вефат эткен сонъ, онынъ къорантасына юзлернен тазие телеграммалары ве мектюплер кельди. Ильк кельген тазиенамелер арасында Номан Челебиджиханнынъ тазие телеграммасы да бар эди: «Авдарылды Чатыртав, кочьти Къырым, Энди кимге айтырман сырым? Улу оджамыз Гаспринскийнинъ кечингенини эшиткенде, янгъанымдан агъызымдан къайгъы ве кедер толу сёзлер турмай акъты, козьлеримден чыкъкъан самимий яныкъ козьяшларымны тутып оламадым, олар мени ич быракъмадылар. Мен, козьлерим яшлы алда, бу буюк къайгъы ве яныгъымызны онынъ къорантасынен ве бутюн дюнья мусульман халкълары иле пайлашмакъ истейим. Ч.Номан. Бинъ докъуз юз он дёрт сенеси, сентябрь он бир. Кезлев». Н.Челебиджихан насылдыр бир себеплерге коре, И.Гаспринскийнинъ дженазесине етишип келялмай, Дж.С. Къырымэрнинъ хатырлавларында Багъчасарайда дженазе биткен сонъ етип кельгени акъкъында малюмат бар. И.Гаспринскийнинъ дженазесинден сонъ, Багъчасарайдаки «Петроград» локъантасында джан ашы берильди. Н.Челебиджихан ишбу емекте къыскъа бир нуткъ сёйледи. Озь чыкъышында Исмаил бейнинъ фикирлерининъ рухуны, тюбю-темеллерини инджеледи. «Илимге таянмагъан эр бир шей, эр бир къудрет йыкъылмагъа махкюмдир», – деди. Мерхумнынъ зекясыны мунтазам суретте чалышып тургъан фикирлер, гъаелер фабрикасынен къыяс этти. «Онынъ юреги бутюн миллий сырларнынъ хазинесидир», – деди. Ве айны шу фикирлерни Исмаил бей Гаспринскийнинъ вефатына бир йыл толувы мунасебетинен язгъан ве «Терджиман» газетасынынъ бинъ докъуз юз он беш сенеси сентябрь он бирде чыкъкъан санында дердж эттирген «Анълая бильсейдик...» макъалесинде текрарлады, кенишлетти, теренлештирди. (Арадан сексен йылдан зияде вакъыт кечкен сонъ бу макъаленинъ толу варианты бинъ докъуз юз докъсан секиз сенеси «Янъы дюнья» газетасында текрар дердж олунды – Ю.Къ.). Номан Челебиджиханнынъ Исмаил бейнинъ айдын хатырасына багъышлангъан «Анълая бильсейдик...» макъалеси санатнынъ энъ назик ве энъ къудретли алети олмыш СЁ З иле тикленильген ве эбедий

тураджакъ озьгюн бир эйкельдир. Ве айны заманда коклерни титреткен, юреклерни тилим-тилим догърагъан бир ферьяддыр! Номан Челебиджихан козьлеримиз огюнде Исмаил бей Гаспринскийнинъ портретини, сымасыны джанландырыр экен, бар къуветнен бугуньки девирнинъ аджджы акъикъатынынъ устюни ача.«... Корьмек, эшитмек – анъламакъ дегильдир. Коклерни, йылдызларны, кунеш ве айны эр кунь коремиз, урь, парлакъ ве юксек зияларыны эр кунь ис этемиз де, миллиоларнен инсанлар арасында аман-аман пек азымыз оларнынъ не олгъаныны анълая билемиз. Исмаил бек де бойле юксек бир кяинат эди. Оны да эпимиз эшиттик, онынъ да нуры иле, ирфаны иле, фейз ве фазилети иле эпимиз зияландыкъ. Атта бир чокъларымыз (онынънен) корюштик ве къонуштыкъ биле... Лякин бу ольмез шахсиетнинъ не олгъаныны анълая бильдикми?.. Бу ляй етеннах-и фезанынъ ильмий, эдебий, ичтимаий мевкъиъини бильмеге мувафыкъ олдукъмы? Ё къ, биз оны анъламадыкъ ве анълап оламаз эдик. Анълап оламагъанымыз ичюн де, атта оны акъикъий бир муаббетнен севмез эдик. Зира, татар миллети хенуз буюклерини анълайджакъ, такъдир этеджек, оларнынъ ильмий шахсиет-и ильмие ве ичтимаиесини тайин этеджек ве– саъэте, теэссюф олуныр ки, хенуз малик дегильдир. Татарнынъ ильмий, фикрий севиеси аля даа о дередже юксельмегендир...», – деп ферьяд эте Номан Челебиджихан. Исмаил бейнинъ рухий, фикрий, мефкюревий къудрети алдында башыны эгип, Исмаил бейнинъ деасына седжделер этип, Челебиджихан шойле яза: «Отуз миллионлыкъ унсур-и бешери бильмем насыл бир къувет иле топлай, дагъыта, текрар топлай, бирлештире, сагъгъа-солгъа севкъ эте, чаптыра, сиясий, эдебий, ичтимаий, миллий джерьянлар иле арекет эттире, джанландыра эди. Джанландыра, яшата да, о, биззат, гъарибдир ки – асла анълашылмаз эди. Аля даа анъламаймыз». Эбет, Номан Челебиджиханнынъ озю де рухий, фикрий, мефкюревий къоджаманлыкъта бир кяинат эди. Кяинат кяинаткъа къыймет кесер экен, онынъ, яни Исмаил бейнинъ анълашылмагъаныны, табиаты, сёзлери, арекетлерининъ муреккеплигини статист киби къайд этмей, аксине инсан зей ини ишбу къоджаманлыкъны къаврап алмакътан аджиз олгъаныны айтып кече. Исмаил бей Гаспринскийни анъламакъ ичюн онынъ яшагъан муитини бильмек керек, деп къайд эте Н.Челебиджихан. Чюнки Исмаил бей Шаркъ ве Гъарп арасында бир копюр эди. Гъарптан топлагъан мефкюрелерини шаркъ муитине уйгъунлаштырып, шаркъкъа, «... о замана къадар зулмат ве джеалет ичинде чюрюген татар муитине септи». Исмаил бейни анъламакъ ичюн Франция, Алмания, Русиенинъ ильмий, эдебий ве сиясий джерьянларыны, шу джерьянларны идаре эткен Пушкин, Достоевский, Лермонтов, Тургенев, Толстой, Белинский, Герцен, Данте, Байрон, Кантны ве дигерлерини огренмек керек олгъаныны къайд этерек, Номан Челебиджихан Исмаил бейни адлары анъылгъан шу инсанларнен бир сырагъа къоймай, аксине, шу инсанларнынъ фикр-и зихниелери къаялар олса, Исмаил бей шу къаяларнынъ ташларындан асыл олгъан къоджаман бир дагъдыр, шу инсанларнынъ амиллери фельсефелери бирер далгъа олса, Исмаил бейуджсыз-буджакъсыз денъиздир, демек истей. Номан Челебиджихан Исмаил бей Гаспринскийнинъ сёзлю портретини чызар экен, Исмаил бейге къыймет кеседжек «бир къалем (яни инсан – – Ю.Къ.) татар муитинде хенуз етишмегендир», деп яныкъ иле къайд эте. Ве Н.Челебиджиханнынъ шу яныгъы, йигирминджи асырнынъ башларында юрегинден къопкъан шу ферьяды аля бугунь, яни йигирминджи ве йигирми биринджи асырнынъ кесишкен девиринде биле бар къудретинен юреклеримизге келип урула, дерсинъ Номан Челебиджихан бизим арамызда, дерсинъ бизлерге хитап этип, шу сёзлерини айта: «Не хазинве аджджы акъикъатлар ки, татар бугунь кенди буюклерини биле танымай. Буюклерини танымаян миллет кучюлир! Иште, биз буюклеримизни бойле бир вукъуф иле анълап оламагъанымызны анълап оламагъанымыз ичюн де, бу муитте ич кимсеге нисбетен урьмет ве такъдир ислери догъмагъандыр». Керчектен де, не къадар аджджы, якъыджы, куль-виран этиджи бир акъикъат! «Исмаил бейни тенкъид ве такъдир идеджек, оны акъикъий бир маиетнен севеджек ве севдиреджек, онынъ араъие итдиги тарикъи мустакъими хакъкъы иле таныйджакъ ве нихаетине къадар такъип этеджек биз дегильмиз. Бизим бельки ахвадымыз... Бельки де ойле дегиль», деп къайд эте Н.Челебиджихан. Эгер, Н.Челебиджиханнынъ сёзлерини бираз денъиштирип, оларны кендисине де догърултып, макъалемизге бир екюни-эсап чыкъараджакъ олсакъ, шуны къайд этмелимиз: эм И.Гаспринский, эм Н.Челебиджихан гъафлетлер арасында инълеген къырымтатарларнынъ сиясий, ичтимаий аятларында аятбахш йылдырымларгъа бенъзейлер. Миллетимизнинъ башы узеринде къара булутлар къоюргъанда олар йылдырымдай яшнадылар, озь нурларынен, зия-и ирфанларынен къаранлыкъ ве къоркъунч татар муитини ярыкъландырып, корюндилер, ве лякин сёнмедилер. Биз озюмизни шанлы ве къараман эдждатларымызнынъ мунасип торунлары деп сайсакъ, оларнынъ зияларындан зияланып, оларны анъламагъа, анъладыгъымыздан сонъ, оларны башта бир озь миллетимизге, сонъра алем-и бешериеге танытмагъа, оларнынъ амиллерине садыкъ къалгъан миллетимизни алем-и бешериеге танытмагъа тырышмалымыз.

Абдурешид Медиев ве Номан Челебиджихан – къырымтатар миллий арекетининъ лидерлери: фаалиетлерине даир бир назар

Бири алтмыш учь яшында, дигери отуз эки яшында, учюнджиси отуз учь яшында Алланынъ рахметине къавушкъан бу учь улу сима къырымтатар халкъынынъ он докъузынджы-йигирминджи асырларнынъ кесишкен девириндеки чытырманлы тарихында терен излер къалдыргъандырлар. Олар муайен бир тарихий муддет ичинде «маариф», «миллет», «топракъ», «девлет» дие ферьяд эте-эте инкъилябий атешлер ичинде янып-къаврулып кеттилер. Он докъузынджы асырнынъ сонъларында ве йигирминджи асырнынъ башларында улу Исмаил бей Гаспринский чар самодержавиесининъ алып баргъан эзиджи сиясетининъ нетиджесинде джеалетнинъ къаранлыкъ къуюларына быракъылгъан, махв олув батагъына баттырылаяткъан къырымтатар халкъынынъ, бунынъ киби де Русие империясынынъ ичинде яшагъан бутюн тюрк-татар, мусульман къавмлерининъ козьлерини маариф ве илим-ирфан зияларынен ачмакъ огърунда федаийлик косьтерип арекет этти. И.Гаспринскийнинъ фикир ве идеаллар бешигинден чыкъкъан Абдурешид Медиев, Номан Челебиджихан ве юзлернен, бинълернен мюридлер исе улу атамызнынъ фикир ве гъаелерининъ амельге кечирильмеси ве конкретлештирильмесине атландылар. Тарихчылар Гаспринский -Медиев-Челебиджихан девирини талиль ве тедкъикъ эткенлеринде бу девирни учь басамакъкъа, яни учь акъымгъа болелер: бир. И.Гаспринский ве онынъ меслекдешлери, «Терджиман»нынъ фикрий мирасчыларынынъ акъымы; эки. Бинъ докъуз юз беш — бинъ докъуз юз алты сенелерининъ ихтилялы девиринде Къырымда муим роль ойнагъан «Генч татарлар»нынъ ихтилялджы акъымы; учь. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ ихтилял девиринде миллий вакъиаларнынъ асыл себепчилери олгъан, юксек тасиль алгъан генчликнинъ ихтиляджы, сиясий акъымы. Биз шу сонъки эки акъым узеринде бираз тафсилятлыджа токъталмакъ истеймиз. «Генч татарлар». Бу акъым не вакъыт ве насыл бир муит ве шараитлерде мейдангъа кельди. Башта, «Генч татарлар» группасынынъ адына келиндже, шуны къайд этмелимиз ки, бу бугуньки анъламлар иле аладжакъ олсакъ, ресмийлештирильген, озь низамнамеси, арекет программасы, азаларынынъ там сайысы олгъан бир де-бир тешкилят дегиль эди. Дж.Сейдаметнинъ къайд эткенине коре, бу ад шу группанынъ арекетлерини такъип эткен рус идареси тарафындан берильгендир. О девирнинъ фааль элеманларындан бири Мустафа Берке: «Биз чалышмаларымызда «Генч тюрклер»нинъ ихтиляджлы фаалиетини орьнек этип алгъанымыздан бизге «Генч татарлар» дей эдилер», деп къайд эте. Бу фикирни Амет Озенбашлы да: «Генч тюрклер»нинъ... мефкюрелери Къырымын дургъун голюнде кучюк далгъалар къопарыёрды»; деп бунъа има эте. Бильахире, шимди меселе «Генч татарлар’’ адынынъ къайдан келип чыкъмасында дегиль де, оларнынъ арекет эттиклери тарихий девирде нелерге ынтылып, нелерге иришип олгъанларындадыр. «Генч татарлар» группасы йигирминджи асырнынъ башларында Русие империясында чарлыкъ режимине къаршы къайнашып башлагъан наразылыкъ далгъаларынынъ саесинде мейдангъа кельгендир. Базы тарихчылар, меселя А.К. Бочагов, бу группа бинъ докъуз юз — бинъ докъуз юз беш сенелери И.Гаспринскийнинъ группасында баягъы сонъ пейда олды дейлер. Лякин «Генч татарлар»нынъ фикрий уянув арекетлери ве яваш-яваш туташ алмасы бинъ докъуз юз беш сенесинден сонъ дегиль де, бундан бираз эвельдже, яни он докъузынджы асырнынъ сонъларында шималий Къырымда бир группа оджанынъ тешеббюси иле гизли арекет оларакъ мейдангъа кельди, тек сонъундан онъа «Генч татарлар» деген ад берильди. Затен, «Генч татарлар»нынъ тарих мейданында пейда олмасы табиий бир алдыр. О девирнинъ ичтимаий -сиясий муитине къыскъадан бир назар ташланылса, шойле бир манзара асыл ола. Бинъ докъуз юз — бинъ докъуз юз дёрт сенелеринде Таврия губерниясында чешит-тюрлю тёгереклер ве тешкилятлар мевджут эди. Меселя, Акъярда бинъ докъуз юз сенеси социал-инкъиляпчылар партиясынынъ ильк тёгереклери пейда ола. Бинъ докъуз юз учь — бинъ докъуз юз дёрт сенелеринде шу партиянынъ тёгереклери Акъмесджитте, Бердянскте, Керчьте, Кефеде, Ялтада ве иляхре ерлерде мейдангъа кетириле. Бунынъ киби де, бинъ докъуз юз бир — бинъ докъуз юз дёрт сенелеринде Акъмесджитте Бунд, Поалей -Цион ве Гнчак (эрмени) партияларынынъ тёгереклери, Ялтада, Кефеде, Керчьте, Акъмесджитте эрменилернинъ Дашнакцютюн тешкилятынынъ ячейкалары арекет этип башлай эки юз къыркъ беш. Бинъ докъуз юз беш сенесине келип, социал-демократлар да активлик косьтерелер. Олар арасында къырымтатар халкъынынъ векиллери де корюне. Меселя, Акъмесджит ве Ялта уездлеринде Зариф Садыкъов, Осман Абдул Керим огълу, Мустафа Эмир-Вели огълу ве дигерлери фааль тешвикъат ишлери алып баралар. Лякин къырымтатарлар бу девирде даа социал-демократ партиясынынъ озь миллий менсюпликлерине коре, мустакъиль тёгерегини мейдангъа кетирмейлер.Ялынъыз социал-инкъиляпчыларнен, яни эсэрлернен ишбирлик япкъан екяне группа «Генч татарлар» олды. Социал-демократларнынъ мустакъиль тешкиляты къырымтатарларда тек бинъ докъуз юз он еди сенесинде Къурултай девиринде, яни Къурултайгъа сайлавлар отькерильгенде пейда олды. Къурултай девиринде къырымтатарлар арасында РСДРПнинъ ячейкалары къурулып, биринджи Къурултайнынъ сагъ ве сол къанатларгъа болюнмесине себепчи олдылар. Бу ерде шуны да къайд этмек керек ки, тарихшынаслыкъта «Генч татарлар»нынъ даа бир ады мевджут. Оларгъа Абдурешид Медиевнинъ группасы да дейлер. А.Медиевнинъ етекчилигиндеки бу группанынъ къач азасы олгъаны акъкъында малюматлар олмаса да, ишбу группанынъ либераль бакъышларынынъ тарафдары олгъан И.Гаспринскийнинъ группасына бакъкъанда баягъы радикаль олгъаны беллидир. Эгер

Бинъ докъуз юз беш сенесининъ октябрь йигирми алтысында Багъчасарайда И.Гаспринский къырымтатарларнынъ векялетли топлашувыны отькерип, топлангъанларны революцион ве миллий партияларнынъ программаларынен таныш этип, «либераль фракциясынынъ юзюнде рус джемиетининъ энъ гузель къысымынен бирликте чалышмакъ акъкъында» къарар къабул эткен олса, А.Медиевнинъ группасы Къырымнынъ миллетлерара куреш ве адавет мейданына чевирильмемеси ичюн арекетке кече ве ог плангъа сиясий меселелернен бирликте икътисадий талапларны, яни эр анги миллетнинъ икътисадиятынынъ темель ташыны тешкиль эткен топракъ меселесини, койлюни агъыр икътисадий инкъираздан чыкъармакъ меселесини къоя. Озюнинъ радикализми ве ичтимаий -сиясий бакъышларынен айрылып тургъан А.Медиевнинъ группасы кениш эмекдар кутьлелери ве миллий буржуазиянынъ миллий -инкъилябий ынтылышларынынъ ифаделейиджиси олды. Медениет, маариф сааларында ишлер алып бармакъ иле бирликте, бу группа миллий -инкъилябий ишлерге де баш ура, мевджут девлет тертиплерини, земстволарнынъ алып баргъан руслаштырув сиясетини ачыкъ-ачыкътан тенкъид эте, чар мемуриетининъ авам халкъкъа нисбетен япкъан баштакълыкъларыны, къырымтатар эалисини агъыр икътисадий вазиетке алып кельген арекетлерини кескин тенкъидке огърата, фаш эте. Бастырып келеяткъан рус тиджарий капиталы мааллий миллий буржуазиянынъ гурьдели осьмесине алып келе. Бу девирлерде И.Гаспринский къырымтатар тиджарий буржуазиясына «балаларынъызны коммерция мектеплерине беринъиз, чюнки рус коммерсантынен ракъиблик япмакънынъ башкъа ёлу ёкъ», деп ботен язмагъандыр. Лякин мезкюр капиталистик теракъкъият койлюлернинъ икътисадий дурумыны даа зияде феналаштыра. Йигирминджи асырнынъ башына келип къырымтатар халкъы «деградация учурымы къаршысында» турып къала. Буны статистик малюматлар да тасдыкълайлар. Статистикагъа коре, Къырымда бинъ секиз юз докъсан еди — — бинъ докъуз юз он учь сенелеринде лютеранларнынъ табиий осюви эки, файызны, еудийлернинъ осюви бир, файызны, мусульманларнынъ, яни къырымтатарларнынъ табиий осюви олгъан-оладжагъы сыфыр, файызны тешкиль эткен эди. Саватлылыкъ меселесинде исе къырымтатарлар он бешинджи ерде (мисаль ичюн, чингенелер он алтынджы ерде булуна эдилер. – Ю.Къ.), олюм меселесинде исе къырымтатарлар биринджи ерлерден биринде тура эдилер. Къырымтатар халкъынынъ бу феджий вазиети А.Медиевнинъ группасына фааль арекетлерге кечмеге меджбур эте. Халкъкъа нисбетен озь тесирини арттырмакъ, онынъ иле мефкюревий джеэттен даа да къуветлидже чалышмакъ макъсадынен «Ветан хадими» газетасыны чыкъарып башлай. «Сиясетке лякъайд бакъкъан» къырымтатар кутьлесини уянтмакъ ве аякъландырмакъ, оны озь мукъаддераты огърундаки курешлерге севкъ эттирмек пешине тюше. «Акъ-укъукълар берильмей, акъ-укъукълар алына» шиарыны орталыкъкъа быракъкъан бу группанынъ тарафдарлары Багъчасарайда «Учкъун» яйынларыны чыкъарып башлайлар. И.Гаспринскийнен анълашаракъ, И.Гаспринский аилесинен бир къач куньге Багъчасарайдан кеткен вакъытта «Терджиман» матбаасында еди бинъ нусха колеминде листовкалар басалар, ве, Къырымнынъ дёрт бир тарафына таркъаталар. Лякин халкъ кутьлелери арасында муайен бир джанлылыкъ корюнмей. Чюнки къырымтатарларнынъ эксериети даа сиясий муджаделеге атылмакътан узакъ ве аджиз эди. Хусусан, буны Русие парламентине, яни І ве экинджи Девлет Думасына олгъан сайлавлар ачыкъ-айдын косьтердилер. Шу себептен А.Медиевнинъ группасы рус социалист партиясынен бирликте кетип, рей къазанмагъа киришти. Эсасен рус койлерине, рус ишчилерине кеттилер. Абдурешид Медиев озь меслекдеши Менсеид Джемиловнен барабер Къырымнынъ шималинде иш алып бара, кой - койден юрип озь программасыны анълата ве алынып барылгъан къоджаман ишлер саесинде экинджи Девлет Думасына миллет векили оларакъ сайлана. Онъа эксериетинен къырымтатарлар дегиль де, башкъа миллетлерге менсюп сайлавджылар озь рейлерини бердилер. Бунъа бакъмадан, бу халкъымыз тарафындан бекленильмеген бир музаффериет эди. А.Медиев энди Думада къурулгъан Мусульман фракциясында япкъан къыскъа, лякин гъает мундериджели чыкъышындан сонъ, шу фракциянынъ умумий кятиби оларакъ сайлана. Шуны да къайд этмек керек ки, А.Медиевнинъ кениш ве терен ичтимаий -сиясий фаалиети, эм де «Ветан хадими»нинъ уджюмкяр чыкъышлары саесинде къырымтатарларнынъ медений аятлары белли бир дереджеде джанланып башлады. Бу девирде Къырымнынъ чешит кошелеринде бир сыра зираатчылыкъ кооперативлери ачыла, рушдие мектеплерининъ, Хайрие джемиетлерининъ сайысы чокълаша, эдебият къуветлене, базы дигер медений джерьянларнынъ сурьаты арта. Ве лякин Русиеде инкъиляп богъула, Дума дагъытыла, Русие империясында, шу джумледен Къырымда чар акимиети тарафындан тазыйыкълар къуветлене. А.Медиев группасынынъ фаалиет даиресини сыкъыштырмакъ, онынъ лидерининъ итибарыны тюшюрмек ичюн рус акимиети чешит-тюрлю айнорлыкълар тюшюнип чыкъара. Лякин къарасувбазарлылар А.Медиевни кене де озь лидери, деп таныйлар ве Къарасувбазарнынъ гъалавасы этип сайлайлар. Бу арекетлери иле къарасувбазарлылар оны къорчаламагъа тырышалар. Чар истибдатынынъ чокъкъа сюрьмейджегини анълагъан А.Медиев бинъ докъуз юз беш сенеси инкъилябынынъ сачкъан хакъ ве уриетчилик урлукълары куню келип тарихий мей валар береджегине инана эди. Амма бинъ докъуз юз он эки сенеси амансыз эджель оны алып кете. «Топракъсызларгъа – топракъ!» – деп ферьяд эткен, факъир халкъы ичюн топракъта сеадет ве аят арагъан Абдурешид Медиев онынъ сувукъ багърына дефн этильди. «Генч татарлар» Русиеде олаяткъан феджий вакъиалар ве озь лидерлери А.Медиевнинъ вефаты нетиджесинде эки ёл арасында къалгъандай олалар. Къырымтатарлар арасында уянув девири бир нокътада токътагъан киби ола. Лякин бинъ докъуз юз он еди сенесинде Къырымда оладжакъ вакъиаларнынъ

тамырларыны озь ичинде ташыгъан учюнджи бир акъым ортагъа чыкъа. Бу – бешиги бинъ докъуз юз секиз сенесининъ сонъларында Истанбулда къурулгъан ве озь этрафында анда окъугъан къырымлы генчлерни бирлештирген «Къырым талебе джемиети» эди. Илькиде алтмыш талебени бирлештирген бу джемиет азаларынынъ сайысы бинъ докъуз юз он сенесине келип эки юз элли кишини тешкиль этти. «Къырым талебе джемиети»нинъ эсас миллий гъаеси «Къырым генчлигини бир иман этрафында топламакъ ве тюшюнджелерини миллет ве мемлекетке ёнельмектен» ибарет эди. «Къырым талебе джемиети»нинъ лидери Номан Челебиджихан олды. Бу ерде Къырымда мейдангъа кельген «Генч татарлар»нынъ ве Тюркиеде тешкиль этильген «Къырым талебе джемиети»нинъ шиар дереджесине котерильген эсас гъаелерине дикъкъат этейик. «Генч татарлар» – «Ватан севгиси имандадыр» деген сёзлери ве – – «Къырым талебе джемиети»нинъ «Къырым генчлигини бир иман этрафына топламакъ...» деген сёзлериндеки «иман» сёзюнде буюктен-буюк мана муджессемлештирильгендир. Демек, бу эки акъымны миллет ве мемлекетнинъ айдын келеджегине нисбетен олгъан иман бирлештире эди. «Генч татарлар» ве «Къырым талебе джемиети» арасындаки фаркъ ве бенъзерлик неден ибарет? Бенъзерлик тарафы шунда ки, «Генч татарлар» да, «Къырым талебе джемиети» де – – бири Русиеде, дигери Тюркиеде олгъан – инкъилябий вакъиалар нетиджесинде мейдангъа кельгендир. «Къырым талебе джемиети» «Генч татарлар»дан, яни А.Медиевнинъ группасындан фаркълы оларакъ тешкилий бир къувет эди. Онынъ озь программасы, стратегия ве тактикасы бар эди. Озь къурулыш структурасына малик эди. Бинъ докъуз юз докъуз сенеси «Къырым талебе джемиети»нден тёреген «Ватан» гизли джемиети бунъа исбат ола биле. Номан Челебиджихан етекчилигиндеки «Ватан» джемиети озь фаалиетини бинъ докъуз юз он еди сенесине къадар девам эттирди. Бу девир ичинде гизли сиясий фаалиетнинъ сиясий меркезини ве менбасыны тешкиль эткен бу джемиет Къырымдаки миллий арекетнинъ келеджектеки салмакълы адымлары ичюн девамлы бир темельни тешкиль этти. «Ватан» гизли джемиети озюнинъ ильк арекетлеринден башлап, миллетчи-ихтилялджы бир тешкилят олгъаныны косьтерди. Бинъ докъуз юз он бир — бинъ докъуз юз он эки сенелерине келип, ватанджылар ич бир шейге бакъмайып, халкъны бир гъае, екяне вазифелер этрафында тешкилятландырмагъа къарар бердилер. Бу къарар муджиби «ватанджылар» Къырымда гизли сиясий арекетлерини эп кенишлетмеге башлайлар. Къырымнынъ аман-аман эр бир къасабасында «Ватан» джемиетининъ гизли ячейкалары мевджут эди. Алимсеит Салкат, Усеин Балич, Азиз Бозгозю, А.Исаповнынъ бинъ докъуз юз он — — бинъ докъуз юз он беш сенелери акъкъындаки хатырлавлары, бундан да гъайры, Таврия виляети жандарма идаресининъ бинъ докъуз юз он бир — — бинъ докъуз юз он алты сенелерине даир архив весикъалары бунъа делиль исбат ола билирлер. Бинъ докъуз юз он еди сенесине келип бу ячейкаларнынъ сайысы юз йигирми дёртке етти. Номан Челебиджихан етекчилигиндеки «ватанджылар» А.Медиевнинъ группасына бакъкъанда энди мустакъиль бир миллий партиягъа чевирилип башлай. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ февраль вакъиалары бутюн Русиеде олгъаны киби, Къырымда да миллий -азатлыкъ арекетлерини сурьатландыра. Март он едиде Акъмесджитте «Азатлыкъ, мусават, бирадерлик ве адалет!» шиары алтында къырымтатарларнынъ манифестациясы олып кече. Март йигирми беште эки бинъге якъын къырымтатар иштирак эткен съезд олып кече. Социалист-федералист С.Хаттатовнынъ реислигинде отькерильген бу съездде Къырым Мусульман Иджра Комитети мейдангъа кетириле, Номан Челебиджихан исе онынъ реиси оларакъ сайлана. Энди Н.Челебиджиханнынъ группасы озь партиявий либасларыны ташлап, бир укюметке, миллетнинъ башында тургъан акимиет органына чевириле. А.Медиевнинъ группасы киби, ильк вакъытларда дигер партияларнен ишбирлик япмакъ пешинде олгъан Къырым Мусульман Иджра Комитети озюнинъ бинъ докъуз юз он еди сенеси июль айында олып кечкен съездинде башкъа партияларнен блоклашмакъны къарарлаштырып, къырымтатар халкъынынъ бир де-бир къысымынынъ дегиль де, бутюн къырымтатар халкъынынъ фикир ве гъаелерининъ ифадеджиси олгъаныны ве ортаджа социалист позицияларда булунгъаныны илян этти. Н.Челебиджихан етекчилигиндеки Къырым Мусульманлары Иджра Комитети халкънен чалышувны даа да къуветлендирмек макъсадында, июль айындан итибарен къырымтатар тилинде «Миллет» ве рус тилинде «Голос татар» газеталарыны чыкъарып башлады, мектеп ве дин реформасына кечти, миллий аскерий къысымларны мейдангъа кетирмеге бельсенди, яни акимиет саиби олгъан укюмет сыфатында арекет этти. Къырым Мусульман Иджра Комитети бинъ докъуз юз он еди сенесининъ кузюнде Акъмесджитте бир сыра маариф ве медений муэссиселерни ачты. Ноябрь айынынъ сонъларында Къырымтатар халкъынынъ биринджи Къурултайыны чагъырды. Биринджи Къурултай, озь невбетинде, Къырым Халкъ (Демократик) Джумхуриетини илян этти. Джумхуриетнинъ Анаясасыны къабул этти. Н.Челебиджихан етекчилигинде Къырым Мусульман Иджра Комитети Къырым Миллий Укюметини – директорияларны мейдангъа кетирди. Велякин малюм тарихий себеплерге коре Къырым Халкъ Джумхуриетининъ омюри къыскъа олгъанына бакъмадан девлетчилигимизни гъайрыдан тиклев огърунда огге догъру салмакълы адым атылды... Хуляса этип айтаджакъ олсакъ, Русиеде бинъ докъуз юз беш сенеси олгъан ихтилял тепрентилери къырымтатарларны, хусусан онынъ илери кеткен зиялылар табакъасынынъ бир къысымыны радикаль арекетлерге кечмеге меджбур этелер. Лякин о девирде къырымтатар джемиети гъафлет юкъулары ичинде булуна эди. Оны кардиналь денъишмелер огърунда радикаль арекетлерге севкъ этмек пек агъыр эди. Бинъ докъуз юз беш сенеси ихтилялынынъ далгъаларында къувет алып башлагъан А.Медиевнинъ группасы халкъны тешкилятландырмакъ зор меселе оладжагъыны анъласа да, бир партия шекилинде тешкилятланып

оламады. Затен, А.Медиевнинъ группасы миллий -сиясий джеэттен тешкилятланув меселесини огге сюрген олса биле, группанынъ бу арекетлерини девир котерип оламаз эди. Чюнки, юкъарыда къайд эткенимиз киби, не халкъ, не де А.Медиев группасынынъ азалары бунъа азыр эди. Шунынъ ичюн де бу группа тарихий муитке, олаяткъан тарихий вакъиаларгъа, халкънынъ шу девирдеки ичтимаий сиясий дурумына коре иш тутмакъ меджбуриетинде къалды. Къырымда А.Медиевнинъ группасы фаалиетке кечкен девирде Тюркиеде, даа догърусы Истанбулда Н.Челебиджихан етекчилигиндеки «Къырым талебе джемиети», бираз сонъра «Ватан» гизли джемиети мейдангъа кетирильген эди. Ватанджылар А.Медиевнинъ группасындан фаркълы оларакъ, ог плангъа тешкилятланмакъ меселесини къоя, структуралаша, озь стратегия ве тактикасыны ишлеп чыкъа. Бинъ докъуз юз он эки сенесинден сонъ, яни «Генч татарлар»нынъ лидери А.Медиев вефат эткен сонъ, арада бираз дургъунлыкъ пейда ола. Лякин бу дургъунлыкъ узакъкъа сюрьмей. «Генч татарлар»нынъ эксери азалары миллий - къуртулыш курешининъ эсас къуветине чевирилип башлагъан «Ватан» джемиетининъ сафларына келип къошула, яни табиий бир сиясий къошулув юзь бере. Ве бу къошулувнынъ нетиджесинде къырымтатарларнынъ сиясий активлиги даа зияде къуветлене ве бинъ докъуз юз он еди сенесининъ вакъиаларында такъдиране роль ойнай... Абдурешид Медиевнинъ, Номан Челебиджиханнынъ, юзлернен, бинълернен къырымтатар муджахидлерининъ «топракъ», «миллет», «девлет» деген ферьяд-у талаплары исе аля бу кунь янъгъырай, аля бугунь кунь тертибинде тура.