Н. челебиджиханнынъ бедий эсерлери

Къарылгъачлар дуасы

Киевим Т.. гъа Эртеге Он дёрт яшында эдим. Энъ асав айгъырларны биле огретеджек къадар миниджи олгъан эдим. Атларны пек севердим, окъумадан къачар, джылкъыгъа къошардым, джылкъыда козюме бакъкъан кери, тору, корен, борлу... сынлы бир ат корьдюгим къунан, дунен, бакъмаздым, бир аркъан атар, тутар, ялынына япышыр, джуген салар, минердим, асав арслан киби къалкъар, инер, сычрарды... О, къутургъан сайын къалын къара тобулгъы, бу айдамакъ къамчысы бир йылдырым атешимен башына тюшер, мийини сарсарды. Асав урькер, фышкъырырды, башыны кениш, мейдан чёллерге чевирир, ешиль, тюзем орюшлерде биткен сары чечеклер, келинчеклер, мондалакълар туякъларынынъ алтында эзилир, соларды. Сонъра ёрулыр, терлер, саврусындан учушкъан беяз копюклер къурур, яваш-яваш ятышыр, алышыр, къамчыдан анъламагъа башларды. Мен асавларгъа сёзлеримни, истеклеримни бу кумюш саплы, къара къамчыман анълатырдым, тюшюнджелеримни биле... анълатыр, сездирирдим, о къадар гузель, енгиль анълатырдым ки, мектепке кетсем оджа тотайым къалын, къыскъа таякъларыман, котеклеримен дёгер де бу къадар окъув анълатамазды. Мен тобулгъымла асавларгъа аян, джебе, ёргъа, шалаф юрютир; юрмени, къошманы огретирдим. Оджа тотайым исе бизге къарылгъачлар дуасындан башкъа окъув бильдиралмады. Бундай бильгисиз башымла узун, кениш Озу къыры тёпелеринде айлангъан, долашкъан, къыргъан, дёгген, копюрген, анда, мында салдыргъан бир кучюк айдамакъ олгъан эдим.«... Минкюнне муъминатин таибатин кяинатин саибатин ва абкара...». Буны къарылгъачлар окъур. Бу оларнынъ дуасыдыр. «Ва-эль-мурселят» суресини окъугъанда оджа тотайым буны бизге де огреткен, бу: «Къарылгъачлар дуасыдыр», деген эди. Буны аман эпимиз огрендик, эзберледик. Биз сабакъларымызны эджалар, агълар, таякълар астында эзберлегенде, къарылгъачлар мектепнинъ делик, джамсыз пенджересинден кирер, рафларгъа къонар, явруларына бакъа-бакъа, къувана-къувана дуасыны окъур, кучюк, йымшакъ, сары гъагъалы палапанларына да огретир, севе-севе, эджасыз, таякъсыз огретирди. Бизлер де огренирдик. Бу гузель, севимли къарылгъачлар окъугъанда бизлер де джанымызман, къулагъымызман динълер, динъледиктен сонъ эпимиз севинир, окъурдыкъ. Кимерде къарылгъачлар окъур, биз сусар, динълердик. Кой мектебине пек коп къатнадым. Бу къаранлыкъ, джамбур (джампик– ?) бала зинданына кой балалары да кетер эдилер. Мектепке къушлукътан бурун кетер, кеткенимизде элимизге бир парча этьмек алырдыкъ... Этьмекке аналарымыз тазе кубуден бираз май, беяз, джылкъы къаймакъ ягъы сюрерди. Буны уйлен вакъты дагъылдыкъта ашардыкъ, уйленге къадар о дымлы, басыкъ мектепнинъ эски, тютюльген, делик кийизлери, къасырлары астында къарылгъач явруларыдайын тизилир, тиз чёкер, отурырдыкъ. Сабакълар огюмизде, япракълар ачыкъ, козьлеримиз юкъарыда. Чатыгъа юва ясагъан къарылгъач палапанларыны саярдыкъ. Къачан къанатланаджакъ, учаджакъ, дуаларыны окъуйджакълар?.. Буны биз билир, бир-биримизге анълатырдыкъ. «Учкъан сонъ, – дердик, къадар кезеджек, куледжек, ойнайджакълар; ойнаша-ойнаша, авалана-авалана коклерге, булутларгъа, ышыкъларгъа юкселеджеклер; оларны эпимиз кинлердик, кинледигимизден шинди тутмакъ, индже къанатларыны, тюйлерини юлмакъ, кучюк сары гъагъаларыны къырмакъ истердик... Бизлердайын оларны ойнамакъ, севинмектен, севине-севине яшамакъ, учмакъ, юксектен алыкъой макъ арзу идердик. Оджа тотайым яваш-яваш, фыса-фыса келир, къапы аркъасындан бизлерни, бизим оюнларымызны, сёзлеримизни, шакълабанлыкъларымызны динълер, сонъ, бирден-бирге къапы ачылыр, кирерди. Кирген вакъыт эпимиз къоркъар, титрер, агъызымызны, ачар, козюмизнинъ кенарындан къылый -къылый бакъышырдыкъ. О, яваш-яваш келир, юфакъ, сёнюк пенджеренинъ къапалы, ольгюн ышыгъы огюнде отурыр, къапанырды; отурдыгъы заман кольгеси узаныр, кедиге ошарды; эпимизни корер, фыкъырфыкъыр кулердик. Сонъра эпимизни сыра-сыра тизер, «Теббет», «Къульйа», «Инна атейна» сурелерини окъутыр, къызар, копюрир, ачувланыр, алын тамарлары къабарыр, таякъларды... Ич бир шей анъламаз, огренмездик, солукъ-солукъ агълар, сонъра къоркъар, сусардыкъ. «Эй, окъу!» эмирине къаршы эпимиз юткъуныр, салланырдыкъ, кой огюнде толкъунлангъан богъдайлардай салланасаллана, юткъуна-юткъуна окъурдыкъ. Бу къара-къара анълашылмаз, индже араб лафларыны эджалар, текрар-текрар окъур, анъламаз, анъламадыгъымыз ичюнми – бильмем, ич де бир шей огренемездик. «Ва-аль семаъа зат-аль бурудж»ны башлагъанда оджа тотайым тилими он беш капикмен бургъанды. Бургъанда: – Писмилля, окъумыш ол! – дегенди. Бурса да, къопарса да меним тилим кельмеди, кельмееджекти. Анъламай эдим ки...

***

«Заман-заман экенде. Эвель заман экенде... Опук улема экенде... Къарылгъач къады экенде... Дувадакъ муфти экенде...»

Бу узун текерлемелермен башлагъан эртегелер оджа тотайым кеткенимен башлар, битмез, тюкенмезди. Узун-узун масаллар айтыр, динълердик. Мавылтай пек чокъ эртегелер, джумакълар, тапмаджалар билирди. Бильген масалларыны динълегенге де айтыр, динълемегенге де, анълатыр, динълетирди. Айткъанда кучюк, кулер козьлери кучюлир, юварлакъ, чыкъыкъ, мини-мини янакълары къызарыр, ичини чекер, татлы татар тилимен анълатыр, санки бир озен, санки бир канарья. Татлы-татлы сёйлер, копюрир, ташар; севе-севе динълетирди. Мавылтайны эпимиз севердик, о, сёйлерсе эпимиз, эр ер токътар, сусар, къарылгъачлар биле сусар, оны динълерди. Мен мектепке мечин йылы киргендим. Улю йылы, сычан йылы «Абдийик» окъудым, тавшан, джылкъы, барс йыланда – Къуръан, Теджвид, Ильмиал. «Кесикбаш” дестаны биткен (сонъ), мектептен чыкъкъандым. Артыкъ мен бол-бол коренлерге, торуларгъа, борлуларгъа къавушкъан, артыкъ бу йири козьлю, ипек ялынлы севгили айгъырлар тамамиле меним олгъан эди. Эр кунь бирини минердим, миндигим заман эски, узакъ Татаристан чёллеринде бир тавушла бинълердже джав къайтаргъан, душман бозгъан бир башбугъ пертавыман коксюм къабарыр, юрегим урарды. Озюми бир хан, яхут бир батыр зан этердим. Къалпагъымны эгер, мингеними мамузлар, яваш-яваш аян, джебэ берирдим, сонъра солгъа-сагъгъа бир-эки къамчы патлатыр, долу тизгин быракъырдым... Тена, къулан чёллерде сычрар, синъер, дерьялардай толкъунлангъан ешиль пиченлер, къырмызы, мавы чечеклер, маматекелер устюнде бир къара копюк киби учар, фырлардым. Атым индже, узун бойнуны узатыр, къулакъларыны къысар, къошар, чапар, санки бир къуршун, санки бир сыгъын о.Фырыл-фырыл учкъанда сачларым культе-культе ельпирер, санки бир татар тугъу. О заман юрегим осер, къарувым къат-къат артарды. Козьлерим къызарыр, корьмез, къулакъларымда юреклерге къоркъу верген угъултылар ишитирдим. Чечекли, къокъулы кениш оваларгъа кунеш алтын ярыкъларыны тёккенде мен джавлугъымны байракъ, тобулгъумны къылыч япмакъ, бу гузель, ешиль чёллерге къырмызы къанлар тамлатмакъ истердим... Шай, шай! Мен де эски деделеримдайын джав къайтармакъны арзу этердим. Огюмден тавшанлар, тилькилер сычрар, къалкъар, къачарларды. Отеде бир бодене учар, яхут бир чочамийфысар. Кимерде узакъларда бир дувадакънынъ ахмакъ-ахмакъ кезиндигини корердим. «Рушдие», – дедилер, бир мектеп ачылды; эшиттим, къоркътым, тюшюндим: мектеп – эбет, мектеп. Оджа тотайымнынъ таякълары эсиме тюшти. Аджджы-аджджы титредим, элимдеки къамчы ерге тюшти. Рушдиеге мени де яздырдылар. Рушдие мени къамчы, эгерден айырды. Кой балалары текрар топландыкъ, девелерни, къойларны башкъа чобанларгъа ташладыкъ; чёллерден, сюрюлерден, беяз, памукъ къозулардан айырылдыкъ. Мектепнинъ буюк, чифте къанатлы, акъ боялы къапысындан ичери кирдик. Кирдигим заман юрегимде бир енгиллик, анълашылмаз бир шей... Бир къуванч туй дым. Юксек, беяз бир япы, кениш, буюк пенджерлерден парыл-парыл ышыкълар тёкюле эди. Сыралар сыра-сыра тизильген, къаршыда къара, ялпакъ, эки туякълы бир тахта тура эди. Къара къалпакълы, къырмызы черели бир йигит джуре, кезине, джурьгенде сёйлей, окъуй, окъута, анълата эди. Ачыкъ, буюк татар сёзлеримен анълаткъанда эр сёзю къафама бир къамчы къадар оте, мийим дёне эди. Бу – рушдиенинъ баш оджасы эди. Эртеси кунь эпимизге бир бичимде рубалар кестирди. Енъи-енъи, гузель кягъытлы китаплар берди. Къалем, кягъыт, дефтер, бор дагъытты. Эм окъута, яздыра эди; кимерде къара тахтагъа чыкъара, бизге энъ парлакъ, энъ нурлу окъувларны бу кениш къара тахтада окъута, огрете эди. Бираз окъутыр, ойнатыр, тынышлатырды. Оюн ичюн мектепнинъ гузель, темиз сары къумларман безенген кениш бир багъчасы варды. Багъчада кунешнинъ сыджакъ, алтын нурлары арасында чапар, сычрар, салынджакъ тепер, топ ойнардыкъ. Оджамыз да ойнарды. Бизге бильмедигимиз оюнларны огретир, ойнамагъа алыштырырды. «Яшамакъ, –дер эди, – ойнап олмакътыр». Эпимиз кулер, ойнар, ойнай - ойнай ёрулыр, терлер, безердик. О заман: «Айда, мектепке! ...» эмирине къаршы къувана-къувана къошар, севине-севине окъумагъа башлардыкъ. Оджамыз бизни север, окъшар, текрар девам этер, окъутыр; окъуткъанда биз язар, динълер, джан-къулагъымызман динълердик. Биз шинди оджамыздан къоркъмаз, оны севердик. Сабакъларымызны севе-севе окъур, огренирдик: эсап, тарих, эндесе, джогърафия... огрендик. Тарихтан темелимизни, союмызны, асыл, буюк аталарымызны, эски татарларны таныдыкъ. Джогърафия бизге отурдыгъымыз, ойнадыгъымыз, яшадыгъымыз топракъларнынъ, кездигимиз къулан чёллернинъ кенарларыны огретти; чагълая-чагълая, юварлана-юварлана акъып кеткен чайларны, ирмакъларны, толкъуна-толкъуна, чайпала-чайпала копюрген, ташкъан денъизлерни, мавы кольгели дагъларны... денъизлернинъ деринлигини, дагъларнынъ буюклигини огретти.... Яраданнынъ буюклигини огретти. Биз шинди эм окъуй, эм ойнай эдик. Ойная-ойная, къувана-къувана яшай, огрене эдик. Окъудыгъымызны анълай, биле, бильдигимиз ичюн оджамызы пек севердик. Сонъра бабамызны, анамызны севе, башкъа бир бильги, башкъа бир туй гъуман севе эдик. Китапларымызны севердик, кягъыт, къалем, тебеширимизни севе, сыраларны севе, къара тахтаны биле севе эдик. Мектеби, багъчасыны севе, бутюн коюмизни, кой татарларыны севе эдик; коюмизде, къомшумызда бизим окъугъанымызны севген русларны да севе эдик. Бильгеннен, анълагъаннан, таныгъаннан сонъ ташларны, джуй барларны, бутюн джиханны севе эдик... Сонъ баарьди. Кузьнинъ яланджы кунеши сарышын бир черемен келе эди.

Узакъта къара къаргъалар къаба тавушларыман къычыра эдилер. Чечеклер солукъ, япракълар сараргъанды. Коклерге, бошлукъларгъа узангъан мавы дагъларнынъ мынарлы башларында къара булутлар къайнашады. Ава сувукъ... Сувукъта бузлагъан, тюйлери урьперген кучюк къушчыкълар, сыгъырчыкълар багъчада, агъачларда джыйылгъанлар, сессиз-сессиз отедилер. Мектепке кирдим, киргенимде мектепни, сыраларны, диварларны, эр ерни, эр кошени монъ, сувукъ корьдим. Оджа далгъын-далгъын отурады. Бенъзи солукъ, козьлери ренксиз, тюшюне, тасарлана эди. Янында эсмери, узун-узун борнузлы, къонъур сакъаллы бириси варды. Бу, къады эди. Мен къады эфендини ярмалыкъта бир къонъур огюз саткъанда корьгендим, таныдым. Къады отурады. Отургъаны ерде къыбырдады, бир кягъыт чыкъарды, оксюрди: – Буюклерден эмир бар: эсап, тарих, джогърафия окъутмакъ шериат тугуль. Татар тили окъутылгъан мектеплер къапатыладжакъ. Эр ер тынды. Эпимиз тонъдукъ, индемей эдик. Мектеп бир дженазе эвине ошагъан эди. Эр ер къара, бош, кимсе бир шей ай тмай эди; ялынъыз багъчада бир къарылгъач кесик-кесик дуасыны окъуй эди. Мен ичин-ичин: «Заваллы къарылгъач! – дей эдим. – Окъу, окъу! Сонъра сенинъ де дуанъны окъутмайджакъкъа ошайлар, сенинъ де кучюк, гузель агъызынъны багълайджакълар...» Кучюк, гузель козьлеримен бутюн аркъадашларым къадыгъа бакътылар, сувукъ, тонъукъ, агълагъан бакъышларыман къадыны, буюклерни къаргъай эдилер. Сонъра оджа фары гурбюз омузларыны котерди, аякъкъа къалкъты, къырыкъ, титрек бир сесмен: – Къардашларым! – деди. – Сизге мен сонъ дерсимни де айтайым. Сиз баба ве ананъызны, Яраданынъызны северсенъиз, татар тилини де севинъиз... Даа айтаджакъты, сеси битти, нефеси тыкъанды, богъукъ-богъукъ лафлар эрий, дудакълары арасында оле, ишитильмей эди. Агълагъаныны бизден сакъламакъ истеди, сакълады, къанлы козьяшларыны юрегине акъытты. Мен агъламакъ, бу буюк татарнынъ бойнуна сарылып козьяшлары тёкмек, бошанмакъ истей эдим. Мектептен чыкътыкъ, къады эфенди мектепнинъ беяз, лекесиз къапысына бир къара килит урды, кетти. Бутюн балалар агъладылар, агълагъанда мен козьлеримден бир тамла яш акъытамай эдим. Мен шинди урмакъ, девирмек, эзмек, енъмек... мектепнинъ къапысына астыкълары къара килитни къопармакъ, атмакъ истей эдим, «къопармакъ бойнумынъ борджу олсун», дей эдим. Тамарларымдаки къара къанлар копюре, козьлерим къарара. Къулакъларымда юреклерге къоркъу верген угъултылар ишите эдим.