Н.Челебиджихан ве «Генч тюрклер» арекети

Номан Челебиджиханнынъ ве умумен о сенелерде Истанбулда тасиль алгъан къырымлы генчлернинъ уриет ве инкъилябий фикирлери Тюркиеде бинъ докъуз юз секиз сенесинде олгъан мешрутиет инкъилябындан сонъ пейда олгъандыр. Мешрутиет инкъилябынынъ авасы, мешрутиет рузгярлары къырымлы генчлернинъ фикирлерине тазелик берди, оларны кенди хор миллетлерининъ такъдири ичюн курешни къулач алдырмагъа юреклендирди. Мешрутиет – уриет ве миллий акимиет эсасларына таянгъан къанун иле идаре олунма усулыдыр. Османлы девлетинде ульке идаресини баты анъламында къурув, мемлекетни конституцион идаре этюв ёлуна кечирильмеси ичюн бинъ секиз юз етмиш алты сенесинде башлагъан ве бинъ докъуз юз секизде бир такъым денъишмелерге огърагъан сонъра кельген девирге мешрутиет девири деген ад берильди. Биринджи Мешрутиет (бинъ секиз юз етмиш алты) Османлы икътисадиятынынъ гумрюк къапыларыны баты ичюн ачты, «Къанун-и-Эсаси» адыны ташыгъан анаясаны къабул этти. Лякин Биринджи Мешрутиет девири там манада бинъ секиз юз етмиш секиз сенесинедже девам этти. Йигирминджи асырнынъ башында джианда юзь берген вакъиалар янъы тюшюнджелер ве арекетлерни талап эттилер. Та бинъ секиз юз алтмыш беш сенесинде къурулгъан «Генч османлылар», сонъундан «Генч тюрклер» адыны алгъан ве Тюркиенинъ тышында арекет эткен тешкилят Экинджи Мешрутиет девирининъ башланмасына наиль ола. Тюркие икътисадиятынынъ кериде къалмасынынъ огюни алмакъ урриетнен багълы олгъаны ачыкъ-айдын анълашыла. Румелидеки генч субайлар, Авропадаки Генч тюрклер ве Истанбулдаки базы девлет адамлары падишагъа къаршы бирликте арекет этип башлайлар. Парижде бастырылгъан неширлер улькеге гизли кетирилип, даркъатыла, Селяниктеки Учюнджи орду ве Истанбулдаки аскерий талебелер арасында Мешрутиет тюшюнджесини менимсегенлер чокълаша. Куньден куньге кендине тарафдар топлагъан исьянджылар Мешрутиет илян этильмесе буюк бир ордунен Истанбулгъа арекет этеджеклерини бильдирелер. Бойле бир вазиет алдында чаресиз къалгъан падиша экинджи Абдулхамид бинъ докъуз юз секиз сенеси июнь йигирми учьте Экинджи Мешрутиетни илян эте. Экинджи Мешрутиетнинъ девамий лигини темин эткен Генч тюрклер арекетининъ ерине кечкен Иттихад ве Теракъкъий джемиети Османлы Императорлыгъынынъ чекильмесине къадар бир сиясий партия сыфатында улькеге ёнетиджилик япа. Иште, Номан Челебиджихан ве онынъ талебе аркъадашлары Джафер Сейдамет, Алим Сеит, Абдураим Сукутий, Абляким Ильмий ве башкъалары Генч тюрклернинъ, яни мешрутиетчилернинъ Францияда, Мысырда чыкъаргъан газета ве дигер неширлерни, тюрк ватанперверлери ве урриетчилерининъ эсерлерини бераберликте, гизлиден окъуйлар, талиль этелер. Инкъиляп ордулары Истанбул дживарларына якъынлашкъанларында Челебиджиханнынъ этрафында булунгъан базы къырымлы талебелер мешрутиетчилер ордусына гонъюлли оларакъ язылмакъ акъкъында истеклерини бильдирген эдилер. Н.Челебиджихан оларгъа джевап оларакъ: «Бурада инкъиляпчылар ордугъа таяналар, оларнынъ музафер оладжакълары муакъкъакътыр. Факъат биз, бутюн тюрклернинъ акъикъий душманлары (олгъан) русларгъа къаршы къуртулыш ичюн чарпышаджакъмыз. Бунъа азырланмакъ керек», деген эди. О, бу сёзлерни айткъанда йигирми учь яшында эди. Даа бу яшта экен, мукъаддес, вазифесининъ не ве нереде олгъаныны ве оладжагъыны къатиен бельгилеген эди.