Н.Челебиджихан: ильк инкъилябий адымлар

Тюркиеде юзь береяткъан сиясий вакъиалар къырымлы талебелерни де арекетке кетирди. Олар сыкъ-сыкъ ве сербестче топланалар, нереде насыл топлашувлар олса анда бармагъа тырышалар. Эр афта бир ерге топлашалар ве афта девамында олып кечкен вакъиаларны музакере этелер. Бинъ докъуз юз сенесининъ башларында Истанбулда арап, курт, арнаут джемиетлери къурулгъан эди. Тюркиеге иджрет эткен къырымтатар муаджирлеринден базылары да къырымтатар Джемиет-и-Хайриесини къургъан ве «Тонгъуч» газетасыны чыкъармагъа башлагъан эдилер. Къырымлы талебелер бу джемиетке аза олдылар. Лякин бу джемиет къырымлы талебелернен ве Къырымнен алякъадар дегиль эдилер. Бинъ докъуз юз секиз сенесининъ сонъларында Номан Челебиджихан, Алим Сеит, Абляким Ильмий, Абдураим Сукутийве бир къач къырымлы талебе бир арагъа келип, талебе джемиетини къурмагъа къарар берелер. Къырымлы талебелер джума куньлеринден биринде Беязитте бир къыраетханеде топланалар. Отузгъа якъын талебе иштирак эткен бу топлашувда талебе джемиетини къурмагъа къарар бериле. Н.Челебиджихан ве Дж.Сейдаметке джемиетнинъ низамнамесини азырламакъны авале этелер. Номан Челебиджиханнынъ Джафер Сейдаметнен берабер язгъан Низамнамеси талебелернинъ невбеттеки топлашувында кескин тенкъид этильди. Низамнаменинъ мукъаддимесиндеки Къырымда къырымтатар халкъынынъ медений ве сиясий севиесини юксельтмек ве кенди мукъаддератына саип олмасыны теминлемек акъкъындаки фикирлер талебелернинъ эксериетини къанаатлендирмеди, бундан долайы мезкюр фикирлерни Низамнаменинъ мукъаддимесинден алып ташламакъны талап эттилер. Талапларны ерине кетирмеге меджбур олсалар да Н.Челебиджихан ве онынъ меслекдешлери Русиеде бинъ докъуз юз беш сенеси еринден кочькен бузлар къолайлыкънен дурулмайджагъына, янъы бир инкъиляп къулач аладжагъына инана, «бунынъ ичюн де бир ань эвель яшларны ве халкъны бу ёлда азырламакъ» истегинден вазгечмедилер. Джемиет низамнамесининъ тасдыгъы ве ресмий мусааде алмакъ ишини Челебиджихангъа авале этелер. Челебиджихан Джафер Сейдаметнен берабер Тюркие Тышкъы ишлер назирлигине келе. Олар назирликнинъ месуль хадими Талят Пашанен корюшелер. Челебиджихан, табиатынджа, чешит мана бильдирген фикирлерден къачынгъан, айтаджакъ фикирини ачыкъ айткъан инсан эди. Бундан долайы, Талят Пашанынъ узурында булунгъанларында Челебиджихан онъа Къырым талебе джемиетининъ макъсадыны, гъаесини, мезкюр макъсад ве гъаелер джемиетнинъ Низамнамесинде козьде тутулгъан медений -ярыкъландырув фаалиетинден ибарет олып къалмайджагъыны, Русиеде чарлыкънынъ йыкъылмасы, къырымтатар халкъынынъ кенди мукъаддератына къавушмасы джемиетнинъ асыл гъаеси олгъаныны бир къач джумленен анълата. Талят Пашанынъ ярдымы иле, Къырым талебе джемиети бинъ докъуз юз секиз сенеси декабрь отузда ресмий суретте джедвельге алына. Къырым талебе джемиетининъ азалары эр афта топлашалар, олып кечкен вакъиаларны музакере этелер, газеталарда чыкъкъан сиясий макъалелерни, ичтимаий, бедиий эсерлерни окъуйлар, олар узеринде къызгъын мунакъашалар отькерелер. Лякин Къырым талебе джемиетининъ эксери азалары иш япмакътан, файда кетирмектен зияде шереф арай, хакътан зияде ихтираскъа бериле, джиддиет косьтермей, сёзюне саип оламайлар, сыр сакъламагъа бильмей эдилер. Джемиетнинъ топлашувларында медресе талебелери де иштирак эте эдилер. Олар джемиетке етекчилик япмакъ ниети иле бир деврим азырлап башлайлар. Ве бунъа иришелер. Лякин бир къач афтадан сонъ джемиетнинъ идареджилиги кене Челебиджихангъа кече... Бойле ичерики сарсынтылар Н.Челебиджиханны джиддий хулясалар чыкъармагъа меджбур этелер. Къырым талебе джемиети озь фаалиетини девам эттириркен, Н.Челебиджихан Истанбул матбуатында ихтилял джемиетлери, хусусан итальян ихтилял ве къуртулыш арекетлери акъкъындаки макъалелерни, Италияда олып кечкен инкъилябий вакъиаларны терен талиль эткенден сонъ гизли арекет эткен сиясий бир тешкилят къурмакъ фикирине келе. Бинъ докъуз юз докъуз сенесининъ сонъларында Истанбулда Номан Челебиджиханнынъ етекчилигинде «Ватан” гизли джемиети къурула. Джемиет азалары Номан Челебиджиханнынъ етекчилигинде Къырымнынъ къуртулыш ёлунда шиирлер, икяелер, сиясий ве тарихий мевзуларда макъалелер язалар. «Ватан» джемиетининъ азаларындан Абляким Ильмий «Гульбун-и Ханан»ны саде тюркчеге чевирмеге, Джафер Сейдамет «Й игирминджи асырда татар миллетининъ мазлумиети акъкъында» макъале, Абибулла Одабаш (Темурджан) «Алтын ярыкъ” дестаныны, Номан Челебиджихан «Къарылгъачлар дуасы» адлы икяесини, дигер аркъадашлар да шиирлер, икяелер, макъалелер, меселя, Джафер Сейдаметнен Абдураим Сукутий Къырымда диний идаренинъ исляхы, Вакъуфлар идаресининъ эльге алынмасы, медреселернинъ исляхы киби мевзуларда беяннамелер язалар. Язгъан шейлерининъ эписини мектюплер шекилинде Къырымгъа ёлламагъа башлайлар. Къырымда исе бойле соймахсулаткъа ихтиядж гъает буюк эди. «Ватан» джемиетининъ азалары бу шейни козь огюне алып, матбаа тезьясыны сатын алалар. Бу тезьяны Номан Челебиджиханнынъ Къарагумрюктеки одасына кетирип ерлештирелер ве гизлиден наширджилик ишлерини кениш къулач алдыралар. Матбаа тезьясы ишке тюшюрильген сонъ «Ватан» джемиетининъ фаалиети даа да фааллеше, къуветлеше. Номан Челебиджиханнынъ тешеббюсинен джемиет азалары Русие эсарети астында булунгъан дигер тюрк улькелерининъ муджахитлеринен алякъа багълайлар ве оларнынъ матбуатыны дикъкъатнен козетип баралар. Къырым талебе джемиетиндеки, бильхасса «Ватан» джемиетиндеки фаалиет Номан Челебиджиханны

даа зияде пишкинлештире, сиясий бильгилерини арттыра, къуветлендире, онынъ лидерлик истидатыны къавийлештирмеге мисильсиз земин ярата.