Къырым муфтиси Номан Челебиджихан азретлерининъ чыкъышы

Миллет! Бизлер шанлы эдждатларымызнынъ харабелери ичиндемиз. О, эдждат ки, мерд эди. Эбет, буюк эдждадымызнынъ абиделери арасындамыз. Тирилерни яшаткъан олюлердир. Олюлернинъ асярыдыр. Бизлер ольген деделеримизнинъ шан иле, шереф иле къазандыкълары сервет-и-миллиесини хусн-иистимале къарар бердик. Бунынъ ичюн де миллий татар музей ханесини ачмагъа тешеббюс эттик. Бу миллий къадимий мирасий муэссисемизге саип олмакъ узере де пек мукъаддес кяшанемиз олгъан Хан-сарайны забт эттик. Биз эдждадымызнынъ шан иле, шефкъат иле этрафта быракътыгъы не къадар мирас бар исе эписини топлап бу ерге къоймагъа къарар бердик. Санаткярларымыз санат нефиселерини, хаттатларымыз нефис языларыны, рессамларымыз иджат эткен индже ве нефис левхаларыны, накъкъашларымыз накъшларыны насыл о ерде, о миллий мухтешем кяшанеде ачылгъан музей ханее такъдим этеджеклер исе, алимлеримиз эски китапларыны, эрбаб-исанъатымыз эллеринде булунгъан, татарнынъ маъмулат-и атикъасыны, сиясетчилеримиз дахи шанлы эдждадымыздан къалгъан темурленклернинъ, чынгъызларнынъ муэссисе-и-сиясиелерини бу ерге къоярлар. Эбет, сиясетчилеримизнинъ догъурдыгъы Къурултайны да онынъ ичинде булундырмагъа къарар бердик. Бир заманларда джианнынъ эр тарафында: къараларда, денъизлерде шан иле, шефкъат иле ве адалет иле саибан олып да, бир бучукъ асырдан берли махкюм ве маъбус бир алда булунгъан миллий Кок байрагъымызны да онынъ узеринде тиклемеге ант эттик. Аджеба, биз неден эр шейден мукъаддем миллий татар музей ханесини ачмакъны бу къадар аджеле эттик? Чюнки Ватанымызнынъ саиби олдугъымызны косьтермек ичюн къадимий миллий барлыгъымызны косьтереджек не къадар медений ве миллий мираскъа малик олдугъымызны исбат этмек ве бу миллий серветтен истифаде эйлемек лязим эди. Бунынъ ичюн эдебияттан, санат нефиседен башламакъ керек эди. Чюнки миллий барлыкънынъ эсасы анджакъ шуур, санат эдебияттыр. Иште, биз миллий барлыгъымызны косьтермек, шанлы тарихкъа, миллий бир медениетке, парлакъ бир аньанелерге малик олгъанымызны эр кеске косьтермек ичюн шуур намына, санат намына, эдебият ве илим намына не къадар асяр-и миллиемиз бар исе эписини о миллий музей ханеде топлап умумнынъ назарына такъдим этмек истедик. Миллетлернинъ медениетте илерилемеси ичюн дёрт мердивенден кечмек лязимдир ки, булар да эдебият, илим, тиджарет ве санаат, сиясеттир. Миллетлер анджакъ бу дёрт унсур иле яшая билирдер. Булардан ич бири дигерини такъдим этип оламаз, этип олур исе гъайры табиий олур. Гъайры табиий олгъан шейисе пайдар оламаз. Яшап оламаз. Иште, биз бу гъайры табиийликтен къуртулмакъ ичюн шанлы эдждадымыз эдебият, хусн, шуур, беди(ят), санаат, тиджарет намына не къадар мирас къалдыргъан исе, оларнынъ эписини топлап (элинен Хансарайны косьтерек) шу мукъаддес кяшанеге, шу мухтешем сарайгъа топламагъа къарар бердик. Миллий эдебиятымызны тесис этмек ичюн эдждатларымызнынъ къалдыргъан шиирелерине, ресимлерине, языларына, асяр-и-нефисесине мураджаат этмек лязим олдугъындан шиир, эдебият ве санат эрбабына риджа эттик ки, эллеринде булунгъан асяры шурая кетирсинлер. Окъумакъ ве китап язмакъ ичюн эдждадымызнынъ китапларына, левхаларына, илимге даир бутюн эсерлерине мураджаат иле кендимизге бир мефкюре догъурмакъ лязим эди. Бунынъ ичюн де оларнынъ фезаиль-мефкюресини анъламакъ лязим олдугъындан эдждатларымызнынъ эсерлерини тедкъикъ этмек виджданий бир борджумыз эди. Иште, бунынъ ичюн де оларнынъ илимге аит не къадар эсерлери бар исе оларны да (бу) ерге топламагъа къарар бердик. Эдебияттан, илимден сонъра санаат ве тиджарет келир. Чюнки миллетлер санаатсыз, тиджаретсиз яшаямазлар. Бизлер миллий бир санаат, миллий бир тиджарет яратмакъ ве тесис этмек ичюн эдждадымызнынъ эски ишлеринден къыдырып буладжагъымыз эсаслар лязимдир. Эгер бу эсасларны булмадан ишке башлар исек кене такълидчиликтен къуртуламамыз. Вакъты иле Къырым санааты Багъчасарайнынъ маъмулаты иле джиан мейданында пек мумтаз бир мевкъийни ишгъаль эте эди. Не ичюн татар махсулаты, татар санааты кене эр ерде зерафет иле, нефасет иле, гузеллик иле яшамасын, рух булмасын? Эгер санаатчыларымыз, туджджарларымыз, маъмулат-и миллиемиз бугуньки алында къалыр исе, бу миллет яшаямаз, инкъразгъа догъру кетер ве олер. Зира, бир миллет санаат тедний эттикче, сёнмее юзь туттукъча тиджаретнинъ де ольмеси муакъкъакътыр. Биз бунъа мейдан бермемеге ве бунынъ огюни алмакъ ичюн де чарелер арадыкъ. Лязим олгъан тедбирлерни корьмеге къарар бердик. Санаатымызны теракъкъий эттирмек ве онъа миллий ве зариф бир шекиль бермек ве такълидчиликтен къуртулмакъ ичюн де санаат намына эдждадымызнынъ къалдыргъан не къадар асяры бар исе оларны да топлап шу кяшанеде булундырмагъа къарар бердик. Эгер биз санаат ве тиджаретимизни юксельтмез исек серветимиз де сонъуна етеджектир. Къырымнынъ озь сервети, озь парасы Къырымда къалмалыдыр ки, Къырым джанлана бильсин. Къырымнынъ мамюр, абадан ве зенгин бир мемлекет олмасы ичюн Къырымда яшагъан бутюн миллетлер Къырым ичюн чалышмалы ве Къырым ичюн яшамалыдырлар. Эдебияттан, илимден, санаат ве тиджареттен сонъра сиясет келир. Къырымтатарнынъ сиясетчилери ахвал ве заман кендилерине давет ве эдасына меджбур эткен миллий Къурултайны да шу тарихий кяшаненинъ ичерисинде булундырмагъа къарар бердилер. Аджеба, бу Къурултай нечюн керек эди? Оны

ялынъыз джаиз олдугъы тарихий бир эмиетинденми ичине къурмакъ (бу ерде чагъырмакъ – Ю.Къ.) истедилер. Ё къса, бир миллий ихтиджадият ве сиясетнинъ нетиджеси оларакъ Къурултайны чагъырмагъа, оны да бу сарайда булундырмагъа къарар бердилерми? Миллет! Билирсинъиз ки, эски идаре эр шейимиз киби, юз элли сене мукъаддем, мувассат сиясиемизни де, эйет-и-сиясиемизни де эсир эткен эди. Факъат, эсарет зулумлыгъыны япар экен, къырымлыларнынъ перишанлыгъындан, интизамсызлыгъындан бахс этерек, татарларгъа интизам ве адалет, илим ве маарифет ваде этер эди, эр шейге сафдиллик ве самимийлик иле бакъкъан къырымтатар бунъа да инангъан эди. Инанаракъ, тамам бир бучукъ асыр сабыр эттик. Бир бучукъ асыр эдебиятсыз, илимсиз, санайы ве тиджаретсиз, сиясетсиз къаларакъ махкюмиетлер, махрумиетлер ичинде яшадыкъ. Бинъ докъуз юз беш сенеси(нинъ) инкъилябы махкюм миллетлерде бир къуртулыш умюти догъургъан исе де, бильахире бу инкъиляпнынъ догъурдыгъы уриет иле берабер махкюм миллетлерде уянгъан умютлер де къырылды, ве кет-кете эски идаре янъыдан укюм сюрмеге башлады. Аджеба, бинъ докъуз юз беш сенеси инкъиляп ве уриет татарнынъ аят-ичтимаесине аит бир шей догъурдымы? Хайыр... Асла. О, татар ичюн не бир мектеп, не бир медресе, не бир тиджарийве ичтимаий муэссисе мейдангъа кетирди. Кене джеалетлер, кене махкюмиетлер, кене махрумиетлер ичинде къалдыкъ. Перишан, бербат олдыкъ. Ачылгъан мектеплер къапатылды. Муалимлер сюрюльди. Татар харабиетке ве инкъразгъа махкюм этильген эди, бунъа (Хансарайны косьтеререк) шу харап ве перишан къалгъан татар джумазеси джанлы бир шааттыр. Иште, бунынъ ичюн эди ки, къырымтатар та эки сене мукъаддем инкъиляп байрагъыны котерген эди. “Манъа илим, манъа бильмек, манъа окъумакъ лязим!” шиарыны юксельтмиш эди. Татарнынъ бу инкъилябы кеттикче буюди, татарнынъ акъсызлыкъкъа къаршы исьян эткен виджданы кучюк бир фурсат булдукъча ферьядыны юксельте эди. Вакъты иле йигирми секиз февраль инкъилябы (бинъ докъуз юз он еди сенеси – Ю.Къ.) эски идарени темелинден йыкъып, махв этти. Бизлер, артыкъ, Русиеде низам ве интизам келеджегине умют эттик. Бекледик. Къырмызы байракъ алтында татар дахи «мен бар оладжагъым, мен де яшайджагъым! Мен де юкселеджегим, бутюн миллетлернен мен де берабер оладжагъым!” – деди. Факъат айлар, бир чокъ айлар кечтиги алда не илим ве маарифет, не де санъат ве санаат, не де интизам ве адалет... Татарнынъ бекледиги шейлерден ич бири догъмады. Низам ве интизам даа зияде бозулды. Догъгъан бир шей бар исе бу да эр тарафта хичлик, эм къоркъунч бир хичликтир... Меркезден иш беклениркен, бутюн низамсызлыкъ, бутюн къарышыкълыкъ орадан догъды. Сабыр эттик. Бельки бир кунь келир, орадан бир шей догъар, дие бекледик. Факъат бу беклемеклер бошкъа кетти. Деркен, меркезде (Русиеде – Ю.Къ.) анарши баш къалдырды. Мувакъкъат Укюмет ортадан къалдырылды. Бутюн мемлекет укюметсиз, забитесиз, низамсыз ве интизамсыз къалды. О заман бизлер: – Татар, сен ишке татар киби бакъ! Меркезден иш беклеме! Меркезиетни, артыкъ кендинъде яшат! – дедик. Ве Къырымны анархиядан къуртармагъа къарар бердик. Джихан муаребесининъ къанлы, къара фелякетлеринден аман къалгъан Къырымны дахилий муаребеден сакълап къалмакъ ичюн Къырымнынъ, бутюн къырымлыларнынъ малыны, джаныны, ырызыны, намусыны сакъламакъ, ихтиляллернинъ огюни алмакъ ичюн бир Къырым инкъилябий эркян-и-харб эйетини (Къырым инкъилябийштабы – – Ю.Къ.) тешкиль эттик, октябрь отузда анархиягъа къаршы ресмий дженк илян эттик. Петроград, Москва топ атешлери ичинде янаркен, меркезиет ве укюмет йыкъылыркен, мемлекетнинъ аман-аман эр виляетинден там манасы иле анархия укюм сюреркен биз Къырымда чыкъаджакъ ихтиляллернинъ огюни алдыкъ. Къырым ве къырымлыларны мухафаза эттик. Анархиягъа къаршы ачтыгъымыз бу муаребеден там музаффериет иле чыкъмакъ ичюн дигер ватандашларымызны да давет эттик. Къатиен эминмиз ки, биз бу муаребеден шан иле, шереф иле музаффер оларакъ чыкъаджакъмыз. Музаффериеттен сонъра, шубесиз, гъынайым харбие аладжакъмыз. Бу гъынайым бутюн къырымлыларнынъки оладжакъ. Зира, Къырым Къырымны къорчалагъанларнынъкидир. Махв олсун меркезиет, яшасын адем-и-меркезиет! Къырымтатар Къырымны даа да мукеммель, даа да мунтазам бир суретте мухафаза этмек ичюн кенди къануныны, кенди низамыны кендиси тертип этмек ичюн Къурултайны ачмагъа къарар берди. Чюнки Къурултай, бу мукъаддес аят къануныдыр ки, татар ыркъына асырладжа интизам ве адалетни темин эткендир, ялынъыз татарларгъа дегиль, татар иле берабер бутюн миллетлерге, атта бутюн джиангъа биле саф ве темиз бир адалет нуру серпкендир. Чюнки Къурултайдыр ки, энъ къуветли укюмдарларны биле кенди ясасынынъ (къанунынынъ) огюнде урьмет иле инкъияд эндиргендир. Бинаэналие, биз низам ве интизам иле умумиетни темин этмек истер исек, эски къанунларны, эски ясаларны, эски аят къануниелерини, Къурултайларны джанландырмакъ, оларнынъ джанлы эсасларындан эсас алмакъ, темель къурмакъ икътиза идер. Иште, бакъынъыз, Къурултай не ичюн ачыла. Факъат татар буны ялынъыз кендиси, укюм сюрмек ичюн ачмай, бельки Къырымда яшагъан бутюн миллетлернен берабер эль-эльге, баш-башкъа беререк чалышмакъ ичюн оны ача. Татар миллети адильдир. О, ялынъыз кендисини тюшюнгенлерден, ялынъыз кенди сеадетининъ теминине чалышкъанлардан дегильдир. Татар башкъа миллетлерни кенди омузына биле алмагъа къарар берди. Татар муэссисе-и-сиясиенинъ къурбаны дегильдир. Татар къувве-и ичтимаиее ашыкътыр. Татар бутюн ишлерини Къурултай иле япып кельгендир. Татар пек чокъ федакярлыкълар, пек буюк алидженаплыкълар япты. Бунъа онынъ парлакъ ве шанлы тарихы шааттыр. О, урьдир, уриет ве джумхуриетни севе, уриет ве джумхуриетке устюнлик берип ынтыла. Татар кенди укъукъыны не къадар

мукъаддес таныр исе, дигерлерининъ укъукъыны о къадар такъдир этер. Татар уриет ве джумхуриет огъруна бир заманларда Къырымнынъ ялыларында яшагъан дженевиз джумхуриетини къуртармакъ ичюн кенди къан ве дин къардашлары иле муаребе этмектен, къан тёкмектен чекинмеди. Ве бу огъурда атта кенди истикъбалиетини биле феда эткендир. Татар бугуньки йигирминджи асырда дахи башкъа миллетлерни о къадар сая, оларнынъ укъукъларыны о дередже такъдир эте, оларгъа буюк урьмет беслей. Эгер о миллетлер, ишчи адамлар беджерикли халкълар исе оларнен берабер ишлейджек, оларнен берабер чалышаджакъ, оларнен берабер мусавват оладжакъ. Татар Къырымгъа къырымлылар арасына оларнен берабер нур ве зия серпеджек, оларнен бирликте умумий бир гузеллик, умумий мусавий бир аят яшатаджакътыр. Миллет! Къырым ярымадасында тюрлю ренклерде бир чокъ зариф гуллер, замбакълар, лялелер бардыр. Ве бу лятиф рух-и-наз чечеклернинъ эписининъ кендилерине махсус бир гузеллиги, озьлерине махсус лятиф къокъулары бар. Бу гуллер, бу чечеклер Къырымда яшагъан миллетлер: татар, рус, эрмени, еудий, немсе ве башкъаларыдыр. Къурултайнынъ макъсады оларны бир ерге топлап, эписинден бир гузель ве нефис букет (демет – – Ю.Къ.) япмакътыр, гузель Къырым адасында акъикъий, медений бир Исвечре тэсис этмектир. Татар Къурултайы ялынъыз татарларны дегиль, асырлардан берли татарларнен берабер къардашча яшап кельген дигер миллетлерни де тюшюнмекте. Оларны да ишке давет этерек, оларнен берабер къол-къолгъа берип кетеджектир. Татар бу иште амир дегиль, бельки бир муътешеббюс, ялынъыз бир тешеббюсчилик вазифесини иджра этеджектир. Татар миллети кендисини таныгъан, я да танып да, оны башкъа ренклерде косьтермек истегенлернинъ дедиги киби худбин (эгоист – Ю.Къ.) дегильдир. Буны къырымтатарларнынъ учь — дёрт юз сенелик салтанат ве акимиети косьтермектедир. Татар миллети эр миллетнинъ укъукъыны таныды, таный ве таныйджакътыр. Татар Къурултайы татарларнынъ амель ве макъсадларынен берабер кендилери иле Къырымда ян-янаша яшагъан бутюн миллетлернинъ де амелини яшатаджакътыр. Татар Къурултайы дигер миллетлерни де тешрикъ мусайее давет этеджек. Яшасын бутюн миллетлернинъ амелини яшаткъан Къурултай! Ноябрь йигирми алтыда ачылмасына къарар берильген миллий Къурултайны акъикъий бир тешрие япа бильмек, ве бу аяттан неъше ичеджек ичтимаие ве сиясиелернинъ къувет ве укюмини юксельтмек ичюн, низам ичюн Къырымда мукеммель бир адалетни темин этмек арзусынен кенди агъушында илим, эдебият, санайы, ве тиджарет эсасларынен берабер миллий Къурултайда яшатаджакъ олгъан миллий музей имизни кюшад эттик. Яшасын миллий музей имиз! Ве о муэссисе-и миллие ве ильмиенинъ узеринде сабих сема-ханесинде асырлардан берли миллионларнен миллетлерни (Н.Челебиджиханда шай язылгъан. – Ю.Къ.) топлагъан мукъаддес Кок байракъны (тиклемеге) ант эттик. О, байракъ ки, шимдиден сонъра къараларда, денъизлерде, атта семада юкселеджектир. Яшасын Кок байракъ!

***

Муфти азретлерининъ бу чыкъышындан сонъ бир сыра джемаат тешкилятларынынъ векиллери сёзге чыкътылар, къырымтатар халкъынынъ медений омюринде тарихий эмиетке малик олгъан ишбу байрамнынъ иштиракчилерини селямладылар, къырымтатар миллий медениетини гъайрыдан тиклевде темель ташлары къоюлгъаныны къайд эттилер. Ноябрь учьте олгъан тантаналарда иштирак эткен ве селямлагъанлар арасында Къырым ярымадасында яшагъан дигер миллий группаларнынъ векиллери де бар эди. Джумледен Украина Меркезий Радасы векилининъ тебрик сёзюнден сонъ, Акъяр караим кенассасынынъ уйкен хаззаны Тови Симович Леви чыкъышта булунды. Т.Леви пек дюльбер чыкъыш япты: “Эльхамдилулахи Раббиль алемин эр рахмани-рахим – – Биз эминмиз ве итикъадымыз къавий ки, огюнъизде кениш уфукъларны ачкъан келеджектеки тарихынъызда бу алтын сёзлер эр даим джетемен йылдызынъыз киби парылдап тураджакъ ве бу сёзлернинъ ичиндеки гузеллик сизлерге рух бериджи башлангъыч оларакъ хызмет этеджек, сизлерни къудретли сырат-и мустакъим, шан ве адалет ёлуна догърултаджакъ. Барсын, сизинъ медений ве рухий ынтылувларынъыз ильк кере азрети пейгъамбер Мухаммеднинъ къудретли сеси янъгъырагъан Арабистан сахраларындаки тер-темиз, буллюр киби сувлар боюнджа оськен къоджаман пальма тереклери киби оссин ве чечеклесин. Яшасын Къырым мусульманларынынъ алий етекчиси муфти азретлери Челебиджихан! Челебиев! Яшасын Къырым мусульманлары! Яшасын Къырым ярымадасында истикъамет эткен бутюн халкълар.”эки юз отуз учь Шу куню Багъчасарай бутюн къырымтатар халкъынынъ, джемиети-джематчылыкънынъ дикъкъат меркезинде эди. Къырымтатар медениет, маариф оджакъларынынъ ачылувы мунасебетинен чешит мусульман тешкилятларындан хайырлав телеграммалары кельди. Кореизден Семинария ве музейнинъ ачылмасынен джан-юректен хайырлаймыз. Кореиз генчлери. Херсондан Биз, дженкявер къырымлылар, миллий бай рамымызны атешин селямлай мыз, онда иштирак этмеге истеерек, оны ноябрь он бешке кечирменъизни риджа этемиз.

Къырым атлы полкунынъ Мусульман иджра комитети. Кучук Озенден (Ялта уезди) Къырымтатар миллий бай рамыны къутлай мыз, Кучюк Озен волость земство идареси татар эалисининъ арзу-истеклерининъ омюрге кечкенине къуванамыз, байрамны тешкиль эткен, бутюн къырымтатарларны бирлештирген Мусульман Комитетине селямларымызны ёллаймыз. Земство идареси. Ялтадан Къырымнынъ ялыбоюнда яшагъан фукъаре татарларгъа ярдым этюв джемиетининъ идареси Багъчасарайда медений -ярыкъландырув муэссиселеримизнинъ ачылмасыны селямлай. Татар халкъынынъ айдын истикъбали олардадыр. Реис: Бекиров. Киевден Киевдеки тюрк федералистлери тёгереги къырымлы къардашларымызнынъ медениет тантаналарына къошулалар. Хансарайда ачылгъан миллий музей сербест татарларнынъ озь ёлларыны озьлери бельгилейджегине хызмет этеджек. Реис: Везиров. Киевден Хансарайнынъ комиссары Боданинскийге. Халкълар Шурасы Миллий музей нинъ ачылмасыны селямлай. Барсын, бу сиясий джеэттен сербест татарларнынъ медений гъай рыдан джанланувынынъ тантанасы олсун! Халкълар Шурасы. Шура шеэринден (Кавказ) Дагъыстан Миллий комитети татарларнынъ гъуруры олгъан Хансарайдаки тантаналарнен гонъюльдеш олгъаныны бильдирмеге ашыкъа. Комитет татар къардашларымызгъа бахт ве теракъкъият тилей. Реис: полковник Хаджи. Кезлевден Кезлев уездининъ мусульман комитети музей ачылмасы мунасебетинен озь тебриклерини ёллай ве мувафакъиет тилей. Комитет.

***

Иште, о куню бойле онларнен телеграммалар кельди. Хансарайда миллий музей ачылгъан, джума намазы къылынгъан сонъ тантаналар программасы девам этти. Акъшам исе къырымтатар яшлары тарафындан О.Акъчокъракълынынъ “Менъли Герай ” тарихий пьесасы ойналды. Бойлеликнен ноябрь учьте Къырым Мусульман Иджра Комитети къырымтатарларнынъ уриет огърундаки курешлернинъ къуветленмесине, миллетнинъ джанланмасына темель къоймакъ ичюн даа бир къудретли адым атты.