Н. челебиджиханнынъ кенди къалеминен

Анълая бильсейдик...

Мен анълап оламадыгъым заман эзилем, рухумда чиркин бир истирап, бир кучюклик ис этем,инълей им. Корьмек, эшитмек – анъламакъ дегильдир. Коклерни, йылдызларны, кунеш ве айны эр кунь коремиз, урь, парлакъ ве юксек зияларыны эр кунь ис этемиз де миллионларнен инсанлар арасында аман-аман пек азымыз оларнынъ не олгъаныны анълап оламыз. Исмаил бек де бойле юксек бир кяинат эди. Оны да эпимиз эшиттик, онынъ да нурынен, ирфанынен фейз ве фазилетинен эпимиз зияландыкъ. Атта бир чокъларымыз (онынънен) корюштик ве къонуштыкъ биле... Лякин бу ольмез шахсиетнинъ не олгъаныны анълая бильдикми?.. Бу ляй етенахи фезанынъ ильмий, эдебий, ичтимаий мевкъи’ини бельгилемеге мувафыкъ олдукъмы? Ё къ, биз оны анъламадыкъ ве анълап оламаз эдик. Анълап оламагъанымыз ичюн де, атта оны акъикъий бир муабетнен севмез эдик. Зира, татар миллети аля бу кунь буюклерини анълайджакъ, такъдир этеджек, оларнынъ ильмий шахсиетини ве ичтимаиесини тайин этеджек весаете, теэссюф олуныр ки, хенуз малик дегильдир. Татарнынъ ильмий, фикрий севиеси хенуз о дередже юксельмегендир. Иште, не аджет? Бир сенеден берли (*учь юз къыркъ алты) миллий матбуатымызда бу алий симанынъ гузель чизгилери инджеленмек, тасвир этильмек истенильди, Исмаил бекни таныгъанына эсасланып бир чокъ мухаррирлер узун ве атешин макъалелернен оны этрафлыджа изаатламагъа арекет эттилер. Онынъ аятыны яздылар, шахсий аятындан бахс эттилер. Атта онынъ эшкъына бойле изахкъа, эбет, бу къазялы фикир теджрибесине биле къалкътыкъ. Факъат, буларнен биз онынъ ялынъыз «терджимейиалыны» къаралаябильдик. Бундан отесине кечип оламадыкъ. Онынъ къою рухунда копюрген, къатмерленген теренликлерни, юджеликлерни ашагъы бир дереджеде (биле) таин ве такъдир этип оламадыкъ. Бу аньге къадар язылгъан эсерлер татар мухитинде ильк дефа ис этильген буюк бир зиягъа къаршы мейдангъа кетирильген бир нух-и тесир эди. Яптыгъымыз бундан башкъа бир шейдегильдир... Албу ки, бир китап, бир ресим, нефис бир шиир, яхуд байракъ манасыны ифаде эткен бир эйкель не исе Исмаил бек де о эди. Бир асяр-и санат, ильмий бир эсер не суретте талиль ве тедкъикъ этилир, менфий ве мусбет усулларнен тенкъид этилерек къыйметли эдебие ве ильмиеси таин этилир исе Исмаил бек де ойле тедкъикъ олунмагъа лязим келир эди. Чюнки буюклер, буларнынъ эписинде де индже, алий ве къатъий акъикъатлар ве гузелликлердир, оларнынъ фезаий рухунда учушкъан ве парылдагъан, фышкъыргъан, энъ махир хаятшнасларны идрактен аджиз быракъаджакъ дереджеде акъыджы, корюнмез амиллернинъ тахт тесиринде арекет этерлер. Энъ икътидарлы ве джиддий бир рессамнынъ фырчысыны къыраджакъ къадар нефис ис ве шуурны яшатырлар. Исмаил бек де ильмий бир тарз ве усул иле тедкъикъ этильмесинен, эбет, о, бойле яшатылмалы эди. О, бунъа акъикъатен де ляйыкъ эди. Бу сонъ асыр зарфында татар мухитинде ич бир мефкюре догъмагъандыр ки, «Терджиман»нынъ къануний эвляды олмасын, шевкъатлы тербиесинен тербиеленмесин. Ойле мефкюрелер ки, аз бир заман зарфында джаиль, факъир ве перишан татар миллетине бир «миллий екянеликке» миллий бир мевджуиет багъышлайлар. Оларгъа ёкъсуллыкъларыны, джеалетлерини, зулмат ве зиллетлерини иътираф эттире. Эбет, о, гъаелер, мефкюрелер фабрикасы эди. Энъ гузель, энъ файдалы фикирлерни кешф ве иджат этер, сонъра бу мисли олмагъан зихниесини энъ мувафыкъ бир заманда мунасип урьмет, бир медений джесарет иле миллетнинъ назар истифадесине арз этер эди. Ве бунынъ руху миллетте япкъан хаят нетиджелери ве ичтимаиени эндишели назарынен узакътан, якъындан къалкъангъа чевирирди. О, татар мухитинде екяне амиль эди. Отуз миллионлыкъ инсан топлулыгъыны, бильмем насыл бир къуветнен топлай, дагъыта, текрар топлай, бирлештире, сагъгъа-солгъа севкъ эте, чаптыра, сиясий, эдебий, ичтимаий, миллий джерьянларнен арекет эттире, джанландыра эди. Джанландыра, яшата да о, биззат кендиси гъарибдир ки – асла анълашылмай эди. Аля даа анъламаймыз. Оны идрак эте бильмек ичюн онынъ мухитини танымакъ талап олуна. Гъарпны анъламакъ лязимдир. Шаркъны огренмек талап олуна, умумий хакъикъатлар, итикъады иджат эткен аъзам семаваттан алгъан ильхамларны эшиттирди, ерге эндирди, (...) джиддиети ве зекясы иле гъарптан алгъан, мукеммель гъайретнен топлагъан мефкюрелерни ишледи, ишледи де шаркъкъа, о замангъа къадар зулмат ве джеалет ичинде чюрюген татар мухитине септи. Оны акъикъатен де тедбигъ эте бильмек ичюн Гъарпнынъ, бильхасса Франция, Алмания, Русиенинъ ильмий, ичтимаий, эдебий ве сиясий джерьянларыны ве о джерьянларны идаре эткен, яшагъан ве ольген аъзаманий [инсанларыны] тедкъикъ этмелидир. Пушкинлерни, Достоевскийлерни, Лермонтов, Тургенев ве Толстойларны козьден кечирген сонъра Белинский, Герцен ве Чаадаев киби мухаррирлерге бир ресмий кечид япмалыдыр. Аля буюк Петродан сонъра Русие топрагъында инкишаф эткен «западник»лерни, «народник»лерни, бутюн бу фельсефий ве ичтимаий джерьянларны якъындан корьмелидир. Танымалыдыр. Сонъ Франса тарих медениетини, Алмания хаят ильмиесини, дерин, дерин тедбигъ этмелидир. Фихтенинъ Ницшенинъ, Шиллинг ве Гегельнинъ Исмаил бекке тесири олмадымы? Руссолар, Фурьелер, Сен Симон ве Хипупиттенлер буюк рухнынъ хаятына рух дегильми эдилер? Данте, Байрон ве Кантны окъумагъандырмы? Франциянынъ узакъ кечмиштеки инкъилябы, Русиенинъ

Бинъ докъуз юз беш (сенесининъ) хадиселери, ниает тюрклернинъ къазанчлары онынъ фикриесининъ эсасларына из быракъмадымы? «Терджиман»нынъ тэсис этильмесини анъламакъ ве анълатмакъ ичюн бойле бир чокъ агъыр асимлерни, пек чокъ агъыр ве къарышыкъ ильмий хадиселерни ве ичтимаъилерни якъындан огренген кениш ве фазыл бир бейиннинъ гъайрет ве бильгиси лязимдир. Бу исе татар мухитинде бугунь догъмады. Демек ки, биз оны анъламакътан аджиз булунамыз. Мен онынъ акъкъында яздыгъымыз, сёйледигимиз не бар исе, эписининъ де пек самимий олмагъанына инанам. Самимий олмакъ ичюн оны идрак эте бильмек керекмиз. «Бир сенелик» теджрибе манъа исбат этти ки, оны бугунь бойле бир вукъуф иле анълаяджакъ, анълаяракъ о буюк шахсиетни башкъа миллетлернинъ буюклери киби хюлюс бир къальб, ильмий бир микъяснен ольчей биледжек бир къалем татар мухитинде хенуз етишип чыкъмады. Не де гъамлы ве аджджы акъикъатлар ки, татар кенди буюклерини биле танымай. Буюклерини танымаян бир миллет кучюлир. Иште биз буюклеримизни бойле бир вукъуф иле анълап оламагъанымызны анълап оламагъанымыз ичюндир ки, бу мухитте ич бир кимсеге урьмет ве такъдир ислери догъмагъандыр. Исмаил бекни тенкъид ве такъдир этеджек, оны акъикъий бир махиетнен севеджек, ве севдиреджек, онынъ сюсленген къавий, догъру ёлуны акъикъатен таныйджакъ хакъ ве нихаетине къадар такъиб этеджек биз дегильмиз. Бизим ахвадымыз бельки... Бельки дегиль ойле... Умют этем ки, ахвадымыз оны башкъа миллетлернинъ буюклери киби терен ве узакъ сюрген бир арекет иле тедкъикъ этер, тедбигъ этер, кешф этер... Исмаил бек татар хаят-и ичтимаиесинде корюнген бир йылдырымгъа бенъзер: о, гъарпнынъ беяз ве гульгюний уфукъларында юксельген медениет ве фазилет араретлери иле шаркъ мухитинде юксельген яйгъын булутларнынъ чарпышмасындан мейдангъа кельген, парлагъан бир шемшек эди, чакъты. Нурынен къаранлыкъ ве къоркъунч татар мухитини ышыкъландыраракъ, корюнди, сёнди. Сёнгенинден сонъра онынъ хакимлигининъ нетиджеси олгъан гудюрдилер, кок гурюльдилери теренлерден, пек теренлерден дехшетли угъултыларнен хенуз, эки къулагъыма кельмеге, эшитильмеге башладылар. Пек аз бир заман сонъра дехшетли бир таракъа иле патламасыны къоркъа-къоркъа, лякин бир аъзим бир къатиетнен беклей, ве дей эдим: анъласайдыкъ биз оны, Исмаил бекни ич олмагъанда о заман, мюсаид саниелерде анълая бильсейдик... Ах... О заман биз де онынъ гъае-и хаялиесинде яшагъан урь, медений, муневвер ве мусаъвад бир миллет сырасына кечкен олурдыкъ. О заман кёр, сахте бир мухаббетнен дегиль, бельки оны акъикъий ве самимий бир ашкънен севе билир эдик. О заман онъа олгъан урьметимизни такълидий дегиль, къальбийве рухий эеджанларнен ве шиддетли къайнавларнен яшата билир эдик... Анълая бильсейдик...