Номан Челебиджихан ве Амет Сеит-Абдулла Озенбашлы

Кечкен йигирминджи асыр инсанлыкъ тарихында чечекленюв, космик аланларны менимсев асыры олмакънен бирликте инсанлыкъ цивилизациясынынъ тарихында глобаль сарсынтылар, буюктен-буюк, къудретли империяларнынъ йыкъылгъан, янъы мефкюрелерни, янъы амиллерни догъургъан бир асыр олды. Къырымтатар миллети ичюн йигирминджи асыр эм татлы енъишлер, эм аджджы магълюбиетлер, такъдиране ынтылышлар ве къырылувлар асыры олды. Бинъ докъуз юз беш сенесининъ инкъилябы, биринджи Джиан дженки, дженкнинъ сонъки йылларындаки инкъилябий сарсынтылар Русие империясыны йыкъылувгъа алып кельди. Чар тахтындан вазгечти. Онынъ ерине Мувакъкъат укюмет кельди. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ инкъилябындан сонъ орталыкъкъа большевик маразы яйылып башлады. Русие акимиетиндеки хаос, большевиклернинъ активлешмеси, Русиенинъ чет-буджакъларында ве озюнде анархиянынъ баш котермеси, ве иляхре шейлер Къырым ярымадасыны да четте къалдырмады. Улу Гаспринскийнинъ маариф, илим, бильги вастасынен халкъны уяндырмакъ, онынъ цивиль миллетлер сырасына чыкъармакъ гъаелери, Абдурешид Медиевнинъ тешвикъ япкъан ичтимаий - икътисадий дюнья-бакъышлары бинъ докъуз юз он еди сенесинде къурултайджалыкъ арекетининъ къулач алмасынен адым-адым омюрге тадбикъ этилип башлады. Къырым ве къырымтатар халкъынынъ мукъаддераты огърунда кенъ къулач алгъан курешнинъ башында тургъан улу шеитимиз Номан Челебиджихан ве онынъ якъын меслекдешлери къырымтатар миллетининъ асырлар девамында арз этип кельген амиллерини амельге кечирмек ичюн аят-мемат курешине атландылар. Эсас макъсад – Къырымнынъ бинъ еди юз сексен учь сенесинде Русие тарафындан вахшийлердже ёкъ этильген девлетчилигини гъайрыдан тиклемек, Къырымнынъ бутюн территориясында демократик бир девлет къурмакъ эди. Биринджи джиан дженкинден бир къач сене эвель Тюркиеде мейдангъа кетирильген “Къырым талебе джемиети”, Тюркиеде ильк адымларыны атып, энди Къырымда фаалиет косьтерип башлагъан «Ватан’’ джемиетининъ шубелери, муайен дереджеде сиясий тюс алаяткъан джемиет-и хайриелер, мусульман джемиетлери бинъ докъуз юз он еди сенесине келип, озь емишлерини берип башладылар. Мартнынъ сонъларында Акъмесджитте отькерильген съезд, шу съездде сайлангъан Къырым Мувакъкъат Мусульман Иджра Комитети, Вакъуфлар комиссиясы ве маариф, диянет, арбиат меселелери боюнджа тешкиль этильген комиссиялар, июнь айында мейдангъа кетирильген “Миллет” газетасы, август айында отькерильген къадын-къызлар съезди ве къадын къызларнынъ сиясий -медений тешкилятландырылмасы, Къырым атлы полкунынъ Къырымгъа кетирильмеси, октябрьнинъ башларында отькерильген такъдиране съезд, ноябрь айынынъ башларында Багъчасарайда олып кечкен ве умуммиллий эмиетке малик олгъан тедбирлер, шу айнынъ сонъларында озь ишини башлагъан Къурултай, Къурултайда къабул этильген Анаяса, ярымаданынъ бутюн территориясында илян этильген Къырым Халкъ Джумхуриети, ишбу джумхуриетнинъ имае этильмеси киби такъдиране ишлерде Номан Челебиджихангъа якъындан ярдым эткен инсанлар бар эдилер. Булар – Джафер Сейдамет, Асан Сабри Айвазов, Сеитджелиль Хаттат, Амет Сеит-Абдулла Озенбашлы ве дигерлери эдилер. Н.Челебиджихан ве А.Озенбашлы... Номан Челебиджихан Амет Озенбашлыдан секиз яш буюк олгъанына бакъмадан, онъа нисбетен айрыджа бир мунасебетте булуна эди. Амет Озенбашлы бойле айрыджа бир мунасебетке, миллетнинъ атасы Челебиджиханнынъ севги ве урьметине не иле наиль олды? Не ичюн Номан Челебиджихан Амет Озенбашлыгъа буюктен-буюк умютлер беслей эди? Я, онынъ этрафында башкъа инсанлар да бар эди де! Меселя, Осман Акъчокъракълынынъ сёзлеринен айтаджакъ олсакъ,» И.Гаспринскийнинъ меслекдеши ве рухий вариси Асан Сабри Айвазов, чевик акъыллы, мефкюреджи, тешкилятчы Джафер Сейдамет, инсаний ферасети ве акъылынен айырылып тургъан Сеитджелиль Хаттат» киби инсанлар бар эди де! Мында меселе башкъа шейде, деп беллей миз. Биринджиде, бираз юкъарыда къайд эткенимиз киби, Амет Озенбашлы Номан Челебиджихангъа ве онынъ этрафында булунгъан инсанларгъа бакъкъанда нисбетен яш эди. Амет Озенбашлы, бугуньки тильнен айтаджакъ олсакъ, янъы формациянынъ инсаны эди. Яни, А.Озенбашлынынъ генчлик, талебелик девири, эр шейни къаврап алмагъа, эр шейни озюне синъирмеге, этрафта олаяткъан вакъиалар хусусында кенди хулясаларыны чыкъармагъа тырышкъан яшларгъа хас бир исьянджы рухкъа саип олгъан девири айны шу инкъилябий сарсынтылар девирине догъру кельди. Амет Озенбашлынынъ терджимейиалында бир нокътачыкъкъа дикъкъат этсек буны анълая билирмиз. Амет Озенбашлы Одессада Новороссия университетининъ медицина факультетинде тасиль алгъан девирде студентлер бутюн Русиеде олгъаны киби, сиясий аятта гъает фааль иштирак эте эдилер. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ башларында Русиедеки инкъилябий сарсынтылар девиринде Одесса къайнамакътан къайнай эди. Февраль инъкилябы юзь берген, чар тахтындан эндирилип, Русиенинъ акимиет башына янъы укюмет кельген сонъ орталыкъ къарышмагъа башлай. Бу акимиетнинъ мувакъкъатлыгъы укюм сюрип башлагъан джерьянларнынъ тельбевлерини тута бильмегени анархияны догъура. Одесса алий окъув юртларында окъугъан студентлер кенди тешкилятларыны къуралар, онынъ меркезий комитетини сайлайлар. Ве, къырымтатар йигити Амет Озенбашлыны ишбу тешкилятнынъ Меркезий Комитетине реис оларакъ сайлайлар. Одесса къуртулыш арекетининъ етекчиси Амет Озенбашлы озюни сиясий -ичтимаий сарсынтылар денъизининъ далгъалары ичине быракъа. Онынъ Одессадаки бу фаалиети, эльбет де, Номан

Челебиджиханнынъ дикъкъатындан тюшип къалмай, бинъ докъуз юз он алты сенесининъ сонъларында джебэге ёлланылмакъ ичюн чар ордусына аскерликке чагъырылгъан Номан Челебиджихан февраль айынынъ башларында Симферополь гарнизонынынъ къысымларынен берабер Одессагъа ёлланыла. Бу ерден оны Румыния джебэсине ёлламакъ керек эдилер. Чюнки, Номан Челебиджиханнынъ джебэге ёлланылмасы ве нетиджеде къырымтатар миллий -къуртулыш арекетининъ ог сафларында булунгъан фааль иштиракчисинден марум этильмеси феджий акъибетлерге алып келе билир эди. Базы бир менбааларгъа коре, Номан Челебиджихан джебэде яраланып Одесса госпиталине тюшти, дениле. Дигер менбааларгъа коре исе, о, хасталанып, госпитальге ятты, дениле. Зан этсек, бу эки тахмин де белли бир делиль-исбатларгъа малик дегиль. Къырымтатар миллий -къуртулыш арекетининъ етекчилерининъ эсас макъсады Номан Челебиджиханны джебэге ёлламамакъ, оны илериде Къырымны беклеяткъан такъдиране вакъиалар ичюн сакълап къалмакъ эди. Шундан келип чыкъып къайд этмек мумкюн ки, Номан Челебиджиханнынъ Одесса госпиталине яткъызылып, вакъиаларнынъ кетишатына коре заман эльде этильмесинде Одесса къуртулыш тешкиляты Меркезий Комитетининъ реиси Амет Озенбашлынынъ иссеси буюк олгъандыр. Чюнки Джафер Сейдаметнинъ язгъанына коре, Н.Челебиджиханнынъ госпитальде булунгъаныны эшиткенинен о, аман Одессагъа келе ве Амет Озенбашлынен корюше. Сонъра олар госпитальге барып, Н.Челебиджиханны зиярет этелер. Ве, ал-хатыр сорашкъан сонъ, бутюн Русиеде олаяткъан вакъиалар долайысы иле Къырымдаки вазиетни, Къырымнынъ келеджегини, Къырымнынъ вазиетини, Къырымнынъ кенди мукъаддератына иришюв ёлларыны музакере этмеге башлайлар. Иште, Амет Озенбашлынынъ Къырым мукъаддераты огърунда буюк сиясий курешке аткъан адымы шу тарихий корюшюв ве субет нетиджесинден сонъ башлай. Номан Челебиджихан Амет Озенбашлынынъ биваста ярдымы иле Къырымгъа келип чыкъа. Н.Челебиджиханнен берабер Къырымгъа Амет Озенбашлы да келе, ве бутюнлей миллий, сиясий ишлерге киришип кете. Бинъ докъуз юз он еди сенеси март йигирми беште сайлангъан Къырым Мусульман Иджра Комитети къырымтатарларнынъ миллий мукъаддератыны элине ала. Къырым муфтиси, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ реиси оларакъ сайлангъан Н.Челебиджихан миллетнинъ асрий арзу-истеклерине иришмек ёлунда кендисинен берабер ян-янаша адымлайджакъ инсанларны этрафына топлай. Бу адамлар арасында Амет Озенбашлы да бар эди. Олар Къырымда миллий -инкъилябий фаалиетни кениш джебэ иле башламакъ, илерилетмек ичюн къырымтатарларны тешкилятландырмакъ керек эдилер. Лякин адий бир шиарларнен иш ёнемейджеги аян эди. Номан Челебиджихан, Джафер Сейдамет, Сеитджелиль Хаттатов ве Амет Озенбашлы миллий - къуртулыш курешининъ фаалиет программасыны ве отуз учь маддеден ибарет Низамнамени ишлеп чыкътылар. Ве, къыскъа бир девир ичинде бутюн къырымтатар эалиси арекетке кельди. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ орталарына келип, Къырымда энди юз йигирми дёрт мааллий тешкилят мевджут эди. Фаалиет программасынынъ ве Низамнаменинъ омюрге кечирильмесинде А.Озенбашлынынъ иссеси буюктир. О, маариф ве генчлик меселелери иле огърашмакънен берабер, Мусульман Иджра Комитетининъ азаларындан бири оларакъ, бутюн меселелернинъ музакересинде иштирак эте эди. Озь фикирини айта, исбатлай эди. Шу ери меракълы ки, Номан Челебиджихан Амет Озенбашлыны сагълам, догъру манада алгъанда, ич де аджымай эди. Къырымнынъ бир де-бир кошесинде чезими тапылмагъан проблемалар пейда олгъанда Н.Челебиджихан анда мытлакъа А.Озенбашлыны ёллай. Чюнки, юкъарыда айткъанымыз киби, Н.Челебиджихан А.Озенбашлыгъа ишана, онынъ къувети ве идракине инана, онынъ фикирлерине къулакъ аса эди. Мусульман Иджра Комитетининъ делегациясы эркянында Амет Озенбашлы майыс айында Москвада отькерильген Умумрусие мусульманлары съездинде, бинъ докъуз юз он еди сенесининъ кузюнде Киевде отькерильген миллетлер съездинде иштирак этти... Башкъа бир сыра муим тедбирлерде де Амет Озенбашлы Мусульман Иджра Комитетининъ векили сыфатында иштирак эткендир. Эксериетинен онынъ намзетлигини Челебиджихан косьтере эди. Н.Челебиджиханнынъ тевсиесинен А.Озенбашлы губерния акимиетинен биваста фаалиетке киришкендир. Июль айында Челебиджихан губерния акимиетининъ къарарына бинаэн якъаланып, Акъяр апсханесине быракъылгъанда, бутюн къырымтатар эалиси аякъкъа тура. Къырымда митинглер, наразылыкъ акциялары къулач ала. Губерния акимиети къырымтатар эалисининъ наразылыкъ акцияларыны ятыштырмакъ ичюн алельхусус топлашув отькере. Топлашувгъа Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ векиллерини давет этелер. Бу топлашувда иштирак эткен Тынчеров, Усеин Боданинский, Амет Озенбашлы ве дигерлери Къырым муфтисининъ якъаланмасы къырымтатар миллетини акъарет эткенини косьтере, деп кескин шекильде чыкъышлар япалар. Кеч маальгедже девам эткен бу топлашувнынъ нетиджесинде Челебиджиханнынъ якъаланмасынынъ себеплерини огренмек ве оны апсханеден тез вакъыт ичинде чыкъарылмасыны теминлемек ичюн бир эйет тешкиль этиле. Ишбу эйет эркянында Амет Озенбашлы да бар эди. Губерния акимиети еди адамдан ибарет мезкюр эейтке махсус векялетликлер берип, аит весикъаларнен теминлей. Бойле векялетлик ве весикъа Амет Озенбашлыгъа да бериле. Шу весикъанынъ копиясы Къырым Мухтар Джумхуриетининъ Девлет архивинде булунмакътадыр. Юкъарыда къайд этип кечтигимиз киби, Номан Челебиджихан Амет Озенбашлынынъ фаалиетини Мусульман Иджра Комитетинде тек маариф меселелеринен сынъырламай. Оны Мусульман Иджра Комитетининъ тышкъы сиясий ишлерине де джельп эте. Меселя, Къырым–Украина мунасебетлерини якъындан огренмек ве пекитмек меселелерини чезмек макъсадынен Къырым Мусульман Иджра Комитети Киевге Украина Меркезий Радасынынъ етекчилеринен корюшмек, оларнен аит сёйлешювлер алып

бармакъ ичюн Джафер Сейдамет ве Амет Озенбашлыны ёллай. Киевде Амет Озенбашлы ве Джафер Сейдамет Украина Меркезий Радасынынъ етекчилеринден Грушевскийнен, Виниченконен ве дигерлеринен корюшелер. Эльбет де, бу корюшювлер нетиджесиз олмадылар. Русиедеки дурум кет-кете феналашыр экен, Тэсис Меджлисини, яни Учредительное Собраниени чагъырмакъ меселеси куньден-куньге кескинлешмеге башлай. Тэсис Меджлисине сайлавларда иштирак этмек, Тэсис Меджлисине кенди векиллерини ёлламакъ ичюн къырымтатарлар да арекетке кечелер. Къырым Мусульман Иджра Комитети бинъ докъуз юз он еди сенеси октябрь бир-экиде Акъмесджитте бутюн къырымтатар тешкилятларынынъ съездини чагъыра. Бу съездде Къырымтатар халкъынынъ Къурултайыны чагъырмакъ, арбий эркянны пекитмек, ве дигер меселелернен бир сырада съезд Бутюнрусие Тэсис Меджлисине къырымтатар миллет векиллерини сайламакъ меселесини огге сюре. Съезднинъ биринджи куню бу меселе кунь тертибине къоюла ве аль олуна. Бутюнрусие Тэсис Меджлисининъ ишинде иштирак этмек ичюн миллет векиллери оларакъ Джафер Сейдамет ве Амет Озенбашлы сайланыла. Шу ери меракълы ки, Амет Озенбашлынынъ Бутюнрусие Тэсис Меджлисине миллет векиллигине намзетлигини Номан Челебиджиханнынъ озю косьтергендир, яни о, Амет Озенбашлы Бутюнрусие Тэсис Меджлисинде чалышаракъ къырымтатар миллетининъ мунасип векили сыфатында, къырымтатар миллетининъ менфаатларыны кенди менфаатлары киби къорчалайджагъына эмин эди. Шимдилик элимизде ве тедкъикъат аланында етерли дереджеде малюматлар олмагъаны ве мевджут сойлары да етерли дереджеде огренильмегени себебинден Къурултайгъа олгъан сайлавларны тешкиль этювде, Къурултайнынъ керек севиеде отькерильмесини тешкилятландырувда, Къурултайнынъ бутюн къанун-къаиделер муджиби чалышмасында А.Озенбашлынынъ къошкъан иссеси буюк олгъаныны инкяр этмек кучь. Чюнки о, буюк тешкилятчы эди. Онынъ бу къабилиетине, даа догърусы тешкилятчылыкъ истидадына Номан Челебиджихан буюк къыймет кесе эди. Бинъ докъуз юз он еди сенеси октябрь бир–экиде отькерильген Бутюн къырымтатар съездинде Н.Челебиджихан съезд эхли огюнде Амет Озенбашлынынъ бойле табиий икътидаргъа малик олгъаныны айрыджа къайд этип, онъа элял, гъаресиз хызметлери ичюн тешеккюр бильдирген эди. Амет Озенбашлынынъ Къурултайда Къырым миллий укюметининъ азасы оларакъ сайланмасында, шу укюметте маариф меселелери боюнджа директориянынъ (назирликнинъ – – Ю.Къ.) мудири сайланмасында да Н.Челебиджиханнынъ биваста иштираки олгъандыр. ... Умумен алгъанда, Номан Челебиджихан ве онынъ меслекдешлери мевзусы гъает кениш ве муреккеп бир мевзудыр. Онынъ кереги киби огренильмедиги, умумен къурултайджылыкъ девирининъ къырымтатар тарихшынаслыгъында талиль ве тедкъикъ этильмедиги бугуньде тедкъикъатлар ве нетидже-и муляхазалар ичюн бир чокъ къыйынлыкъларны догъура. Бу девирге аит весикъаларнынъ, табир-и джаиз исе, юзде докъсан докъуз файызы Украина Телюкесизлик хызмети Къырым Баш идаресининъ архивинде гизли грифлер алтында булуна ве оларны огренмек бу ерде турсын, атта шу архивнинъ фондларыны элинънен тутып бакъмагъа изин бермейлер. Лякин бу зорлукъларгъа бакъмадан, дигер архивлерде, дигер менбааларда олгъан материалларны, весикъаларны огренип, оларны талиль ве тедкъикъатлар чельтегинден кечирип, озь халкъымызгъа еткизмек ёлларыны арамакъ керекмиз. Къырымтатар къырымтатарны къыдыргъан, яни къырымтатар дюньки кунюни огренмеге, бильмеге атлангъан, бугунини элял яшамагъа тырышкъан, ярыныны тюшюнген такъдирде бутюн миллетимизни эджель панджасындан, махв олув къысметинден къуртарып къалмагъа имкянлар догъар. Бугуньде-бугунь къырымтатар халкъынынъ тарихыны дигер миллетлерге менсюп инсанлар кенди тереклерининъ талдаларында отурып язар экенлер, къырымтатар тарихыны огренюв, талиль ве тедкъикъ этюв чешит-тюрлю бозулув ве чубарлыкъларгъа алып келир, къабалыкълардан азат олмаз.

Уриет нефеси. Къурултайджылар девиринде (бинъ докъуз юз он еди — — бинъ докъуз юз он секиз) ве ондан сонъра къырымтатар къадын-къызлар меселесине даир базы муляхазалар Малюм ки, бинъ докъуз юз он еди сенесининъ ихтилялындан эвельки девирлерде къырымтатар джемиетининъ ичтимаий аят къурумы тыпкъы Авропа джемиетинде олгъаны киби, къырымтатарларнынъ екяне ичтимаий аят эсасында тешкиль этильген аиле темели узеринде къурулгъандыр. Мезкюр аиле къурумы бинъ докъуз юз он еди сенесининъ ихтилялына къадар, там манасы иле, патриархаль эди. Бу да къырымтатар аилесининъ ислям адетлери, аньанелери ве къаиделерине къатты риает эткен мусульман аилеси олмасындан келип чыкъмакъта эди.

Биринджи

Къырымтатар къорантасынынъ ишбу патриархаль къурумы, къоранта башы – – бабанынъ аиле узеринден сынъырсыз ирадеси, аиледе огълан баланынъ къадын ве къыз азаларындан бир басамакъ устюн турмасы къырымтатар къадыннынъ аиле ве джемиеттеки ерини бельгилемекте эди. Инкъиляптан эвельки къырымтатар аилесининъ менфий тарафларындан бири чокъ хусусларда мусаватсыз ве укъукъсыз вазиети эди. Къырымтатар къадыны о девирнинъ дигер эксери мусульман къадынлары киби, тышкъы алем ве джемиеттен четлендирильген бир вазиетте яшай ве онынъ къапалы аяты, эсас итибар иле аиле ве якъындан таныгъан мусульман къадынларынынъ муитинен сынъырлангъан эди. Къырымтатар къадыны бинъ докъуз юз он еди сенесининъ инкъилябына къадар, бильхасса шеэр аятынынъ къанун-къаиделерине коре, сокъакъкъа марамасыз чыкъмаз, эркеклернен мусавий шартлар черчивесинде укъукътан файдалана бильмез, онынъ баба, эркек къардашлары ве огъулларынен олгъан мунасебетлери яшайыш ве диний урф-адетлернинъ къаиделерине коре бельгиленир эди. Бу ал оны баба ве къоджагъа бир минсиз таби олмагъа ве эвлятлары, бильхасса эркек эвлятлары узериндеки ирадесини сынъырландыра эди. Шериат эсасында мусульман къадынлары, асылында, озь къоджаларынынъ къулуна чевирильген эди. Олар ич бир тюрлю инсаний укъукъларгъа малик дегиль эдилер. Къадынларнынъ тек бир укъукъы олса да, о да бала догъурмакъ ве оларны тербиелемек эди. Меселеге объектив янашыладжакъ олса, шериат къадынларгъа кениш укъукълар бере, лякин бу шериат укъукъларыны омюрге кечирген, омюрге кечирильмесини незарет эткен руханийлер къадынларгъа укъукъ, сербестлик бермеге ич де менфаатдар дегиль эдилер. Олар дин, шериат акъиделерини илериге сюрип къадынларны – миллетнинъ къызларыны «тильсиз махлюкълар (айванлар) дереджесине кетирген эдилер. Къадыннынъ бу укъукъсыз вазиети башта бир къырымтатарларнынъ Якъын Шаркъ мусульман халкъларындан менимсеген диний адетлер ве аиле яшайыш тарзындан келип чыкъкъаныны да эсаптан тюшюрмек олмаз. Затен бир чокъ тарихий акъикъатлар мезкюр диний адетлернинъ бир сыра хусусларда къырымтатар аилесининъ эски миллий къурулышына тамамиле ябанджы олгъаныны, та Алтын Орду девиринде (он учюнджи — — он дёртюнджи асырларда) ве Къырым ханлыгъынынъ ильк девирлеринде (он бешинджи асыр) къырымтатар къадынынынъ Къырымда уриеттен муим дереджеде файдалангъанына ве базы алларда Къырымнынъ ичтимаий ве атта девлет аятында муайен роль ойнагъаныны исбат этмекте. Затен Къырым ханлыгъынынъ тарихында буюк дипломатик къабилиетке малик олгъан, кендилерининъ кениш зекялыгъы иле Къырым девлетининъ тышкъы сиясетинде муим роль ойнагъан бир сыра тарихий сималар бар. Олардан бириси, меселя, бинъ беш юз элли бир — — бинъ беш юз элли еди сенелерде Къырымда укюмдарлыкъ япкъан Девлет Герай ханнынъ рефикъасы ве султан Мехмед Герайнынъ анасы Айше Султан Бийим. Девлет Герай хан заманында Къазан ве Астрахан ханлыкълары руслар тарафындан басып алынгъан эди. Девлет Герай Къазан забт этильген бинъ беш юз элли эки сенесинде османлыларнынъ Литвагъа къаршы ачкъан харбинде иштирак эте эди. Девлет Герай Къазаннынъ башына тюшкен фелякет акъкъындаки хаберни алгъанынен Къырымгъа къайта ве янъыдан топлагъан къуветлери иле русларгъа къаршы арекетке кече, дигер тарафтан исе османлы Султан Сулейман Къанунийге мектюп ёллай. «Руслар тарафындан забт этильген бу ислям мемлекетини къуртармакъ бутюн ислям дюньясынынъ вазифесидир», дие онъа русларгъа къаршы дженк илян эттирмек, ич олмагъанда Османлы девлетининъ кениш микъяста ярдымыны темин этмек истеген эди. Бунъа мувафыкъ оламагъан сонъ, айны шу сенеси лех къыралы Зигмунд иле анълашма имзалагъан эди. Иште, хан Девлет Герайнынъ къыралнен ишбу анълашманынъ имзаланмасында, рефикъасы Айше Султан Бийим буюк роль ойнагъандыр. Айше Султан Бийим къырал Зигмунд Августкъа язгъан мектюбинде Къазан улькеси забт эткен русларнынъ онынъ девлети ичюн де телюкели олгъаныны, къоджасы ич бир шейге бакъмайып русларгъа къаршы курешерек, Зигмунд ичюн де дженклешкенини айрыджа къайд этти, бундан долайы къырал Зигмунд Къырым ханлыгъы иле достлукъ мукъавелесини имзаламасыны, Къырым ханына ярдым этмек керек олгъаныны, эгер къырал бу шейлерни догъру деп таныса махсус мурахас ёлламасыны риджа этти. Арадан чокъ кечмеден къырал Зигмунд ве Къырым ханы арасында бойле анълашма имзалана, къырал арбий ярдымда булуна, Къырым ордусы русларны магълюбиетке огърата. Айше Султан Бийимнинъ муим ве мувафакъиетли ишлерде иштирак эткенини лех тарихчилеринден

Клутницкийде къайд эте: Девлет Герай бинъ беш юз элли эки сенесинде русларгъа къаршы арбий арекетлер алып баргъанда агъыр вазиетке къала, ордусы богъулмагъа башлай. Буны анълагъан Айше Султан ханнынъ къалгъасы ве огълу Мехмед Герайнен, вазиетни талиль этерек, оны Девлет Герайгъа ярдымгъа ёллай. Нетиджеде Къырым ордусы русларны магълюбиетке огърата. Къырым ханлыгъында девлет сиясетинде муим роль ойнагъан къадынлардан даа бириси Инает Герай ханнынъ (бинъ алты юз отуз беш — — бинъ алты юз отуз секиз) къызы Айше Султан Ханий. О да Девлет Герай ханнынъ рефикъасы Айше Султан Бийим киби Къырым ханлыгъы иле Лехистан арасында хусню мунасебет тесисине чокъ эмек сарф эткендир. Къырым тарихында къомшу девлетлернен, хусусан Лехистаннен достане алякъаларны пекитювде Къырым ханларынынъ рефикъалары ве къызлары буюк роль ойнагъаны аяндыр. Учюнджи Ислям Герайнынъ (бинъ алты юз къыркъ дёрт — бинъ алты юз элли дёрт) рефикъасы Айше Хатун онынъ энъ къыйметли меслеатчыларындан бири эди. Учюнджи Ислям Герай бир ишке къарар бермезден эвель мытлакъа рефикъасынен акъыл танышыр, онынъ узакъны корьген исабетли фикиринден файдаланырды. Лех дипломатларындан Печенски бинъ алты юз къыркъ секиз сенесинде Къырым ханы учюнджи Ислям Герайнынъ узурында булунгъан вакъытларында корьген шейлерини къайд этеркен, къырымтатар къадынларына даир де базы шейлер язгъандыр. «Къырымда энъ зияде дикъкъат назарымны джельп эткен шейтатар къадынларыдыр. Олар ялынъыз дахилий ишлерде дегиль, сиясий ишлерде де муим роль ойнайлар. Ханнынъ баш векили Сефер Гъазы агъа иле муим бир меселе къонушыркен учюнджи Ислям Герай ханнынъ рефикъасы Айше Хатун лех достлугъына чокъ эмиет бергенини ве бу хусуста къоджасына тесир эте биледжегине умют эткенини айтты».

Экинджи

Эльбет де, бойле айры мисаллер тарихта аз дегиль. Лякин ханлыкъ девиринде ве хусусан Къырымнынъ Русие тарафындан басып алынгъан (бинъ еди юз сексен учь) сонъ миллий девлет укъукъсызлыгъы ве онынъ догъургъан диний мухафазакярлыкъ шартлары ичинде татар къадынынынъ укъукъсызлыгъы ве теджриди даа зияде къуветленди. Къадынларнынъ укъукъсызлыгъы ве теджрид системасынынъ зынджырлары къырымтатар исляатчысы Исмаил бей Гаспринскийнинъ етекчилигинде ве онынъ февкъульаде гъайретлери иле он докъузынджы асырнынъ сонъларында башлагъан къырымтатарларнынъ миллий медениетини гъайрыдан джанландырув ёлундаки чалышмаларында расткельген энъ къоджаман ёнелишлерден бирини тешкиль этти. Исмаил бей Гаспринский къырымтатар миллий медениетини джанландырмакъ, мефкюрени инкишаф эттирмек ичюн башта бир мусульман къадыныны уриетке къавуштырмакъ программасы иле арекет этмек ве бунынъ ичюн девамлы курешке кирмек меджбуриетини ис эткен эди. Бинъ секиз юз етмиш докъуз ве бинъ докъуз юз он дёрт сенелери арасында И.Гаспринский девамлы ве гъайретли чалышмалары нетиджесинде къырымтатар къадынынынъ уриетке къавушмасы ёлунда мисли олмагъан фаалиет косьтерди. Исмаил Гаспринский къадын-къызларнынъ окъутылмалары меселесинде ракъиблерине, яни фанатик руханийлерге къаршы оларнынъ силясынен къурешти. «Азиз шериат окъумакъны кимсеге ясакъ этмей, аксине, «бешиктен мезаргъадже окъумакъ»ны талап эте... Эгер къадын не къадар бильгили, тербиели олса, бирининъ къызы, къыз къардашы, къадыны я да анасы оларакъ о къадар зияде файдалы олур... Биз эпимиз къадындан догъамыз, къадыннынъ къучагъында осемиз ве онынъ элинде тилимиз чыкъа, къадыннен ян-янаша олып яшай ве чалышамыз ве, ниает, къадындан – – рефикъанъдан, яхут ананъдан разылыкъ, эляллыкъ сорап, сонъки сёзни оларгъа айтып, оларнынъ козю огюнде джан беремиз. Шай экен, оларны айван киби акъсыз-укъукъсыз алда, къаранлыкъ джеалетте, джаиль къалдырмакъ гунядыр». Иште, къадын-къызларнынъ азатлыгъына, оларнынъ маариф, илим, бильги йипине сарылмасына даир мевзу Исмаил Гаспринскийнинъ фаалиет кредосына чевирильди. Бинъ докъуз юз алты — бинъ докъуз юз он сенелеринде Гаспринский, къызы Шефикъа ханым «Терджиман» газетасынынъ идаресинде «Алем-и-Нисван» («Къадынлар алеми») ильк татар къадын меджмуасыны чыкъарып башламасы, «Алемнинъ ярысы», къадынларымызнынъ миллет анасы олмалары ичюн, насыл тербие этильмелерини косьтерген «Мусават-наме» китаплары, ве «Мусульман къадынынынъ эмеги». «Къадын ве эркеклернинъ варис укъукъларынынъ мусаваты» «Мусульман къадыныны неге ве не ичюн окъутмалы», «Мусульман къадынлары – – экимлер», «Шериат къызларгъа да окъумагъа мусааде эте», «Къызларнынъ окъутылмасына даир», «Ислям ве къадынларнынъ акълары», “Къадынлар хусусында”эки юз докъсан еди киби чокътан чокъ макъалелер ве “Къырымда къадын ве къызларнынъ вазиети”эки юз докъсан докъуз макъале бунъа мисаль ола билир. Мусульман къадынынынъ уриетке къавушмасы ёлундаки бу ильк мувафакъиетлер, «аман-аман бутюн къырымтатарлар кенди тиллеринде окъумагъа ве язмагъа бильгенлери», бинъ докъуз юз он еди сенеси инкъилябындан бир муддет эвель, Къырымда мусульман къыз ве огълан балаларнынъ берабер тасиль алмасы, къырымтатар халкъ мектеплерининъ къурулмасына даир иш Гаспринскийнинъ талебе ве издешлерининъ гъайретлери нетиджесинде инкишаф эттирильген эди. Затен, Гаспринский ве издешлерининъ къырымтатар къадынынынъ уриетке къавушмасы ёлундаки фаалиетлерининъ энъ буюк эмиети къырымтатарларнынъ миллий истикъляллерине иришкен бинъ докъуз юз он еди сенесинде къырымтатар къадынынынъ уриети ичюн земин ве эсасларнынъ мейдангъа кетирильмесидир.

Учюнджи

Къырымтатарларнынъ кенди миллий девлетчилигини эльде этмек огърунда кенъ къулач алдырдыкълары куреш девиринде (бинъ докъуз юз он еди — — бинъ докъуз юз он секиз) улу муневверимиз Исмаил Гаспринскийнинъ мусульман къадын-къызларнынъ уриетке къавуштырылмасы огърунда туткъан ёлу девам эттирильмекнен бир сырада, бу ёлда амелий адымлар атылды. Бинъ докъуз юз он беш — бинъ докъуз юз он алты сенелеринде яни Биринджи джиан дженки йылларында Къырымда (меселя, Багъчасарайда) тешкиль этильген арбий госпиталлерде уйкен ве кичик медицина персоналы теркибинде тиббиетхызметине мусульман къадынлары да джельп этильген эди. Лякин бу озюне хас бир локаль характер ташый эди. Февраль инкъилябы бутюн Русиени бир хаос ичине быракъты. Сагълам ве икътидарлы бир идаре къурулмай, эр бир ульке озь чаресини озю корьмеге арекет эте. Бойле бир вазиетте къырымтатарлар бинъ докъуз юз он еди сенеси март он едиде Русие Мувакъкъат Укюметини таныгъанларыны илян этелер, март йигирми беште исе Къырымнынъ шеэр, къасаба ве койлеринден кельген бинъ беш юзьге якъын мурахаснынъ иштираки алтында, Акъмесджит шеэринде Къырым мусульманларынынъ съездини отькерелер, къыркъ секиз адамдан ибарет Къырым Мусульман Иджра Комитетини мейдангъа кетирелер, Номан Челебиджиханны онынъ реиси, Къырымнынъ муфтиси, Махкеме-и-Шерриеге (Диний идареге) реис оларакъ сайлайлар. Къырымтатарларнынъ миллий медений мухтариятыны илян эткен, къырымтатар халкъынынъ диний ве миллий, дахилий ве хариджий ишлерини озь къолуна алгъан Къырым Мусульман Иджра Комитети азаларынынъ эксериети мусульман къадынынынъ бир ань эвель уриетке къавушмасына тарафдар оларакъ къырымтатар къадын-къызларынынъ уриетини илян эттилер. Атта бу сиясий уриетни къырымтатар партиясынынъ, яни Миллий фиркъанынъ Программасына кирсетерек, тасдыкъладылар. Къырым Мусульман Иджра Комитети апрель бештен итибарен, там манасы иле ишке киришти, буюк ве къатий адымлар атмагъа башлады. Мусульман Иджра Комитети диний, медений, ичтимаий ве сиясий ишлерни къулач алдырмакънен бирликте, бинъ докъуз юз он еди сенесининъ апрель ве майыс айлары зарфында, Къырымнынъ бутюн шеэр ве койлеринде къадын-къызлар комитетлерини къурып башладылар. Къадын-къызлар комитетлерининъ эсас макъсады, гъаеси неден ибарет эди? Башлыджасына, къадын-къызлар комитети, асырлар, йыллар девамында медений, маарифий, ичтимаий -сиясий аяттан четлендирильген татар къадыныны аятнынъ ишбу сааларына джельп этмек, оларны кенди укъукъларыны бильмек, яшатмакъ, миллий -къуртулыш арекетининъ фааль, мусавий укъукълы курешчилерине чевирмек, янъы аят къурмагъа юзь туткъан миллетнинъ аналары олмакъ макъсадыны огге сюрьди ве бу макъсад огърунда арекет этти. Мезкюр амелий фаалиетнинъ нетиджелерини мааллий къадын-къызлар комитетининъ алып баргъан ишлеринде корьмек мумкюн. Бир къач мисаль кетирейик. Уриет илян этильгенинен Дерекойде (Ялта) къадынлар «Ени аят» адына бир джемиет къурдылар, (реиси Диляра ханым Булгъакова). Бу джемиет энъ зияде маарифке эмиет берип, къадынларны бутюн къувет иле окъутмакъ ёлуны тутты. Дерекойде къадынлар ичюн махсус курслар ачты. Этраф койлерге озь векиллерини ёллап, анда яшагъан къадын-къызларгъа уриетнинъ эмиети ве истикъбалини анълаталар. О, койлерде курслар тешкиль этелер, лекциялар окъуйлар, топлашувлар отькерелер. Ялта уездине бакъкъан Кучюк Озен коюнде «Сеадет» адына джемиет (реиси Фатма ханым Ногъай), Къалымтайда «Ени дюнья» джемиети (реиси Рукъие ханым), Багъчасарайда къадын-къызлар ичюн курслар, Акъярда, Кефеде, Гурзуфта ве саире-саире ерлерде онларнен джемиетлер, комитетлер тешкиль этиле. Къадын-къызларнынъ мусаваты илян этильмекнен онъа иришмекнинъ ёлу – къадын-къызлар арасындаки джаилликни эксильтмек эди. Мына эки мисаль. Бир). Акъяр къадын-къызлар комитетининъ отькерген экинджи меджлисининъ музакере эткен меселелери ве къабул эткен къарарлары бунъа делялет бере. Бинъ докъуз юз он еди сенеси август едиде отькерильген ишбу меджлисте учь меселе: бир) китапхане ачмакъ; эки) джаиль къалгъан къадын-къызларны окъутмакъ чарелерини булмакъ; учь) маариф комиссиясыны тешкиль этмек меселелери бакъылды. Бу меселелер музакере этильген сонъ мезкюр ишлерни тешкилятландырмакъ ве амельге кечирмек ичюн эйет ве комиссия мейдангъа кетирильди, он докъуз маддеден ибарет махсус программа къабул этильди ве бу программа муджиби чалышмагъа къарар берильди. Эки. Акъмесджит къадын-къызлар комитети эйет азасы Хырмыз ханым Мухамедованынъ «Миллет» газетасында дердж олунгъан мектюби: «Эмширелер! (яни, джариелер – Ю.Къ.) Бизлер алчалмаялым. Юкселелим! Шимдие къадар алчалдыгъымыз етер. Ич олмазса, огюмиздеки авропа мухаретесини козь огюне алалым. Бабаларымыз, гуллер киби ени ачмая башлаян агъаларымыз окоплар ичинде душманнен огърашыркен, биз, къадын-къызлар да гъарадской управаларда мерамымызны анълатмадыгъымызы, хорландыгъымызы анълаялым. Текрар идиёрим, эмширелерим, муhаребе мейданындан кельген мектюплери элимизе алдыкъта окъумая бильмёруз. Къапы-къапыдан окъутмая адам араштырыёрыз, маалле маалледен кезип, мектюбин асылына ириёрыз. Мусульманларнынъ азапланмая акълары ёкътыр. Диние ислям тахсиль-и илим эмир идиёр. Биз, къадынлар, ничюн кериде къалдыкъ? Окъуялым, окъуялым, огренелим. Кендимизден сонъра килере нумюне олалым. Иште, эмширелерим, бойле бир ханым замана лязим бир ханым ола биледжек. Ойле олдугъыны анъладыгъымыз саесинде окъувгъа сарылалым, нереден окъуялым? – суалине джевап оларакъ, Акъмесджит къадынлар комитети окъумая яшы кечкен къызларгъа махсус мусульманджа-русча курс ачып, июль он секизден итибарен, кеченлерде газетада дердж олунан программа муджибиндже дерслери башланылыр. Къадынлардан авес эткенлери къыркъ яшына къадар къабул идеджегиз. Истеен адамлар июль он секизе къадар Сейдамет

эфендининъ джамиси азбарында исимлерини къайд иттирмелери лязимдир». Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ къадын-къызлар мусаваты меселесинде туткъан сиясети къырымтатар халкъынынъ, ве ярымадада яшагъан башкъа миллет векиллерининъ психологиясындаки стереотиплерни шиддетнен къырмагъа башлады. Къырымда рус тилинде чыкъкъан газеталар бу янъылыкъны дикъкъатларындан тюшюрмедилер. «Мусульман комитети татар оджалары ве оджапчелери ичюн майыс бирден башлап махсус курслар ача. Курсалар алты афта девам этеджек. Бунынъ умют этильмеген ери шунда ки, эркеклер ве къадынлар ичюн лекциялар бирликте окъуладжакъ. Бу шей муфтининъ разылыгъынен япыла. Муфти бунда шериаткъа къаршы ич бир шей корьмей учь юз он еди. Затен, мааллий къырымтатар къадын-къызлар комитетлери уриет рузгярлары алтында ялынъыз медениет ве маариф ишлеринде дегиль, ярымадада къырымтатар эалиси арасында сурьат иле инкишаф эткен сиясий джерьянларда да фааль иштирак этип башлайлар. Мусульман иджра комитетининъ чешит мураджаат ве аризаларына къадынлар къолтуталар, меселя Симферополь гарнизонындаки мусульман аскерлернинъ айры батальон оларакъ айырылмасы акъкъында Таврия Губерния комиссарынынъ адына Багъчасарай джемаатындан бинъ докъуз юз он еди сенеси июль он учьте ёлланылгъан Беяннаме астында Шефикъа Гаспринская, Зоре Акъчокъракълы, Хатидже Гаспринскаянынъ имзалары да бар. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ реиси, муфти Н.Челебиджихан Губерния комиссариатынынъ къарарына бинаэн Севастополь контрразведкасы тарафындан якъалангъанда маллий къырымтатар къадын-къызлар комитетлери кенди наразылыкъларыны бильдирип, Губерния комиссариатына телеграммалар ёллайлар, муфтининъ якъаланмасына наразылыкъ бильдирип, Акъмесджитте отькерильген чокъ бинъ адамлы митингде иштирак этелер. Къырымтатар къадынлыгъынынъ уриетке къавушмасы, кенди мааллий комитетлерини къурмасы ве ичтимаий -сиясий омюрде фааль иштирак этип башламасы Русие мусульманлары ичюн тамамиле бир янъылыкъ эди. Мусульман къадыныны уриетке къавуштырмакъ кампаниясы Къырым сынъырлары ичинде къалмай ве ихтилялнынъ ильк йылларында бутюн Русие мусульманларына шамиль булунмакъта эди. Къырымда Мусульман Иджра Комитетининъ къадын-къызлар меселесинде алып баргъан сиясети Москвада майыс бир–секизде отькерильген Бутюнрусие Мусульманлары биринджи съездининъ ишине де тесир этти. Съезднинъ кунь тертибине кирсетильген ильк меселелерден бири, Русиедеки мусульман къадынларынынъ уриетке къавуштырылмасына даир меселе эди. Бу съездде секиз юз делегат, Къырымдан йигирми беш делегат иштирак этти. Къырым делегациясы эркянында учь къырымтатар къадыны – Шефикъа Гаспринская, Диляра Булгъакъова ве З.Давидович де бар эди. Съезднинъ мусульман къадынынынъ уриетине даир къабул эткен къарары Къырымда къадын-къызларнынъ уриетке къавушмакъ арекетини даа да къуветлендирди. Къырымда кенъ къулач алып башлагъан къадын-къызлар арекетине, шу арекетнинъ огюнде тургъан чокътан-чокъ проблемаларны аль этмек, Къырым Мусульман Иджра Комитетинен эль-эльге чалышмакъ ичюн меркезий тешкилят керек эди. Бинъ докъуз юз он еди сенеси август он едиде Акъмесджитте Къырымда мевджут олгъан къырымтатар къадын-къызлар комитетлери векиллерининъ топлашувы олды. Топлашувда Бутюнкъырым къадын-къызлар комитетини мейдангъа кетирмеге къарар бердилер. Къырым къадын-къызлар комитетининъ реиси оларакъ Илхамие ханым Тохтарова сайланды. Топлашувда Бутюнкъырым къадын-къызлар комитетининъ арекет программасыны къабул эттилер. Меркезий комитетнинъ азалары оларакъ Ильхамие ханым Тохтарова, Зейнеп ханым Эмирджанова, Шефикъа ханым Гаспринская, Акиме Фетанет ханым Муазинова сайландылар. Эбет, къадын-къызларнынъ уриетке къавушмасына даир меселе асырлар девамында ислям къаиделери эсасында тербиеленген, ислям ве шериат омюрининъ тарзына чевирильген къырымтатар джемиети арасында чешит тюрлю фикир ве арекетлерни догъурды. «Къадын-къызлар баштакълыгъынынъ» огюни алмакъ, комитетнинъ тар-мар этмек, дие халкъ арасында тешвикъат алып бармакъ, рус газеталарында Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ туткъан ёлуна ве бильхасса Н.Челебиджихангъа къаршы ифтира мектюплерини дердж эттирмек, «шериат къаиделерине къатты риает этмекни» талап этип, топлашувлар, митинглерде бу меселени махсус кескинлештирмек, Къырым атлы полкунынъ субай ве аскерлерини Мусульман Иджра Комитетининъ бу арекетлерине къаршы ызгъыштырмакъ, ишине аякъ чалмакъ, оларгъа къаршы провокацион арекетлер япмакъ, къадын-къызлар комитети биналарыны ташкъа тутмакъ, джамилерде «махсус» ваазлар окъумакъ, киби аллар юзь берип башлады. Реакцион руханийлер «ислям, шериат» факторларынынъ мусульман уммети арасында айдаштырып, меселя, къадынларнен эркеклер джамилерде джемаатнен берабер намаз къылмакъ олмай, деген шейни огге сюрип, оны эп кескинлештирмеге арекет эттилер. Бунъа къаршы чыкъып «Миллет» газетасы озь саифелеринде буюк бир кампания башлай учь юз отуз бир. Бу кампаниянынъ эсас макъсады джамилер Алланынъ мулькю ве эви, затен джамилерден дин, илим, маарифет, фикир, сиясет нокътаи-назарындан файдаланмакъ акъкъына мусульман къадыны да малик олгъаныны анълатмакътыр. Атта бу «тартышувгъа» сонъ бермек ичюн Къырымнынъ муфтиси Н.Челебиджихан аз бучукъ диний бильгиси олгъан мусульманнынъ бильмеси шарт олгъан акъидени, яни «къадынлар джами ве месджитлерге барып, Шерh-и шерифте косьтерильген тертип узере, джемаат иле къылынан намазларда имамгъа (эркек) икътида иле намаз къылмагъа акълары бар» дие ресмий суретте текрарламагъа меджбур ола.

Къадын-къызлар комитетлерининъ ишине мусбет бакъкъан, оларгъа эм маневий, эм маддий джеэттен къолтуткъанларнынъ сайысы да аз дегиль эди. Меселя, Алуштада бир чокъ хайрие ишлери иле мешур генч къырымтатар зенгинлеринден буюкламбатлы Хамид эфенди Реджебов «Ени аят» къадын-къызлар джемиетине беш юз рубле берген, Корбек коюнде тешкиль олунгъан къадын-къызлар комитетине де пара ярдымы косьтерген. Къырымтатар къадын-къызлары сиясий омюрде фааль иштирак этмеге тырыша эдилер. Меселя, бинъ докъуз юз он еди сенеси мейдангъа кетирильген Татар партиясы (Миллий фиркъа)нынъ азалары арасында къырымтатар къадын-къызлары да бар эди. Шимдилик араштырып, була бильдигимиз весикъалар арасында, яни «Миллий фиркъа» азаларынынъ толу олмагъан джедвелинде беш къадыннынъ ады булуна. Булар: Хатидже Гаспринская (Дерекой), Асие Акимова (Кучюк Озен). Земине Дагъджы (Къызылташ), Шефикъа Гаспринская (Багъчасарай). Ильхамие Тохтарова (Ялта уезди), Айше Исхакъова (Акъмесджит). Эгер архив малюматларына коре Миллий фиркъанынъ он бинъге якъын азасы олгъаныны козь огюне аладжакъ олсакъ, ишбу татар партиясына аза олгъан къадын-къызларнынъ сайысы баягъы зияде олгъаныны эминликнен къайд этмек мумкюн. Бинъ докъуз юз он еди сенеси октябрь бир–экиде Акъмесджитте отькерильген ве къырымтатар халкъы Къурултайынынъ чагъырылмасына къарар берген къырымтатар ичтимаий ве миллий тешкилятларынынъ съездинде иштирак эткен эки юз делегатнынъ арасында йигирми къадын бар эди. Ишбу съезд Къурултайгъа сайлавлар акъкъында къабул эткен Низамнаменинъ алтынджы маддесине бинаэн къадынларгъа эркеклернен берабер бу сайлавларда иштирак этмек укъукъы бериле, ве бойлеликнен къырымтатар къадынлары джемиетининъ мусавий укъукълы азалары олгъаны таныла. Бу Низамнаме муджиби къадын-къызлар комитетлери сайлавларгъа фааль кириштилер. Къадын-къызлар Меркезий Комитетининъ татар къадынлыгъына мураджааты бунда буюк роль ойнады. Къурултайгъа сайлангъан етмиш еди миллет векили арасында дёрт къадын: Анифе ханым Боданинская (Акъмесджит уезди), Хатидже ханым Авджы, Ильхамие ханым Тохтарова (Ялта уезди), Шефикъа Гаспринская (Кезлев уезди) бар эди. Бунынънен, къырымтатарлар бутюн тюрк ве мусульман алеминде конституцион акимиет органына биринджи олып, къадын-къызларны сайлагъанларыны косьтермекнен Къырымда, бу мусульман улькесинде теракъкъият ве демократия не къадар огге кеткенини нумайыш эткен бир темсиль олды. Къырым мусульманларынынъ аятыны алт-усть эткен «къадын уриети» меселеси Къурултайда да котерильди. Къурултайда «солджулар» (сол къанат) ве сагъджылар (сагъ къанат) арасында кескин тартышмаларгъа себеп олды. Лякин Н.Челебиджихан ве Дж.Сейдаметнинъ араретли мудафаалары нетиджесинде «сагъджылар» магълюбиетке огърадылар. Къурултайда (ноябрь йигирми алты) илян ве къабул этильген Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Конституциясында (он секизинджи мадде) къадынлар ве эркеклер мусавий укъукълы олгъаны тасдыкъланды. Къурултай бу мусавийликни амельге кечирмек ичюн махсус къанун ишлеп чыкъмакъны Миллий парламентке авале этти. Къырымтатар къадын-къызларнынъ амелий ве укъукъий уриетининъ насыл ёлнен кетеджеги бельгиленди. Къырымтатарларнынъ мевзугъа даир къабул эткен къануны, ялынъыз шаркъ мусульман мемлекетлерини дегиль, айны заманда къадыннынъ девлет акимиет органы ве я парламентке сайланмакъ акъкъы меселесинде там укъукъ мусаватына саип олмагъан базы гъарп мемлекетлерини де кериде къалдырды. Бунынънен Н.Челебиджиханнынъ «эр миллетнинъ къадынлары эркеклернинъ дуйгъуларынен дуйгъудаш, фикирлеринен фикирдеш олсалар, фелякетлеринен кедерленсе, мувафакъиетлерни такъдир этселер ве алгъышласалар о миллет ольмез, ольдюрильмез ве алчалмаз» деген сёзлери акъикъаткъа чевирильмек ёлунда кенди темель ташыны булды.