Тарих кузьгюсинде

Куреш мейданыны от басмаз...

Миллий -къуртулыш арекети чешит девирлерде озь шекилини денъиштирген олса да, мундеридже ве макъсадына эр даим садыкъ къалгъандыр. Къырымтатар халкъынынъ куреш мейданыны от басмайджакъ, о девам этеджек. Ярынки куньге эминликнен адым атмакъ ичюн, кечмишке, тюневинки кунюмизге назар ташламакъ, олардан зарур хулясаларны чыкъармакъ керекмиз. Он докъузынджы асырнынъ сонълары ве йигирминджи асырнынъ башларында олгъан ичтимаий -сиясий сарсынтылар къырымтатар халкъыны гъафлет юкъусындан уяндырды. Рус самодержавиесининъ чызмалары астында инълеген къырымтатар миллий -къуртулыш арекетининъ кенъ къулач алмасында айрыджа ер туткъан бир девирдир. Эсасен, Исмаил-бей Гаспринский ве онынъ «Терджиман»ынен башлангъан мезкюр уянув девири бинъ докъуз юз он еди сенеси Къырымтатар халкъынынъ биринджи Къурултайынынъ чагъырылмасы, Къырым Халкъ Джумхуриетининъ мейдангъа кетирильмеси, бинъ докъуз юз он секиз сенесининъ январында Номан Челебиджихан етекчилигиндеки миллий укюметнинъ тар-мар этильмесинен екюнлене, лякин озь миллий девлетчилигини гъайрыдан тиклемеге бельсенген миллет зулум ве истибдат боюндырыгъыны котерип атып курешини девам эттирди. Бу девир чал тарих ичюн бир аньдир. Лякин бу ань къырымтатар халкъынынъ козюни ачты, гъафлет перделеринен орьтюльген юрегине юрек берди, онъа бинъ еди юз сексен учь сенеси Русие тарафындан вахшийлердже чекип алынгъан девлетчилигини гъайрыдан тиклемек огърунда ялынъыз бир ёл – – куреш, агъыр, мешакъатлы куреш ёлу олгъаныны косьтерди. Арадан онларнен йыл кечкен олса да аля бу кунь биринджи Къурултайнынъ гъаелери, котерген меселелери къырымтатар халкъынынъ миллий къуртулыш арекетининъ кунь тертибинде тура.

Биринджи

Къырым ханлыгъы озюнинъ дин, медениет, арбий институтлары олгъан къудретли бир девлет эди. Лякин он секизинджи асыр онынъ башына чокъ фелякетлер кетирди. Стратегия джеэтинден гъает муим территорияларнынъ екяне саиби олгъан Къырым ханлыгъы къуветке кирип башлагъан сонъ Русие чарларынынъ юкъусыны къачырды. Бойле «онъайтсыз» къомшуны ёкъ этмек, онынъ топракъларына, денъизлерине саип олмакъ истеги оларгъа тынчлыкъ бермеди. Он секизинджи асырда рус аскерлерининъ Къырымгъа япкъан къанлы сеферлери Къырым ханлыгъынынъ къудретини сонъ дередже ипрандырды, эвельки такъатыны эксильтти. Петр биринджи «Къара денъиз меним оладжакъ» деген «тарихий» ниети Екатерина экинджи девиринде амельге кечти. Бинъ еди юз сексен учь сенеси Къырым рус идареси тарафындан аннекция япылды. Тамырлары асырларнынъ теренлигине далып кеткен къырымтатарларнынъ миллий девлетчилиги ернен ексан этильди. Бундан сонъ Къырымда рус идаресининъ зулум ве истибдаты ат ойнатып башлады. Миллий ве ислямий омюр къурулышына, маариф ве медениетине аякъ чалмакъ ве ахыр-сонъу оларны къапатмакъ, тамыр миллетнинъ бир къысымыны руслаштырмакъ, дигер къысымыны чешит айнорлыкълар нетиджесинде Къырымны терк этмеге меджбур этмек, Къырымны къырымтатарларсыз къалдырып, оны славян ве христиан улькесине чевирмек планы адым-адым амельге кечирилип башланды. Бунынъ ичюн рус идаресининъ темель гъаелерини байракъ этип, къырымтатарларнынъ «авропалаштырылмасы», оларнынъ джеалет ве къаранлыкъ ичинде яшатылмасы, къырымтатарларнынъ ич бир вакъыт уянмамасы, бирлик ве бирдемлик къуветинден файдаланмамасы огърунда кескин куреш алынып барылды. Г.Потемкиннинъ Екатерина экинджи-ге бинъ еди юз докъсан дёрт сенеси: «Татарларны Бельбектен, Къачыдан, Судакътан, Ускюттен, Эски Къырымдан ве умумен Къырымнынъ дагъ къысымларындан чыкъармакъ, чёллерде яшагъан татарлардан ич бирисини къалдырмамакъ, мырзалардан кетмек истегенлер олса оларны да, шимди берильген джедвельде язылы олгъанларнынъ эписини (Къырымдан) йигирми дёрт саат ичинде чыкъармакъ керек» – – деп язгъан тезкересининъ озю чокъ шейлерни анълата. Улу кочь башлай. Тюркие менбаларына коре, он секизинджи асырнынъ сонъларында Къырымда яшагъан бир бучукъ миллион къырымтатардан йигирминджи асырнынъ башына келип, ярымадада эки юз элли бинъ адам къалгъан. Халкъ насыл этип яваш-яваш, адым-адым, нефес-нефес йылышып русларнынъ панджасында къалып кеткенини дуймады. Дуйгъан олса биле чар акимиетининъ чанакъяларлары олмыш алий табакъагъа менсюп къырымтатар чиновниклерининъ, дин хадимлерининъ ярдымынен рус укюмети онъа къыбырдамагъа фурсат бермеди. Халкъ Къырымны къайтарып алмакъ, онъа гъайрыдан саип олмакъ пешине тюшмек ерине джеалет зулумы астында насыл къалгъан олса шайда къала берди. Къырымнынъ асыл саибине чевирильген чар акимиети исе къырымтатарларнынъ такъдиринен истегенлери киби ойнадылар. Эр бир арекетке къаршы дигер бир арекет олгъаны киби, къырымтатар халкъынынъ энъ илери эвлядлары мезкюр джеалет ве зулумдан къуртулыш, эм маневий, эм джисманий джеэттен эзильген, махв олувгъа махкюм этильген миллетни айдын истикъбальге алып чыкъмакъ ёлларыны араштырдылар. Миллетнинъ озь-озюни сакълап къалув инстинктини уяндыра бильдилер. Он докъузынджы асырнынъ сонълары ве йигирминджи асырнынъ башлары дюньявий сиясий, ичтимаий сарсынтылар девири олды. Халкълар тюрьмесине чеврильмиш чар Русиесинде, ишбу империянынъ чет-буджакъларында инкъилябий рузгярлар эсип башлайлар. Юзлернен йыл девамында эзилип кельген миллетлернинъ аяты

ичтен сонъ дередже феналаша. Укъукъ джеэттен чар Русиеси къырымтатарларны олдукъча къатты сыкъыштыра, бутюн идаре институтларыны озь къолунда къавий тутып, истегени киби зуур эте. Халкънынъ козюни ачаджакъ, халкънынъ менлигини уяндыраджакъ маариф системасыны тикенли эльдивенлер ичинде туткъан чар Русиеси къырымтатар маариф системасыны башлангъыч мектеплер, схоластик медреселер, рус-татар мектеплери дереджесинде къалдыра. Къырым мусульманларынынъ диний омюри де та чар укюмети тарафындан бинъ еди юз докъсан дёрт, бинъ еди юз докъсан алты, бинъ секиз юз отуз бир сенелериндеки «исляхы» дереджесинде къалды, Русие аннекциясындан сонъ тасдыкъ этильген Мусульман Улема Идареси бутюнлей Русие Ички Ишлер Идаресининъ имаеси алтына алына. Къырымтатарларнынъ бинъ докъуз юз он еди сенесине къадар олгъан аят дурумына ярымадада кенъ даркъалгъан рус укюмдарлыгъы гъает буюк зарар кетире. Къырымтатарлар Къырымнынъ акъикъий миллий ве сиясий саиплери олмагъанлары къырымтатарларнынъ миллий уянув, миллий -къуртулыш арекетинде темель меселелерден бирине чевириле. Ве озь теракъкъиятында чешит тюрлю акъымларны догъура. Он докъузынджы асырнынъ чешит йылларында олгъан къырымтатарларнынъ мевджут идаренинъ зулумына къаршы котерген исьянларыны, бинъ докъуз юз беш сенелери, ве та бинъ докъуз юз он еди сенесинедже генч татарларнынъ косьтерген мисильсиз фаалиетлерини, Тюркиеде ве Авропанынъ дигер меркезлериндеки намлы университетлерде тасиль алып кельген генчлернинъ хызметлерини, къурултайджылыкъ арекетини къайд этмемек мумкюн дегиль. Он докъузынджы асырнынъ сонъки черигинде озюнинъ «Терджиман»ынен Исмаил бей Гаспринский ве онынъ меслекдешлери халкъны джеалет къаранлыгъындан чыкъармакъ пешине тюшелер. «Тильде, иште, фикирде бирлик»ке чагъыргъан И.Гаспринский халкънынъ рус истибдатындан къуртулышыны маарифте, маарифетте коре. Сиясий бакъышларына коре конституцион демократларгъа якъынджа олгъан И.Гаспринскийне къадар бир консерватор, уста дипломат олмасын, озь гъаелерини омюрге кечирмек ичюн умумтюрк, умуммусульман басамакъларындан файдаланмагъа тырышаракъ, рус федерализмининъ тарафдары сыфатында къала. Руслар исе къырымтатарларны эсасен (къырымтатар дворянлары ве руханийлерини – Ю.Къ.) титулларнен, унванларнен, медаллернен «сыйлап», оларнынъ козьлерини багълайлар. Аввам халкъ исе етекчилерсиз къалып, ёлуны шашыраяза. Цивилизациянынъ осал адетлери кирип келе. Яланджылыкъ, хырсызлыкъ, чанакъяларлыкъ, ичкиджилик ве иляхре шейлер халкъны тамамиле бозып башлай. «Терджиман» ве онынъ атасы И.Гаспринский рус идаресининъ кетирген бу иллетлерине къаршы амансыз куреш ачалар. Лякин къырымтатар халкъыны бу сой фаджиадан насыл этип къуртармалы? Бу суальге озьгюн бир джевап оларакъ, «озь-озьлюгинен кериге къайтмакъ мумкюн дегиль, Къырым Русиенен багълы, истер-истемез биринджиси экинджисининъ такъдиринде иштирак этмек керек. Татарлар Русиеде къулач алгъан сиясий курешке киришмек кереклер, бунынънен бирликте ич бир рус сиясий партиясынен къарышып кетмемелилер. Айны вакъытта олар кенди ай риелигини (обособленность) сакълап къалмалылар”, деген фикир огге сюрюле. Бинъ докъуз юз беш сенесинден «Генч татарлар» деп адландырылгъан социалист меильдеки бир группа фаалиет косьтерип башлай. Бу группанынъ етекчиси Решид Медиев биринджи вакъытларда И.Гаспринский туткъан ёлнынъ тарафдары эди. Лякин Р.Медиев къырымтатар миллетининъ чар Русиесининъ боюндырыгъындан бир ань эвель къуртулмасыны истей эди. Русиеде олаяткъан вакъиаларгъа радикаль джеваплар къайтармакъны, бойлеликнен миллетни сиясий фуртуналар багърында къалдырмамакъны истей эди. Бу шейлерни козь огюне алып, «Терджиман»дан озьге, даа да кескин, даа да радикаль фикирлерни таргъип этмек ичюн Медиевнинъ группасы бинъ докъуз юз алты сенеси Багъчасарайда «Учкъун» адлы журнал чыкъара. Бир къач вакъыттан сонъ оны къапатып, Решид Медиев Асан Сабри Айвазовнен берабер, Къарасувбазарда «Ветан хадими» газетасыны чыкъарып башлай. Олар фикир ве гъаелер озь вакътында ве зарур колемде халкъкъа тездже барып етмеси ичюн бойле бир адым атмагъа меджбур олалар. «Терджиман» да, «Ветан хадими» де адымлагъан ёллары фикрен, яни мефкуревий курешке нисбетен бири-дигеринден, миллий -къуртулыш мевкъиинде бири-биринден чокъ фаркъ этмесе де, айны бир макъсадны козьде тута эдилер: миллий уянув, миллий къуртулыш деген келимелер олар ичюн ялынъыз дюльбер сёзлер дегиль эди. Такъдир, иште. Амансыз эджель бинъ докъуз юз он эки сенеси Решид Медиевни, бинъ докъуз юз он дёрт сенеси Исмаил бей Гаспринскийни аяттан алып кетти. Амма бунынънен миллетнинъ миллий -къуртулыш огърундаки куреши сёнмеди. Исмаил бей Гаспринскийнинъ якъкъан, Решид Медиевнинъ туташтыргъан атешининъ янып турмасы бу ерде турсын, онынъ къою ялынларнен гурьлеп янмасы ичюн арекет янъы бир къуветнен, Русиедеки ичтимаий -сиясий къалабалыкътан файдаланып, Къырымны Исвечреге, къырымтатарны шу мустакъиль мемлекетнинъ асыл саибине чевирмеге арекетлер токътамады, аксине кенди кескинлиги ве кенди драматизми иле даа зияде къулач алды.

Экинджи

Миллий къуртулыш гъаеси къуру топракъкъка тюшмеди. И.Гаспринский, Р.Медиев киби улу инсанларнынъ гъаелеринен силялангъан, бу гъаелерге янъы джан, янъы тюс берген яш несиль ортагъа чыкъты. Онынъ энъ айдын темсильджиси, улу шеитимиз Номан Челебиджихандыр. Бинъ секиз юз сексен беште Джанкой якъынларындаки Буюк-Сонакъ коюнде дюньягъа кельген Номан Челебиджихан ве онынъ меслекдешлерининъ миллий къуртулыш куреши мейданына чыкъмасы ве фаалиет косьтерип башламасы къырымтатар халкъынынъ тарихында янъы ве ич бир вакъыт силинмейджек саифени ачты.

Номан Челебиджихан Истанбулда тасиль алыркен, бинъ докъуз юз секиз сенеси кендиси киби Тюркиеге тасиль алмагъа кельген къырымтатар генчлеринен бирликте бир джемиет мейдангъа кетире. Джемиет азалары «Генч тюрклер» арекетининъ туткъан уриетчилик ёлуны теренден огренип, уриетчилик арекетлерининъ Къырымда да тамыр атмасына земин яратмакъ макъсадынен азырлыкъ корьмеге башлайлар. Олар озьлерининъ къургъан тешкилятына «Къырым талебе джемиети” деген ад берелер. Мезкюр джемиет бинъ докъуз юз секиз сенеси Тюркие Ички ишлер назирлиги тарафындан ресмий суретте джедвельге алына. Онъа Номан Челебиджихан етекчилик япа. Джемиет азалары Къырымнынъ къуртулыш ёлунда шиирлер, икяелер, сиясий ве тарихий макъалелер язып, китапчыкълар, рисалелер чыкъаралар. Сонъра оларны чешит ёлларнен Къырымгъа ёллайлар, къырымтатарлар арасында даркъаталар. Бинъ докъуз юз он еди сенесине къадар арекет эткен «Къырым талебе джемиети»нинъ эсас макъсадларындан, гъаелеринден бири Дж.Сейдаметнинъ къайд эткенине коре, «Къырым генчлигини бир иман этрафына топламакъ ве тюшюнджелерини миллет ве мемлекетке догърултмакъ» эди. Бинъ докъуз юз докъуз сенесининъ сонъларында Номан Челебиджихан, Джафер Сейдамет талебе аркъадашларынен берабер «Ватан» адлы бир гизли тешкилят мейдангъа кетирелер. «Ватан» джемиети та бинъ докъуз юз он еди сенесинедже арекет этти. Мезкюр джемиет озюнинъ гизли сиясий фаалиетини Къырымгъа авуштырып, миллий къуртулыш арекетининъ янъыдан джанланмасына темель къойды. Русиеде вазиет кеткен сайын кескинлеше. Авада янъы инкъиляп къокъулары пейда олып башлай. Номан Челебиджихан ве «Ватан» джемиетининъ дигер азалары Русиенинъ «невбеттеки» инкъиляптан къачынып оламайджагъыны та бинъ докъуз юз он бир — — бинъ докъуз юз он эки сенелеринде анълап башлайлар. Ве джемиетнинъ азалары, Дж.Сейдаметнинъ къайд эткенине коре, бутюн халкъны тешкилятлы суретте янъы арекетлерге азырламагъа къарар берелер. Бинъ докъуз юз он эки сенеси Номан Челебиджихан Къырымгъа къайтып келе. Русиеде ве онынъ чет-буджакъларында укюм сюрген ичтимаий -сиясий вазиет ондан ве онынъ аркъадашларындан янъы бильгилерни, янъы амеллерни талап эткенини анълай. Инкъилябий муитни, инкъилябий рухны даа да якъындан ис этмек, бильмек, огренмек макъсадынен Петербурггъа кете ве анда эм Психоневрология институтында окъуй, бош вакъытларында инкъилябий яшлыкъ арасында булуна. Бойлеликнен о, рус инкъиляпчыларынынъ фаалиетлери ве фикрий, мефкуревий курешлерини якъындан огренмек имкянына малик ола. Бир къач вакъыттан сонъ Къырымгъа къайтып келе. Бундан сонъ миллий къуртулыш огърундаки курешни янъы, салмакълы бир даиреге чыкъармакъ пешине тюше. Бинъ докъуз юз он учь сенеси Номан Челебиджихан Джафер Сейдаметнен берабер гизли бир проект узеринде акъыл танышмакъ фикирине келелер. Челебиджихан Истанбулгъа келе. Мында Дж.Сейдаметнен корюше. Халкъ арасында миллий къуртулыш арекетине къолтутув джерьяны кенишлегени ве къуветленгенини эсапкъа алып, Номан Челебиджихан ве Джафер Сейдамет Къырымда, халкъ арасында гизли иш агъыны кенишлетмек ве пекитмек ичюн, мезкюр арекетнинъ белли бир ёнелиште, акъымда кетмеси ичюн тешкилят къурмакъ къарарына келелер.

Учюнджи

Биринджи джиан дженки биткен сонъ Русие ве онынъ чет-буджакъларында мисли олмагъан сиясий, ичтимаий сарсынтылар башлай. Русие укюмети ичтимаий -сиясий вазиетни идаре этип оламай, янъы инкъиляп туфаны кери дёнмейджек бир шекильге келе. Русиенинъ бутюн кошелеринде къозгъалып башлагъан сиясий куреш бойле бир бельгисиз муитнинъ омюри къыскъа олгъаныны косьтерип тура. Русиеде къопкъан инкъиляп туфаны Къырымны да алт-усть этеджегини анълагъан, бунъа эмин олгъан Челебиджихан ве онынъ меслекдешлери сиясий сезгирликлерини къуветлендирелер. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ февраль инкъилябы магълюбиетке огърай. Лякин онынъ магълюбиети о девирдеки Русиенинъ сынъырлары ичерисинде яшагъан миллетлерге кенди арекетлеринде белли бир сербестликлер бергендай олса да мезкюр инкъиляп нетиджесинде рус идаресининъ башына кельген Керенский етекчилигинде Бутюнрусие Кечиджи Укюметине бенъзеген кечиджи бир акимиет кечиджи бир сиясий баскъыч эди. Чюнки о, кунь-куньден къувет алгъан большевиклерни къанаатлендирип оламады. Русиеде социалист инкъиляпкъа тараф тутулгъан ёлнынъ бир къысымы олды. Февраль инкъилябы Русие сынъырларында яшагъан дигер миллетлерде олгъаны киби къырымтатарларнынъ миллий тарихында да озь излерини къалдырды. Затен, бу «янъы» девир къырымтатарлар ичюн неден ибарет эди? Башта бир бу – Русие девлети ве къырымтатарлар арасындаки озьара мунасебетлерге даир меселелерден ибарет эди. Бу мунасебетлер насыл чезимлерге малик ола биледжек ве ола бильген эди. Олар учь варианттан ибарет эдилер. Номан Челебиджихан ве онынъ меслекдешлери буларнынъ эписини тантиминен талиль эттилер ве мевджут олгъан сиясий фурсаттан олдукъча файдалы нетиджелерге наиль олмакъны козьде туттылар. Мына шу учь вариант. Бир. Русие девлети ичинде (федерация эсасында – Ю.Къ.) медений мухтарият (культурная автономия); эки. Русие девлетлер федерациясында мустакъиль мухтарият, яни федерациянынъ субъекти олгъан автономия; учь. Мустакъиль Къырым девлети ве онынъ Русиеден айырылмасы. Къырымтатарлар бинъ докъуз юз он еди сенесининъ март айындан бинъ докъуз юз он секиз сенесининъ январь айынадже олгъан къыскъа бир девир ичинде шу учь варианттан файдалана бильдилер. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ март айындан октябрь айыны толусынен къаврап алгъан девирде юкъарыда къайд

этильген ильк эки вариант къырымтатар халкъынынъ миллий, сиясий, медений омюрини негизинден денъиштирип башлады. Халкъ озь такъдирини озю аль этмеге икътидарлы олгъанына эминлик дуйгъусына наиль олды. Бу девир къырымтатарларгъа не берди? – деген суаль ортагъа чыкъа билир. Биринджиде, миллий гизли сиясий тешкилятлар легаль, яни ачыкъ-ачыкътан арекет этип башладылар. Бу тешкилятларнынъ азалары миллий къуртулыш огърундаки фикир ве гъаелерни ачыкъ-ачыкътан тешвикъ этмеге, халкъ арасында кениш тешвикъат ишлерини алып бармагъа наиль олдылар. Экинджиде, къырымтатар медений мухтарияты акъкъында къарар къабул этеджек нуфузлы конгрессни топламакъ имкяны пейда олды. Бу конгрессте (съездде) Къырымнынъ аман-аман бутюн шеэр, къасаба ве койлеринден кельген бир бучукъ бинъ миллет векили иштирак этти. Мезкюр съездде къабул этильген къарарларны макъсад ве мундериджелерине коре учь буюк группагъа больмек мумкюн: бир. Къырымтатарларнынъ миллий, медений ве диний аятларынен багълы бутюн меселелерни аль этмек укъукъыны къырымтатарларнынъ озьлерине бермек; эки. Чар укюмранлыгъы девиринде Къырымда чар укюмети тарафындан тэсис этильген меркезий мусульман муэссиселерини лягъу этмек, оларны бутюнлей янъыдан тэсис этмек; учь. Къырымтатарларнынъ бутюн миллий, медений, диний аятларынынъ идареси ве миллий ихтияджларынен багълы олгъан акъ-укъукъларыны къорчалайджакъ, оларны темсиль этеджек векялетли миллий меркезий муэссиселерни тэсис этмек. Съезд, кергин музакерелерден сонъ, къыркъ беш адамдан ибарет Къырым Мусульман Иджра Комитетини мейдангъа кетирди. Мусульман Иджра Комитетининъ реиси оларакъ Номан Челебиджихан сайланды. Русие Мувакъкъат Укюмети къырымтатарларнынъ бу арекетлерине къаршы чыкъты. Ве июнь йигирми учьте Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ реиси Номан Челебиджиханны «къырымтатарларны къанундан тыш арекетлерге тешвикъ эткени ичюн» якъаладылар ве апске быракътылар. Къырымтатарлар буны миллий дуй гъугъа эндирильген къатты, акъаретлейиджи бир дарбе деп сайдылар ве гъает къыскъа вакъыт ичинде Акъмеджситте топлангъан беш бинъден зияде къырымтатар наразылыкъ акциясыны отькерелер, Номан Челебиджиханнынъ сербест быракъылмасыны, оны якъаламагъа эмир берген Керенский укюметининъ Къырымдаки баш векили Богданов вазифесинден бошатылмасыны талап этелер. Шу куньлери Къазан шеэринде озь ишини девам эткен Идиль-Урал татар аскерлери ве зиялыларынынъ Конгрессине Къырымда къырымтатарларнынъ лидери Н.Челебиджихан якъалангъаны акъкъында телеграф вастасынен хабер этиле. Конгресс иштиракчилери Керенскийнинъ укюметине телеграмма ёллап, Челебиджиханнынъ азат этильмесини талап этелер. Керенскийнинъ укюмети бу талапларны къанаатлендирмеге меджбур ола. Номан Челебиджиханнынъ якъасыны бошайлар. Къуветнинъ къувети бирликте олгъаныны корьген къырымтатарлар Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ этрафына даа сыкъы сарылалар.

Дёртюнджи

бинъ докъуз юз он еди сенесининъ ноябрь-декабрь айлары къырымтатарларнынъ медений ве сиясий омюринде буюк, салмакълы эмиетке малик олгъан вакъиаларнен толу девир эди. Багъчасарайда Хансарайда Миллий музей, Орта-медреседе Исмаил бей Гаспринский адына оджалар окъув юрту, Миллий санат мектеби ачылгъан эди. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ органы олгъан «Миллет» газетасы о куньлерде кенди саифелеринде: «Девлетлер, укюмдарлар ве инсанлар олелер. Факъат миллетлер яшамакъны девам эттирирлер ве озьлерини зулумдан къуртармакънынъ ёлларыны тапарлар... Биз юз элли йыллыкъ бир эсаретнинъ агъырлыгъына даянып кельгенимизге ве зорлукъларгъа бакъмадан, ольмеген бир миллетмиз. Къырымтатарларнынъ бугунь сербестлик байрагъы астында топланмалары айны идеал ве макъсадгъа тараф муштерек бир ёлда адымламалары кенди эдждатларыны къоруяджакъларыны косьтере. Бир къолунда къалем, дигеринде къылыч туткъан эдждатлары киби къырымтатарлар бугунь бир тарафтан медениет муэссиселерини къураркен, дигер тарафтан да миллий органларыны тешкиль этмектедирлер. Къырымтатарлар бугунь урь яшамакъны ве келименинъ там анъламынен бир миллет олмакъны арзуланалар. Къырымтатарлар яптыкъларынен акълы олгъанларыны ве яшамагъа икътидарлы олгъанларыны исбат этеяткъанларына ишаналар ве бугуньден итибарен арзу ве истеклерине шимдигедже дигер миллетлернинъкине косьтерильген сайгъынынъ айнысы косьтериледжегине умют этелер», – деп язгъан эди. Бинъ докъуз юз он еди сенеси Багъчасарайда Хансарайда бу вакъиалар мунасебетинен олгъан тантаналы топлашувда Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ реиси Номан Челебиджихан чыкъышта булунгъан эди. Номан Челебиджихан о вакъыт озюнинъ тарихий эмиет ве къыйметке малик олгъан чыкъышында шойле деген эди: «Биз улу эдждатларымызнынъ абиделери арасында булунамыз. Олюлер яшагъанларнынъ яптыкъларына къарар берелер. Биз эдждатларымызнынъ миллий хазинесинден файдаланмагъа къарар бердик ве бу ниетнен Миллий музей ни къурдыкъ. Хансарайгъа эль къойдыкъ ве бу ерде миллий кечмишимизнинъ бутюн нумюнелерини топлайджакъмыз. Бу ерде ачаджагъымыз Къурултайны догъураджакъ миллий санатымызнынъ урюнлери ве сиясий фаалиетимизнинъ бельгилери

топланаджакътыр. Биз айны заманда бир вакъытлар къарада ве денъизде шан къазангъан, факъат бир бучукъ асырдан берли эсарет ве зулум астында булунгъан миллий мавы байрагъымызны бу сарайда тиклемеге ант эттик. (Гурьдели, девамлы эльчырпмалар). Биз миллий музей имизни ачаракъ, миллий медениет ве аньанелеримизнинъ мевджут олгъаныны ве дегерлигини исбат этемиз. Къырымнынъ сиясий дурумы ве ал-азырда яшадыгъымыз девир бизге бу тарихий бинанынъ ичинде миллий Къурултайны топламагъа меджбур этти. Къурултай адий тарихий себеплерге коре топланаджакъмы, ёкъса, миллий ве сиясий меджбуриетлер буны керекли япалармы? Нефрет этильген эски идаренинъ (чаризмнинъ – Ю.Къ.) бутюн дигер шейлернен берабер сиясий муэссиселеримизни де элимизден чекип алгъаны сизлерге малюмдыр. Дюзенсиз (неустроенный) ве факъир олгъанымызны огге сюрип, бизге дюзен, адалет, илим ве бильги ишандыргъан эдилер. Къырымнынъ ачыкъ къальбли ве саф мусульманлары бу ваделерге инандылар ве бир бучукъ асыр истирап чектилер. Бир бучукъ асыр девамында эдебиятсыз, илимсиз, санайысыз, тиджаретсиз ве сиясетсиз къалдылар, асрет ве зулум астында яшадылар. Бинъ докъуз юз беш сенесининъ инкъилябы бекленильген сербестликни кетирмеди, аксине, сонъра текрар эсаретке комюльдик. Ачкъан мектеплеримиз текрар къапатылды, оджалар сюрюльдилер ве миллет текрар олюм панджасында къалды. Февраль инкъилябы (бинъ докъуз юз он еди сенеси – Ю.Къ.) эски идарени эндирди ве биз халкъымызны къызыл байракъ астына топладыкъ. Факъат айлар кечти ве биз не илим, не бильги, не де санат, санайы, дюзен ве адалет корьдик. Дюзен даа да бозулды ве бутюн умютлер бошкъа чыкътылар. Этрафымызда дешет уяндырыджы бир бошлукъ. Меселенинъ аль этильмесини Меркезий укюметтен (Русие Мувакъкъат Укюмети – Ю.Къ.) бекледик. Факъат арадан тек Мувакъкъат Укюметнинъ девирильмесине себеп олгъан анархия кельди ве бутюн ульке (Къырым – Ю.Къ.) къарама-къаршылыкъкъа комюльди. Биз бу мунасебетнен: «Миллет! Меркезий укюметтен артыкъ ич бир шей беклеме, озь такъдиринъе озюнъ саип ол!» – дедик. Къырымны анархиядан имае этмеге къарар бердик. Къырымда ичерики курешке мани олмакъ ве бутюн Къырым халкъынынъ аятыны, шерефини ве малыны къорумакъ ичюн октябрь отузда (эски эсапнен – Ю.Къ.) Къырым инкъилябийхарб эйетини (Къырым инкъиляп штабы – – Ю.Къ.) тешкиль эттик, улькенинъ бутюн виляетлеринде анархиянынъ аким олдугъы бир девирде биз Къырымда къаршы турувларгъа мани оламыз, оны ве халкъны имае этемиз. Бу куреште гъалип чыкъмакъ ичюн бутюн Къырым халкъынынъ бизимнен бирлик олмасыны истеймиз. Биз бу куреште къараманларджа гъалип чыкъаджагъымызгъа ве куреш нетиджесининъ бутюн Къырым халкъынынъ файдасына оладжагъына кесен-кес эминмиз. Чюнки Къырым оны имае эткенге менсюптир. Яшасын адем-и-меркезиет (децентрализация – Ю.Къ.) Къырымны имае этмек, озь дурум ве къанунларыны тэсис этмек ичюн Къырым мусульманлары Къурултайны топламагъа къарар бердилер. Чюнки о, тюрк ыркъына асырлар девамында дурум ве адалетни темин эткен мукъадераттыр, къануняратыджы бир институттыр. О, тек тюрклерге дегиль, дигер халкъларгъа да адалетнинъ ышыгъыны кетиргендир. Халкъымыз Къурултайны ялынъыз озь акимиетини тэсис этмек ичюн топламай. Къырымнынъ башкъа сакинлери иле бирликте чалышмакъны арзу этмектедир. Халкъымыз адильдир. О, ялынъыз озюни тюшюнгенлерден дегильдир. О, башкъа халкъларнынъ дертлерини де озь устюне алмакъта, башкъаларнынъ акъ-укъукъларыны да озь акъ-укъукълары дереджесинде къабул этип, оларгъа сайгъы косьтермектедир. О, Къырымнынъ дигер сакинлери иле мунасип бир аятны акъикъаткъа чевирмек истей. Къырым бир чокъ чечеклер чешит тюрлю ренклер ве къокъулар иле етише. Бу чечеклер Къырымда яшагъан халкъларны – къырымтатарлар, руслар, еудийлер, румлар, алманлар ве саире – темсиль этелер. Къурултайнынъ макъсады эписини топламакъ, олардан аджайип бир демет япып, Къырымны акъикъий бир медений Исвечре алына кетирмектир. Миллий Къурултай ялынъыз мусульманларны дегиль, дигер халкъларны да къайгъыраджакъ, оларны ишбирлигине давет этмектедир, ве оларнен айны сурьатта юреджектир. Миллетимиз бу ерде ишнинъ ялынъыз башлай ыджысыдыр. Бизни танымагъанларгъа эр миллетнинъ акъ-укъукъларыны там бир къабул эткенинен толу олгъан тарихымызны косьтеремиз. Бу акъ-укъукълар къаршылыкълы оларакъ ве бутюн келеджекте къабул этиледжектир. Къурултай бутюн Къырым халкъларнынъ идеалларыны акъикъаткъа чевиреджектир.» Миллий ве сиясий программа сыфатында янъгъырагъан бу нуткъ Номан Челебиджихан етекчилигиндеки Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ мейдангъа кельген ичтимаий -сиясий вазиетте насыл илерилейджегини ве насыл нетиджелерни козьде туткъаныны ачыкъ-айдын беян этти. Челебиджиханнынъ огге сюрьген адем-и-меркезиет ёнелишиндеки чагъырышы рус идаресининъ чешит ренктеки сиясий акъымлар ве партиялары тарафындан чокъ бегенильмеди. Бинъ докъуз юз он еди сенеси ноябь докъузда (эски эсапнен) Украина Меркезий Радасынынъ учюнджи Универсалынынъ къарарына бинаэн Украина Халкъ Джумхуриетининъ мейдангъа кетирильгени акъкъында илян этильди. Таврия губерниясынынъ шимальдеки учь уезди Украина Джумхуриетине кечти, Къырым Украинанынъ янъы сынъырларынынъ тышында къалды. Арадан эки кунь кечкен сонъ Челебиджихан етекчилигинде Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ

алельхусус топлашувы олып кечти ве бу топлашувда къырымтатарлар ярымаданынъ такъдирини озь эллерине алмалары макъсадында ве сиясий вазиетни козь огюне аларакъ «Къырым къырымлыларнынъдыр» деген шиар огге сюрюльди. Айны шу куню “Къырым Мусульман Иджра Комитети махсус беянат къабул этип, мустакъиль Украина Джумхуриетининъ мейдангъа кельгенини селямлады, ве бу мунасебетнен къырымтатарлар “Къырымда ич бир вакъыт ич бир миллет дигерлери узеринден гегемон оладжагъына» изин беремейджеклерини илян этти. “Къырым къырымлыларнынъдыр“ принципи ярымадада яшагъан бутюн эалини “Къырымда яшагъан бутюн халкъларнынъ менфааты ичюн умумий ве екяне гъайретлер этрафына бирлешмеге» давет этти. “Миллет” газетасынынъ ноябрь он беште (эски эсапнен) чыкъкъан санынынъ саифелеринде Къырым Мусульман Иджра Комитети “Къырым къырымлыларнынъдыр” шиары иле ярымадада яшагъан эр бир адамнынъ онынъ миллий, ыркъий, диний менсюплигине бакъмадан, акъ-укъукъларыны гарантирлеген акимиетни тэсис этмек огърунда гъайрет косьтермеге, керексе мезкюр сиясий идеаллар ичюн курешмеге, оларны имае этмеге чагъырды. «Къырым ярымадасы бир де-бир миллет тарафындан идаре этильмемели, дигер миллетлернинъ такъдирини ялынъыз бир миллет аль этмез. Къырым Мусульман Иджра Комитети Къырым акимиет шекилини тэсис этювде эр бир адам кендисининъ миллий менсюплигини четке ташлап, ватандаш, дост, къардаш олып, бири-бирине къол узатмакъ, тюзгюн адым атмакъ керек», деген чевик бир пропаганда газета саифелеринден тюшмеди. Къырымтатар халкъ лидерлерининъ огге сюрген мезкюр миллий -сиясий программасы бундан эвель июль айында “Голос татар” газетасында Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ илян эткен ве Номан Челебиджихан, Джафер Сейдамет, Амет Озенбашлынынъ октябрь бир – – экиде Къырымтатар миллет векиллерининъ съездиндеки программ чыкъышларындан фаркъ эте. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ “июль программасы” Русие Федератив Демократик джумхуриети ичинде Къырымда бир медений -миллий мухтарият къурмакъны козьде тута эди. Октябрьде къабул этильген программа Русие Федерациясы ичинде мустакъиль мухтарият меселесини огге сюрьген эди. Лякин октябрь йигирми беште (эски эсапнен) Петроградда башлангъан инкъиляп, Украинанынъ кенди мустакъиллигини илян этмеси Номан Челебиджиханны сиясий чевиклик иле арекет этмеге меджбур этти. Къырым Русиенинъ “невбеттеки” инкъилябынынъ хаосы ичинде къалмасынынъ огюни тездже алмакъ, Къурултайны отькермек, мустакъиль Къырым джумхуриетини илян этмек, шу джумхуриетни эм идаре, эм имае этмек керек эди. Н.Челебиджиханнынъ Къырымны “бир Исвечреге” чевирмек арзусы, асылында, ярымаданы рус идареси астындан чыкъарып, мустакъиль, чокъмиллетли демократик Къырым девлетининъ къуруладжагъы акъкъында илян этильген программ талабы эди. Таврия губерниясы идаресининъ органы олгъан «Южные ведомости» газетасы Н.Челебиджиханнынъ бу шиарына къаршы чыкаракъ, “Къырым русларнынъдыр» принципини ортагъа ташлады. “Эгер илян этильген Украина джумхуриети кягъытта язылгъаны киби къалып кетмесе, Къырымнен Русие арасындаки алякъалар узюлир. Лякин бойле олгъан такъдирде биле Къырым Русиенинъ бир парчасы олып къалыр. Чюнки Къырым мустакъиль оларакъ идаре этиле бильмез ... Къырым ич бир шейге бакъмадан, Русиенинъ бир къысымыны тешкиль этмей ми? Къырым Русиенинъ иштираки олмадан кенди такъдирини кендиси аль эте билирми?» деген фикир ве суаллернен Къырымнынъ къырымтатар олмагъан эалисини озь мустакъиллигине ынтылгъан къырымтатар халкъына, биринджи невбетте, Къырым Мусульман Иджра Комитетине къаршы арекетлерге кечмеге давет этип башлады. Лякин Къырымдаки инкъилябий -демократик – асылында исе шовинистик – – даирелер озь беянатлары ве арекетлеринде бу шейге эмиет бермегендай олсалар да озьлерини Мусульман Иджра Комитетине ачыкъ-ачыкътан къаршы къоймагъа, параллель джеэттен башкъа позицияларгъа кечмеге ашыкъмадылар.

Бешинджи

Къырымтатар халкъынынъ миллий озь-озюни идаре этювнинъ алий органы олгъан Къурултайны чагъырув акъкъындаки меселе бинъ докъуз юз он еди сенеси август айынынъ сонъларында котерильген эди. Лякин мейдангъа кельген сиясий вазиетнинъ къарардан зияде джиддий акъибетлерни догъура биледжегини козь огюне алгъан Къырым Мусульман Иджра Комитетине, юкъарыда къайд эткенимиз киби, бир сыра миллий -медений меселелерни аль этмек керек олды. Русиеде, онынъ дживарларында, Къырымда юзь берип башлагъан умумсиясий вакъиалар къырымтатар халкъынынъ лидерлерини иш иштен чыкъмаздан эвель Къурултайны тез вакъыт ичинде чагъырмакъны тезлештирмеге меджбур эттилер. Русие Тэсис этиджи Меджлисине азырлыкъ кетеркен, Къырымдан эки векиль сайламакъ керек эди. Бу макъсаднен октябрь бир-экиде Акъмесджитте къырымтатар халкъы векиллерининъ экинджи съезди олды. Съездде Джафер Сейдамет ве Амет Озенбашлы Русие Тэсис этиджи Меджлисине векиль оларакъ сайландылар. Съезднинъ экинджи куню Номан Челебиджихан сёзге чыкъты. Шуны къайд этмек керек ки, Н.Челебиджиханнынъ мезкюр чыкъышы къырымтатар къурултайджылыкъ арекетине янъы бир бурулыш, янъы бир сильтем берди. Чюнки бундан эвель къырымтатар халкъынынъ лидерлери Русиеде олгъан февраль инкъилябына инангъан, шу инкъиляпнынъ байракълары астына халкъны топламагъа арекет эткен эдилер. Лякин февраль инкъилябы Русиени алт-устъ этип ташлады. Н.Челебиджихан ве онынъ энъ

якъын меслекдешлери къырымтатар халкъыны шу сиясий хаостан къуртарып къалмакъ, Русиеде олаяткъан, даа догърусы, олмагъа юзь туткъан тамыр денъишмелерден миллетнинъ файдасына оладжакъ арекетлерге кечмек, Русие девлети ичиндеки медений мухтарияттан даа да илери кетмек макъсадларында Къурултайны чагъырмакъ къарарына кельдилер. Номан Челебиджихан озюнинъ къыскъа ве мундериджели программ чыкъышында шуларны айтты: “Февраль йигирми еди Русиенинъ чересини тамамынен денъиштирди. Къырымтатар да тюшюнди ве ёлуны пекитти. Программасыны бельгиледи. Бунъа коре акимиетимизнинъ шекили Русие девлети ичинде миллий, медений мухтарият узерине къурулгъан джумхуриет оладжакъ эди. Даа илериге кетмек ичюн Къурултай лязимдир. Яни мааллий мухтариятнынъ Эсас Къануны лязимдир. Иште, Къурултайны бунынъ ичюн топламагъа къарар бердик.” ... Аркъамызда шанлы бир тарих иле беяз кефинлерге бурюнип, бизге бакъып тургъан бир эдждат бар. “Меним торунларым бу муим куньлерде аджеба не япаджакълар? – деп бизни козете. Эдждадымызнынъ (мунасип) торунлары исек, олар киби федакярлыкъ косьтерип, иш япмакъ керекмиз. Оларнынъ япкъан ишлерини текрар япмакъ вазифемиздир“. Къырымтатар халкъы векиллерининъ ишбу съезди вакъыт джеэтинден бираз кечикеяткъан Къурултайнынъ чагъырылмасыны тезлештирмек ичюн махсус къарар къабул этти. Мезкюр къараргъа мувафыкъ Къурултайгъа миллет векиллерини сайламакъ ичюн ноябрь он еди, Къурултайны чагъырмакъ ичюн исе ноябрь йигирми дёрт куньлери бельгиленди. Къурултайгъа миллет векиллерини сайлав Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ азырлагъан махсус къануны эсасында отькерильди. Мезкюр сайлавларда йигирми яшыны толдургъан бутюн къырымтатарлар иштирак эттилер. Къурултайгъа Ялтадан – йигирми дёрт, Акъмесджиттен – он докъуз, Кефеден – он алты, Кезлевден – он бир, Ордан – алты, джеми етмиш алты миллет векили сайланды. Бу ерде бир шейни махсус къайд этип кечмели: сайланылгъан миллет векиллери арасында дёрт къадын да бар эди. Улу атамыз Исмаил бей Гаспринскийнинъ къызы Шефикъа Гаспринская, Ильхан Тохтар, Хатидже Авджы ве Анифе Боданинская мусавий укъукълы сайлавларда иштирак этип, Къурултайгъа миллет векили оларакъ сечильдилер. Бу ал ислям динини кутькен къырымтатарларнынъ бутюн тюрк ве мусульман алеминде биринджи олып конституцион акимиет органына къадын-къызларны миллет векили оларакъ сайлангъанларыны, къадын-къызлар да эр кишилерде олгъан укъукъларгъа малик олгъанларыны косьтермекнен, мусульман улькеси – – Къырымда теракъкъият не дереджеде огге кеткенини косьтерген бир темсиль олды. Къурултай кунь эвельси къарарлаштырылгъаны киби, ноябрь йигирми дёртте (эски эсап) озь ишини башламакъ керек эди. Лякин бир чокъ миллет векиллери бельгиленген куньге озь вакъытында етип келялмагъанлары ичюн Къурултайнынъ ачылыш мерасими эки куньден сонъ, ноябрь йигирми алтыда олды. Къурултайнынъ ачылмасы бир бучукъ асыр девамында чаризмнинъ зулумы астында инълеп кельген къырымтатар халкъы ичюн буюк бир байрамгъа чевирильген эди. Къырымнынъ бутюн шеэр, къасаба ве койлериндеки къырымтатарларнынъ эвлери, сокъакълар Кок байракъларнен сюслендирильген эди. Къырым бу къадар йыллыкъ зулум ве истибдаттан сонъ ильк кере мухтешем бир байрам либасыны кийди. “Къырымтатарларнынъ олюминден сонъра тирильмесини косьтерген бу кунни, къырымтатарларнынъ янъарув, меденийлешюв ве юкселюв даиресине киргенини нумайыш эткен бу тарихий ве муим, бахтлы кунни корип де къуванмамакъ, къуванч козьяшлары тёкмемек мумкюн дегильдир», – – деп язгъан эди шу куню чыкъкъан санында “Миллет» газетасы. Лякин Къырым кокю о къадарлыкъ булутсыз дегиль эди. Куньден куньге кергинлешип баргъан сиясий муит Къырымны балкъурт сепети киби къайнатмакъта эди. Акъяр арбий -инкъилябий комитети умумрусие граждан дженкине меджбурнен джельп этильген эди. Украина Радасына къаршы арекетлер косьтермек макъсадынен икъилябий отрядлар Донгъа ёлланылгъан эди. Ярымаданынъ ичинде де контрреволюцион къуветлернен къачынылмаз чарпышмаларгъа азырлыкъ корюле эди. Къырым акъикъатынынъ о девирдеки муим моментлеринден бири бу – – олдукъча кениш рус кутьлелери ве къырымтатар эалиси арасында кергинлешип баргъан миллий адаветтир, мезкюр адавет айры шахслар арасында олгъаны киби, базыда о я да бу дереджеде буюк олгъан группалар арасында корюле эди. Рус-къырымтатар мунасебетлерининъ нормаль суретте кетмегени нетиджесинде пейда олгъан адавет “Южные ведомости» ве “Таврический голос» газеталарындаки шовинистлер тарафындан эп туташтырылып тура эди. Бунъа бакъмадан, Къурултайгъа сайлангъан етмиш алты миллет векили ноябрь йигирми алтыда (эски эсап), джума куню Хансарайдаки Хан-джамиде джума намазыны къылгъан сонъ Кок байракъларнен сюслендирильген Хансарайнынъ Бабиали Диванына кирип ерлерине кечип отурдылар. Къырымдаки дигер миллетлернинъ темсильджилери ве мусафирлер де ерлерине кечип отургъанларындан сонъ, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ Реиси Номан Челебиджихан къыскъа кириш сёзюнен миллет векиллерини ве Къурултайгъа кельген мусафирлерни селямлады ве Къурултайны ачты. «Мухтерем миллет векиллери, эфендилер! Бугунь бир бучукъ асырдан берли къапалы олгъан сиясий тарихымыз янъыдан ачылмакъта. Бугунь бу Бабиали-Диванында топлангъан Къырым Къурултайы Русие укюмети тарафындан ольдюрильген татар миллийидаресини янъыдан джанландыра. Къырымтатар инъкиляпчылары тарафындан тешкиль этильген Къырым Мусульман Иджра Комитети

узерине алгъан миллий эманетлерни секиз айлыкъ сиясий ве ичтимаий фаалиеттен сонъра бугунь миллетнинъ сайлагъан миллет векиллерине теслим этмекнен ифтихарлана. Векиллик вазифемизни там манасы иле беджермемизни миллий виджданымыз бизге эмир эткен эди. Къырым Къурултайы Эсас Къануннынъ он алтынджы маддесине бинаэн бутюн тюрк дюньясында ильк оларакъ Къырым Халкъ Джумхуриетини (Базы менбаларда Къырым Демократик джумхуриети дениле – – Ю.Къ.) илян эте. “Къырым къырымтатарларнынъдыр“ шиарыны къабул эте. Буны къырымлыларнынъ энъ мукъаддес ве тарихий акъкъы оларакъ мудафаа этмеге къарар бере...» Бутюн инсанларнынъ мусавий укъукълыгъыны таныгъан къырымтатар миллети Къурултайда дигер миллетлернинъ байракъларынен бирликте озь миллий бай рагъыны да юксельтип, конституцион къанунлары темели узеринде бина къураджакъларына изм-у къарар эттилер. Къурултайнынъ ачылув мерасими эки саат къадар девам этти. Хансарайнынъ тышында аскерий болюнмелер ве халкъ кутьлелери буюк бир къалабалыкъ ве эеджан алында миллет векиллерининъ чыкъмасыны беклей эди. Аскерий чалгъы такъымы “Борлу маршы“ны чаларакъ миллет векиллерини селямлады ве Хансарай азбарында булунгъан адамлар оларны “Яша!“ седаларынен алгъышладылар. Къурултай Реберлик Диванынынъ азалары миллет векиллерининъ алдында адымлаяракъ, йыкъылгъан “романов чешмеси» янында токътадылар. Номан Челебиджихан топлангъанларгъа Къурултайнынъ ачылгъаныны, Реберлик Диванынынъ сайланылгъаныны илян этти. Къурултайнынъ реис ярдымджыларындан Аджы Бедреддин эфенди “Шукран дувасы“ны окъуды ве халкънынъ “Аминь!“ сеси чевреге янъгъырады. Аванынъ сувукъ олмасы ве ерде бираз къар ятмасы тантаналарнынъ эеджаннен девам этмесине кедер этмеди. Къурултайнынъ ачылмасы Къырымда яшагъан къырымтатар олмагъан эалининъ, миллий группаларнынъ, айры сиясий партиялар ве бирлешмелернинъ дикъкъат меркезинден четте къалмады. Аксине, Къурултайнынъ ачылышыны къырымтатар халкъынынъ алий форумынынъ минберинден селямладылар. Меселя, рус ве рум эалиси адындан Багъчасарай шеэр идаресининъ азасы Хаджеватов, Украина Меркезий Радасынынъ азалары ве дигерлери селямладылар. Украина Меркезий Радасынынъ азалары кенди укюметлерининъ адындан чыкъышта булунаракъ, Украина Меркезий Радасы къырымтатар халкъынынъ Къурултайыны, онынъ туткъан ёлуны таныгъаны ве такъдирлегенини, озьара аркъадашларджа мунасебетлерни пекитмеге азыр олгъаныны бильдирдилер. Къурултайны Акъярдаки украинлер комитетининъ башы Величко имзасынен “татарларнынъ мустакъиллигининъ янъыдан догъмасы“ны селямлагъан телеграмма кельди. “Къырымтатарларнынъ уриет ве кенди такъдирини бельгилегенини» такъдирлеген Къараденъиз флоту денъизджилерининъ бир группасы Къурултайнынъ ачылув мерасиминде булунды. Денъизджилерден бири озь чыкъышында: “флот денъиз тарафтан уриетке бир де-бир телюке кельмесине ёл бермейджегини» къайд этти. Сонъра Къурултайнынъ кечиджи реиси оларакъ энъ къарт миллет векили, къапысхорлы Аджы Али эфенди сайланды ве онынъ такъдиминен Къурултай Реберлик Диванына ашагъыдакилер: – – Ор уездинден Номан Челебиджихан, Ялта уездинден Джафер Сейдамет, Кезлев уездинден Шефикъа Гаспринская, Акъмесджит уездинден Абляким Ильмий, Кефе уездинден Аджы Бедреддин; – – Къурултайнынъ Кятиплик эйетине (секретариатына) Халиль Чапчакъчы, Али Боданинский, Якъуб Кемал, Исмаил Леманов сайландылар. Къурултайнынъ биринджи иш куню акъшам саат дёртте битти. Миллет векиллери Хансарай азбарында топлангъан джемаат огюне чыкътылар. Къурултайнынъ биринджи иш кунюнинъ екюнлери акъкъында Джафер Сейдамет къыскъадан чыкъыш япты. Топлангъанлар “Ант эткенмен“ни иджра эттилер. Эртеси куню Къурултай Номан Челебиджихан (Къурултай реиси), Джафер Сейдамет ве Аджы Бедреддининъ етекчилигинде озь ишини Багъчасарай шеэр идаресининъ бинасында девам эттирди. Къурултайда бакъыладжакъ меселелерни бельгилевге кечмезден эвель, форумнынъ адына кельген тебрик телеграммалары окъулды, шахсен озьлери тешриф буюргъан дигер партия ве джемиетлер векиллерининъ чыкъышлары динъленильди. Телеграммалар Къырымтатар Талебе Джемиетинден, Севастополь молдаванлары иджра комитетинден кельген эдилер. Украина Радасынынъ векили иле Акъяр орду векили чыкъышта булундылар. Эписи Къурултайнынъ акъ-адалет ве сербестликни ярымадада яшагъан бутюн адамларгъа ачыкъ-ачыкътан береджегине, къырымтатарлар къомшу ве узакъ миллетлернен барышыкъта яшайджагъына эминлик бильдирип, Къурултайны тебрикледилер. Кергин ве кескин мунакъашалардан сонъ Къурултайнынъ кунь тертиби бельгиленди. Кунь тертибине Къырымнынъ ве къырымтатар халкъынынъ такъдирине аит муим меселелер кирсетильди: бир. Къырымнынъ девлет къурулушы ве идаресининъ шекиль ве мундериджеси; эки. Къырымтатарларнынъ ярымадада яшагъан дигер халкъларнен оладжакъ мунасебетлери; учь. Къырымтатарларнынъ миллийидаресининъ шекили ве мундериджеси; дёрт. Къырымтатарларнынъ миллий, диний, ичтимаий, ресмий, медений ве сиясий аятларыны бельгилейджек къанунларнынъ ишлеп чыкъылмасы; беш. Къырымтатар халкъынынъ диний, ресмий, медений аятыны инкишаф эттирген сааларда бир сыра темелли исляхатларны амельге кечирмек; алты. Миллий къануняпыджы ве иджраэтиджи акимиетни (парламент ве укюмет – Ю.Къ.) мейдангъа кетирмек. Къурултайнынъ музакересине чыкъарылгъан меселелернинъ ильк беш данеси кергин, лякин ишчен бир муитте музакере этильген олсалар, алтынджы меселе гъает джиддий тартышмаларны догъурды.

Бойле джиддий тартышмаларгъа себеп олгъан меселе ильк эвеля – акимиет меселеси эди. Акимиетни насыл ве кимнен къурмалы? Бунда эсасен эки фикир устюн турды ве миллет векиллери сагъ ве сол къанатларгъа болюндилер. Сагъджыларнынъ эксериети акимиетни Халкъ Векиллери Шурасынен бирликте къурмакъ тарафдары эдилер. “Улькеде алий акимиетке саип чыкъмакъ огърундаки талапларымыз къанундан тыштыр, – деп исбатламагъа тырышты Дж.Сейдамет. – Улькеде гегемонджылыкъкъа, алий акимиетке татар миллий парламентининъ ич бир тюрлю акъкъы ёкъ... бизде ульке акимиети бар – Халкъ Векиллери Шурасы. Бизге онынънен къол-къолгъа берип чалышмагъа ким кедер эте? Биз бойле агъыр дакъкъаларда акимиетни фетх этмек акъкъында дегиль де, улькенинъ эр бир еринде туташа яткъан янгъынны насыл этип сёндюрмек акъкъында тюшюнмек керекмиз». Азлыкъны тешкиль эткен солджылар исе «маддий ве маневий къуветке саип олгъан» учь элементнинъ векиллеринден, яни къырымтатар парламенти, Халкъ Векиллери Шурасынынъ нумаенделери ве большевиклер партиясынынъ векиллеринден мейдангъа кетирильген акимиет арекет эте биле, деп сая. Акимиет акъкъындаки бу проектни ве шойле бир принципиаль шартны Номан Челебиджихан огге сюрьди: «Эгер бу гъаени амельге кечирмек мумкюн олмаса, – деди Челебиджихан, – – акимиет акълы оларакъ татарларнынъ къолуна кечмели, затен бу аньде улькеде екяне реаль къувет къырымтатарлардыр, ве башкъа ич бир тюрлю къувет ёкътыр». Номан Челебиджиханнынъ Къурултай ве къырымтатар миллетининъ къуветине сонъ дередже инангъаны ве эмин олгъаны, кендисининъ сонъ нефесинедже айны миллетчилик позициясында турмасы не большевиклернен, не де башкъа бир партияларнен ич бир тюрлю айын-оюнлар япмадан, улькеде акимиет къырымтатарларнынъ элинде олмасы ичюн къаттылыкъ косьтермеси сагъджылар ве солджылар арасындаки тартышмаларны даа зияде кескинлештирди.

Алтынджы

Малюм ки, ич бир девлет анаясасыз идаре этильмей. Къурултайда Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Анаясасыны (Эсас Къануныны) ишлеп чыкъмакъ боюнджа мейдангъа кетирильген махсус комиссия миллет векиллерининъ музакересине Эсас Къануннынъ лейхасыны такъдим эттилер. Эсас Къануннынъ лейхасыны Номан Челебиджихан, Джафер Сейдамет, Джафер Аблай, Асан Сабри Айвазов азырлагъан эдилер. Кергин музакерелерден сонъ, къырымтатар девлетчилигининъ нишанеси олгъан Анаяса къабул этильди. Эсас Къануннынъ он алтынджы маддесине бинаэн ярымаданынъ бутюн территориясында Къырым Халкъ Джумхуриети илян этильди. Къурултай мезкюр Анаясаны къабул этерек, Къырымдаки аятны халкъара танылгъан демократик нормалар эсасында янъыдан къурмакъны озюне баш макъсад этип къойды. Къырым Халкъ Джумхуриети мустакъиль демократик бир девлет оларакъ яшамакъ, илерилемек ниетинде эди. Къурултай Къуруджы Меджлис оларакъ Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Анаясасыны, девлет темсиллери – – Гимн ве Кок байракъны ресмий суретте къабул этип, озюни Меджлис-и-Мебусан, яни Миллий Парламент оларакъ илян этти. Миллий парламентнинъ реиси вазифесине Асан Сабри Айвазов сайланды. Къурултай Къырымтатар Миллий Укюметининъ башы оларакъ Номан Челебиджиханны сайлады ве онъа укюмет эркяныны шекиллендирмекни авале этти. Номан Челебиджихан укюмет азаларыны Къурултайнынъ тасдыгъына чыкъарды ве Къурултай Миллий Укюметни тасдыкълады. Укюмет Реиси ве адлие назири оларакъ Номан Челебиджихан, Арбий меселелер ве тышкъы ишлер назири оларакъ Джафер Сейдамет, Диянет ишлери назири оларакъ Амет Шукри, Маариф назири оларакъ Амет Озенбашлы, Маалие ве вакъуф ишлери назири оларакъ Сеитджелиль Хаттат тасдыкъландылар. Къурултай озь ишини екюнлеген сонъ Къырым Халкъ Джумхуриети укюметининъ азалары матбуатта («Миллет», «Голос татар» газеталарында) программ бильдирювнен чыкъышта булундылар. Бу бильдирювде, джумледен, шойле дениле: «Ватандашлар! Къырымтатарларнынъ Миллий Къурултайы Анаясаны къабул эткенден сонъ къырымтатар миллий парламентине наиль олды. Парламент тарафындан кендисине ишанч бильдирильген къырымтатар миллий укюмети бугуньден итибарен озь вазифесини эда этмеге кирише. Русиенинъ эр кошесинде исьян ве анархия атеши укюм сюрер экен, къырымтатарлар бойле парламентли бир Миллий Укюметни тэсис этмеге мувафыкъ олмасы ичюн озюни ве бутюн къырымтатарларны бахтияр, деп саялар. Къырымтатар Миллий Укюмети ялынъыз татар миллетининъ сеадет ве селяметини темин этмеге дегиль, бутюн Къырымда булунгъан бутюн ватандашларны, оларнынъ малларыны, джанларыны, ырыз ве намусларыны узурпациядан, анархия ве исьян фелякетлеринден имае этмекни кендиси ичюн мукъаддес бир вазифе оларакъ таный. Къырымтатарлар Русиенинъ сабыкъ меркезий идареси тираниясынынъ зулум ве истибдаты астында бутюн Къырым сакинлеринен бераберликте инълеген, берабер эзильген ве буюк къара къабустан азат ола бильмек ичюн оларнен бирликте къанлы козьяшлар акъызгъан эдилер. Эндиден сонъ бутюн эски медениетни парчалагъан, абиделерни йыкъкъан, ибадетханелерни, сарайларны якъкъан ве куль эткен, джумерт ве абадан Къырым ярымадасыны даа да харап ве перишан этеджек ихтилялнынъ къанлы панджасындан къуртармакъ ичюн бутюн демократик алемнен бирлешип, кене айны къардашлыкъ, айны ватандашлыкъ дуйгъусы иле озьара бир эмекдашлыкънен чалышаджакътыр. Къырымтатар Миллий Укюмети Къырым ярымадасында телюкесизлик ве барышыкъны темин этмек

ичюн къатиен къарар бере. Ачлыкъны битиреджек, маалиевий бухраннынъ огюни аладжакъ, узурпациягъа ёл бермейджек. Къырымтатар Миллий укюмети эр кеснинъ ве эр бир миллетнинъ инсан ве миллий укъукъларыны урьмет эткени киби башкъаларнынъ да онынъ миллий укъукъларыны урьмет этмесини талап эте, эр татар ичюн мухтерем ве риает этильмеси шарт олгъан ве эр ватандаш ичюн сайгъы, дегер олгъан Анаясаны умумнынъ дикъкъат-назарына такъдим эте. Укюмет реиси ве азалары»

единджи

Русиеде акимиет башына кельген большевиклер Къырым Халкъ Джумхуриети ве Къырымтатар Миллий Укюметини танымадылар. Аксине, Къырымдаки большевиклерни, оларнынъ тарафында тургъан силялы къуветлерни, бу джумледен Къараденъиз флоту денъизджилерини Къырымтатар Миллий Укюметине къаршы къоймагъа арекет эттилер. Къырымда большевиклернинъ энъ къайнагъан ери Акъяр эди. Къараденъиз флотунынъ эксери къысымы большевизм вереминен хасталангъан ве эр анги дакъкъада ярымаданы къан ве атешке богъмагъа азыр эди. Къурултайнынъ, Къырымтатар Миллий Укюметининъ Къырымны анархиядан сакълап къалмакъ, оны медений бир Исвечреге чевирмек киби макъсад ве гъаелери не дереджеде алидженап ве самимий олмасын, Акъярдан эскен большевизм анархиясынынъ рузгяры кенди дешетли нефесини эп къуветлендирди. Номан Челебиджихан укюмет башында турар экен, кенди тактикасыны къайтадан бакъып чыкъмагъа меджбур олды ве онъа темель денъишмелер кирсетти. Къурултай отькерильген куньлерде Къырымда акимиет башында къырымтатарларнен бирликте большевиклер партиясыны корьген Челебиджихан бинъ докъуз юз он секиз сенесининъ январында акимиет дюмени башында тек къырымтатарлар олмакъ керек деген талапны огге сюрьди. Русиедеки инкъиляп, Къырымдаки вазиет, Къырым Халкъ Джумхуриетининъ илян этильмеси, бундан отьрю онынъ имае этильмеси, янъыдан джанланмасы ве саире шейлер Н.Челебиджиханны умютлендирди, оны рухландырды, онъа юрек берди. Ве Номан Челебиджихан Акъмесджитте эксери партияларнынъ офислери ерлешкен Народный Домны (Халкъ Эвини) Къырымтатар Миллий Укюметининъ офисине чевирмек макъсадында укюметнинъ огюне шу бинада ерлешкен партияларны чыкъармакъ меселесини къойды. Халкъ Эвини меркезий укюмет бинасына чевирмек меселеси гъает джиддий ве месюлиетли бир адым олгъаныны, рус ве дигер партияларны Къырымтатар Миллий Укюметине къаршы къоя биледжегини, къан тёкюледжегини Челебиджихан, эльбет де, анълай эди. Лякин, Дж.Сейдаметнинъ язгъанларына коре, «Челебиджихан Къырымны тамамиле элимизге ала биледжегимизге эмин олгъанындан фурсатны къачырмамакъ фикиринде эди... Ачыкъ айтмакънен бирликте, атта шимди гъайып этсек де курешимизнинъ келеджеги ичюн «Къырым къырымлыларнынъдыр» маскалангъан шиар ерине «Къырым татарларнынъдыр!» байрагъы иле ортагъа чыкъмакъ даа да хайырлы оладжагъыны айткъан эди». Н.Челебиджихан кенди теклифинде къатты турды. Чюнки бу тек теклиф дегиль, такъдиране бир девирнинъ такъдиране бурулышында огге сюрюльген талап эди. Н.Челебиджихан Халкъ Эви меселесиндеки талабы къабул этильмесе атта истифагъа кете биледжегини укюмет азаларына бильдирди. Меселенинъ бойле кескин тюс алмасы укюмет азаларыны терен тюшюнджелерге далдырды ве Челебиджиханнынъ талабыны къабул этмеге меджбур олдылар. Январь учьте (эски эсап) къырымтатар эскадронлары Халкъ Эвини ишгъаль эттилер. Рус партиялары деръал арекетке кельдилер. Халкъ Векиллери Шурасы аджеле суретте топлашув отькермеге башлады. Акъмесджитте вазиет къарардан зияде кергинлешти. Январь дёртте Миллий Укюмет азалары алельхусус топлашувгъа топландылар. Къатты ве кескин музакерелерден сонъ Халкъ Эви меселеси къоюлды. Эксериетнинъ талабына бинаэн Халкъ Эвинден аскерлерни алмакъ, «Къырым къырымлыларнынъдыр» ёлунда адымламакъны девам эттирмек къарарына келинди. Номан Челебиджихан истифагъа чыкъты ве янъы укюмет сайлангъандже кенди вазифесинде фаалиетини девам эттиреджегини айтты. Январь докъузда Акъмесджитте Асылзаделер клубында (Дворянское собрание – Ю.Къ.) Миллий Парламентнинъ топлашувы олды. Анда Номан Челебиджихан укюмет башы вазифесине кечкен куньден берли япкъан иши акъкъында эсабат берди. Чыкъышынынъ сонъунда Халкъ Эви меселесине къайтты. Асылында бу – бина, офис дегиль де, акимиет меселеси олгъаныны айтты. «Къырым укюметини татарлар, Халкъ Векиллери Шурасы ве большевиклер бирликте къурмалы. Бойле олмагъан такъдирде акимиет бизге кечмели. Чюнки мемлекетте бизден башкъа акъикъий къувет ёкътыр», – деди. (Дж.Сейдамет, «Базы хатыралар», с.Эки юз етмиш докъуз.)

секизинджи

Акъяр къайнамакътан къайнай. Эм де тек Акъяр дегиль, Кефе, Ялта, Джанкой, Акъмесджит, Багъчасарай арекетке кечти. Январь он экиде Акъярдан котерильген большевик далгъасы фуртунагъа чевирилип орталыкъны якъып-йыкъмагъа башлады. Къырымтатар эскадронлары ве Къырымтатар Миллий Укюметине табий олгъан къысымлар большевиклерге къаршы уджюмге кечтилер, лякин бу фуртунагъа къаршы турып оламадылар. Къанлы чарпышмалар эки кунь девам эттилер. Январь он дёртте ярымадада акимиет большевиклернинъ элине кечти.

Шу къанлы къалабалыкълар вакъытында большевиклер тарафында булунгъан Къараденъиз флотунынъ денъизджилери миллий, ыркъий, диний, сиясий менсюпликлерине бакъмадан, оглерине расткельген бутюн адамларны якъалады ве апсханелерге быракътылар. Якъалангъанлар арасында Къырымтатар Миллий Укюметининъ реиси Номан Челебиджихан да бар эди. Н.Челебиджиханны Акъяр апсханесине къападылар. Февраль йигирми бир-йигирми учь (янъы эсапнен) куньлери Акъярда эки,-учь бинъге якъын денъизджи большевик пропагандасынынъ тесири алтында «буржуазияны ёкъ этмек» огърунда ат ойнатып башладылар. Джезасызлыкътан рухлангъан денъизджилер кимсени танымакъ истемедилер, тюкянларны тар-мар эттилер, зорбалыкъ, самосуд далгъалары кеткен сайын кениш колемлерге наиль олды. Вазиет незарет астындан чыкъа. Къутургъан денъизджилер февраль йигирми экиден йигирми учьке айланыр геджеси Акъяр апсханесине бастырып кирелер, алтмышкъа якъын адамны къуршунгъа тизелер, Номан Челебиджиханны къатль этелер, джеседини Къара денъизге быракъалар. Къырымтатарларнынъ бинъ еди юз сексен учьте гъайып этильген миллий девлетчилигини бинъ докъуз юз он едиде гъайрыдан тиклев огърундаки амансыз куреши бойле екюнледи. Къырым ярымадасынынъ, къырымтатар халкъынынъ тарихында невбеттеки къанлы саифелер язылып башланды.