«Къарылгъачлар дуасы»на даир базы ачыкъламалар ве глоссарий

Файдасыз - Н.Челебиджихан азретлерининъ ишбу эсерде къуллангъан тахаллюсы. «Къарылгъачлар дуасы» эсерининъ метини «Эмель» (Пазарчыкъ, Романия) меджмуасынынъ бинъ докъуз юз отуз учь сенеси чыкъкъан единджи санындан алынды. Кери, тору, кёрен, борлу – атларнынъ ренклери Оджа, ава, тена, айда, исап, эндесе сёзлери «Эмель»де насыл язылгъан олса, шайда «h»сыз къалдырылды. Эдебиятшынас Н.Абдульваапнынъ къайд эткенине коре, буларны бойле имля иле язгъан Н.Челебиджиханнынъ кендиси ола билир. Аян, джебе, ёргъа, шалаф - ат юрюшлерининъ чешитлери. Озу - Днепр озенининъ тюркче-къырымтатарджа ады. «Мин кюнне му’минатин кянитатин та’ибатин а’бидатин са’ибатин ва абкара» – – Къуран-и Керимде он эки аеттен ибарет алтмыш алтынджы «Ат-Тахрим» суресинден алынгъан сёзлер. «Ат-Тахрим» суреси Мединеде назиль олгъан. «Тахрим» сёзю арапчадан «арам», яда «ясакъ этюв»маналарыны анълата. «Къарылгъачлар дуасы»нда «Ат-Тахрим» суресининъ бешинджи аетининъ экинджи къысымы «Й ылдыз»да ве «Эмель»де бозулгъан шекильде берильгендир. Бу суре джариелерни озю ичюн арам (ясакъ) эткен Пейгъамбер алейхис-селямгъа тенбиелевнен башлана. Сонъра мусульманларгъа къары-къоджанынъ аиледе туткъан ерлери эм де оларнынъ арасындаки риает этильмеси лязим олгъан айры тертип-къаиделер огретиле. Суре девамында му’минлер озьлерини ве аиле азаларыны джехеннемге огъратыджы гунахлардан къачынмагъа ве тёвбелер этмеге давет этилелер. Суре Нух ве Лут пейгъамберлернинъ имаесиндеки кяфирлер акъкъында ве кяфир олгъан Фравуннынъ имаесиндеки му’мине къадын Имран къызы Мерьем акъкъында эки ибретли мисальнен екюнлене. (Бакъ. Фазыл Р.«Къуран-и Керим: къырымтатарджа изаатлы терджимеси. – Симферополь, бинъ докъуз юз докъсан докъуз. – С.Беш юз он докъуз). «Ва-аль-мурселят» Бу Къуран-и Керимнинъ етмиш единджи «Мурселят» суреси. Суре элли аеттен ибарет. Бу суре Мекке девирининъ биринджи ярысында назиль олгъандыр. Суре къыямет куню келеджеги акъикъат олгъаны акъкъындаки аетлернен башлана. Къыямет куню кельген вакъытта нелер ве насыл адисе-и вакъиалар юз береджеги беян этиле. «Ва-аль-мурселят” «йиберильген (рузгярларгъа) ант» манасыны анълата. «Теббет, Къулья, Инна аътийна» – «Й ылдыз» меджмуасында (бинъ докъуз юз докъсан учь, №учь) «Къарылгъачлар дуасы»нынъ Р.Фазыл тарафындан азырланылып, дердж этильген вариантында «Теббет, Къулья, Инна аътийна» сурелери деп языла. «Эмель»де исе (бинъ докъуз юз отуз учь, №еди) «Кебъят къуль ба инна аътина» деген сёзлер бар. «Эмель» меджмуасында икяенинъ метини арап уруфатында язылгъан олып, басмахане хаталарына, яни арап

уруфатына хас олгъан «нокътачыкъларда» хата къачырылмакъ ихтималы ола бильгенини, Р.Фазылнынъ бельгисиз менбадан алып дердж эттирген метинде де хаталар ола бильгенини эсапкъа алып, текстологик талиль отькермеге арекет этип бакътыкъ. Ве, бу талиль ашагъыдаки хулясаларны чыкъармагъа имкян берди: Икяенинъ оригиналы аля бу кунь тапылмагъаны себебинден биз «теббет»нен «кебъят» сёзлеринининъ экисини де бакъып чыкъмакъ меджбуриетинде къаламыз. «Теббет». Бу – Къуран-и Керимдеки беш аеттен ибарет юз он биринджи суре. Эм А.Фикри Явузда, эм Р.Фазылда мундериджеде «Теббет» суреси, деп косьтериле. А.Фикри Явуз тарафындан азырланылгъан «Къуран-и Керим ве меали алиеси»нинъ мундериджеде косьтерильгени киби, алты юз бешинджи саифесини ачып бакътыгъымызда ишбу суренинъ Ады «Эбу Лехеб» суреси деп косьтерильген. «Теббет» («Эбу Лехеб») суреси Меккеде «Фатиха» суресинден сонъ энгендир (Бакъ.: Р.Фазыл: С.Беш юз сексен учь). «Теббет» сёзю ишбу суренинъ биринджи аетининъ биринджи сёзюдир. «Теббет», «тебб», яни «зарар», «зараргъа огърасын», «къурусын» манасында олып, бе’дуа, лянет, къаргъав манасыны ташый. Суре Эбу Лехеб акъкъындадыр. Эбу Лехеб ким? Не ичюн онъа бутюн бир суре багъышланыла? Меселе шунда ки, Мухаммед алейхис-селямнынъ акърабаларындан Абд аль Узза янъы динге къаршы чыкъа, Пейгъамберни акъаретлей. Суренинъ мундериджесинен таныш олур экенмиз, Алла-тааля Абд аль Уззаны бу акъаретлери ичюн озь лянетине огърата ве онъа «Эбу Лехеб», яни «алев атасы», «джехеннем тёреси» деген лагъап такъа. Эбу Лехебнинъ къадыны Умми Джамиль адамларны Мухаммед Пейгъамберге (с.а.в.) къаршы къою, олар арасында адавет атешлерини якъып юрьгени ичюн, онъа «одун аммалы», яни джехеннемде «одун ташыйыджы» адыны бере. «Кебъят». Бу сёз «Анкебут» суресининъ адыны анъдыра. Ола билир ки, бу – «Анкебут»тыр. «Анкебут» Къуран-и Керимнинъ алтмыш докъуз аеттен ибарет йигирми докъузынджы суресидир. Бу суре Мекке девиринде энгендир. Суренинъ мундериджесинден анълашылгъанына коре, иман кетирген адамлар сыдкъ-и дильден садыкъ му’минлерми, ёкъса, тиль уджудындан, яни агъыздан иман кетирген кишилерми, дие имтианларгъа расткеледжеклери акъкъында бильдириле. Иманы къавий олмагъан, ве я чешит фитнелерге алданып, иманындан вазгечкенлер Алланынъ шевкъатындан марум олып, азапларгъа огъратыладжакълары къайд этиле. «Къуль’я». Бу – Къуран-и Керимнинъ алты аеттен ибарет юз докъузынджы «Аль-Кяфирун» суресининъ биринджи сёзюдир. (Халкъ арасында эксери алларда сурелернинъ асыл адлары дегиль де, шу сурелердеки биринджи аетлернинъ башлангъыч сёзю ве я ильк ибареси айтыла тургъан. Меселя, «Аль-Ихляс» суресине халкъ арасында «Къуль-ху-Аллах...» денилир). «Оджакъ» меджмуасында (бинъ докъуз юз докъсан докъуз. – № бир) биз арап уруфатындаки метинде «ф» ве «къ» арифлерининъ устюндеки нокътачыкъларда «хата» ола билир, «къль» ве «фль» сес бирикмелерининъ транскрипциясында эм «Эмель»де, эм «Й ылдыз»даки вариантларда хатагъа ёл берильмек ихтималы бар, «къуль’я» сёзю Къуран-и Керимнинъ беш аеттен ибарет юз бешинджи «Филь» суресинден алынгъан ола билир, дие тахмин эткен эдик. Янъыдан отькерильген араштырмалар нетиджесинде бу «къуль» сёзю олып, Къуран-и Керимдеки «Аль-Кяфирун» суресининъ биринджи сёзю олгъаныны ачыкъладыкъ. «Аль- Кяфирун» суреси Меккеде назиль олгъандыр. Бу суре Мекке задекянларынынъ Аллахкъа итаат этмекнен бирге путларгъа табынмакъны да девам эттирмели, деген теклифлерине джевап оларакъ энгендир. Суре Аллахкъа иман кетирювни путперестлернинъ табынувларындан кесен-кес айырды эте, яни бу экисини ич де бирлештирмек мумкюн олмагъаныны къайд эте. Бу суре окъулгъан сонъ Меккеде Мухаммед алейхис-селямгъа къаршы къатты такъип этювлер башлана. (Бакъ.: Р.Фазыл. - С.Алты юз он секиз бинъ учь юз элли беш). «Инна А’тина». – Бу ибаре Къуран-и Керимнинъ учь аеттен ибарет юз секизинджи «Аль-Кавсар» суресинден алынгъандыр. Ишбу суре Меккеде, базы дигер менбаларгъа коре де, Мединеде назиль олгъандыр. Къурани Керимде энъ къыскъа олгъан бу суреде Пейгъамбер алейхис-селямгъа хитап этилип, Алла-таалянынъ онъа адагъан буюк нимети – – дженнеттеки Кевсер чешмеси анъыла ве бунынъле онъа озь умметинен бирге, иште, ойле иляхий мукяфаткъа иришювнинъ бутюн васталары – – Къуран, пейгъамберлик берильгени айтылып, онъа бойле иляхий мерхамет ичюн шукюр этерек, намаз къылмакъ, къурбан чалмакъ керек олгъаны къайд этиле. Сонъки аетте исе ким де Пейгъамбер алейхис-селямны яман корип, онъа душманлыкъ этсе, о кишининъ ады-саны силинип, ёкъ олып кетеджеги акъкъында хабер бериле. (Бакъ.: Р.Фазыл. – С.Беш юз сексен бир). Ихтар: «Инна», «А’тина». «Оджакъ»та (бинъ докъуз юз докъсан докъуз. - № бир) тахмин этильгени киби, бу «Аль-Бейине» ве «Тин» сурелери де ола билир. «Инна» – бу Къуран-и Керимнинъ секиз аеттен ибарет докъсан секизинджи («Оджакъ»та суренинъ саны янълыш косьтерильген) «Аль-Бейине» суресининъ биринджи аетининъ биринджи сёзюдир. «Аль-Бейине» суреси «Талакъ» суресинден сонъ Мединеде назиль олгъандыр. Суреде кяфирлер ве мушрикълер акъкъында сёз юрсетиле, оларнынъ базы арекетлери анълатыла ве анджакъ инангъан ве ярарлы ишлер япкъанларнынъ къуртулышкъа иришеджеклери ифаде этильмекте. Суреде пейгъамбер алехийс-селям Алла-тааля тарафындан йиберильген ачыкъ делиль экени акъкъында аетлер де ер алгъаны ичюн бу суре онынъ биринджи аетиндеки «Аль – – Бейине» келимесинен, яни «Ачыкъ делиль» деп адландырылгъандыр. (Бакъ.: Фазыл. – С.Беш юз етмиш дёрт). «А’тина» – бу Къуран-и Керимнинъ секиз аеттен ибарет докъсан бешинджи «Тин» суреси ола билир. Суренинъ биринджи аети «Ва-а’тина» ибаресинен башлана. «Тин» суреси «Бурудж» суресинден сонъ Меккеде энгендир. Мында Алла-тааля яраткъан энъ гузель ве мукеммель джанзат инсан экени, лякин айры

кимселер куфюр батагъына батып, ашшаларнынъ ашшасына чевирильгенлер. Бу дюнья аятындан иман ве яхшы амеллер иле яшап отькен инсанлар исе мисильсиз эджир-мукяфатларгъа иришеджеклери акъкъында сёз кете. Суре озюнинъ биринджи аетиндеки «Ва-а’тина», яни «Инджирге ант олсун» келимесинен адландырылгъан. (Бакъ.: Фазыл Р.– С.Беш юз етмиш бир). Ва’аль сема’и зат’аль-бурудж”. Къуран-и Керимде йигирми эки аеттен ибарет сексен бешинджи «Аль-Бурудж» суресинден алынгъандыр. Бу суре Меккеде назиль олгъандыр. О башындан сонъунадже иман-итикъад мевзусыны акс эттирмекте. Яраданнынъ къудрети не къадар буюк экенине делиль олгъан аетлерден сонъ суренинъ сонъунда Къуран-и Керим ич бир арифи биле денъишмеген, бозулмагъан китап олгъаны акъкъында айтыла. Суренинъ «Аль-Бурудж» олып, «Коктеки топ-топ йылдызлар» деген мананы анълата. (Бакъ. Р.Фазыл. – С.Беш юз элли докъуз). Мечин, улю, сычан, тавшан, джылкъы, барс, йылан – та мазыдан тюрк-татар халкълары арасында къулланылгъан айван такъвиминдеки йылларнынъ ады. Мында мечин – маймун; улю (лю) – адждерха; джылкъы – ат манасында. Абдиек (аптиек), фарсча heft-i yek – «едиден бири» – – Къур’ан Керимнинъ сонъки едиден бир къысымы; энъ сыкъ окъулгъан сюрелерден тертип этильген ве мектеплер эм де медреселерде айры бир дерслик сыфатында къулланыла эди. Теджвид – Къур’ан-и Керимнинъ усулына уйгъун оларакъ окъума илимине аит язылгъан дерслик. Ильмихал – эр бир мусульманнынъ бильмеси ве япмасы керек олгъан иман, ахлякъ ве фикъх бильгилерине аит дерслик.