Н.Челебиджиханнынъ исляхатчылыкъ арекетлери

Русиеде, бу джумледен Къырымда мейдангъа кельген вазиет башкъаджа, тюбю-темелинден янъыджасына арекет этмекни талап эте эди. Малюм ки, Къырым Мусульман Иджра Комитети бинъ докъуз юз он еди сенеси апрель беште ишке киришти. Н.Челебиджихан кенди омузлары узерине тюшкен такъдиране миллий юкнинъ не дереджеде агъыр, ве, оны ташымакъ не дереджеде месулиетли олгъаныны яхшы анълай эди. Миллетнинъ эм сиясий, эм диний лидери оларакъ сайлангъан Номан Челебиджихан девирнинъ шараитлери ве шартларына дикъкъат-итибарыны арттырып, арекет этмеге бельсенди. Девирнинъ шарт-шараитлери исе исляхатларны, негиз исляхатларны талап эте эди. Н.Челебиджихан кенди исляхатчылыкъ арекетлерини миллетнинъ маневий аятынынъ темель ташларыны тешкиль эткен тасиль ве дин сааларына догърултты. Тасиль системасына даир бакъышларыны та бинъ докъуз юз он алты сенеси “Терджиман”да илян эткен Н.Челебиджихан арадан аман-аман бир йыл кечкен сонъ, яни миллийидаренинъ башына кечтиктен сонъра амельге кечирмеге башлады. Затен, Н.Челебиджихан не себептен шу эки меселенинъ исляхына киришмек зарур олдугъыны огге сюрьди? Маариф, тасиль меселеси Н.Челебиджиханны чокътан раатсызлай эди. Бу ерде бир къач ракъамгъа мураджаат этейик. Меселя, бинъ докъуз юз секиз сенесинде Къырымда эки юзь йигирми беш иптидаий мектеп бар эди. Бинъ докъуз юз он алты сенесине келип бу мектеплернинъ сайысы баягъы артты, не “Усул-и къадим” не “Усул-и джедид” мектеплери ве не де бинъ секиз юз етмиш сенеси тесис ве бинъ докъуз юз он алты сенеси ислях этильген рус-татар мектеплеринден”... атта юзде эки дереджеде илим ве тербие иле меджхуз оларакъ хаят ичюн хазырланмыш бир талебе нишанет итмиёр ве бойле гидерсе идемиеджектир. Чюнки бу мектеплерин гъаеси ялынъыз “окъумакътыр”. Лякин не окъумакъ, насыл окъумакъ ве не ичюн окъумакъ лязим олдугъыны бу мектеплерин ич бириси фиъилен косьтермемиштир. Атта бир чокъусы да буны хакъикъий кешф ве тайин идемемиштир. Онларын не усул идарелеринде ве не де усул-и таълим ве тербиелеринде не бир эсас, не бир рабита ве не де бир аханынъ умумы вардыр, ве бунынъ нетидже-и мусфеси оларакъ, бутюн татар маарифи де тамамиле перишан ве анарши бир хальде булуныёр”юз бир. Къырымтатар маариф системасыны мезкюр перишанлыкъ ве анархиядан къуртармакъ, къырымтатар маарифини Авропа, даа догърусы Л.Н. Толстойнынъ ибаресинен айтаджакъ олсакъ, «кери къалгъан» франсыз ве алман маарифи севиесине котермек меселелерини огге сюреркен, Н.Челебиджихангъа кенди фикир ве гъаелерини омюрге кечирмек ичюн меслекдешлер керек эди. Ве бу меслекдешлерни къырымтатар оджаларында, яни миллетнинъ келеджеги олгъан яш несильнен чалышкъан инсанларда булды. Ве, Н.Челебиджиханнынъ имзалагъан ильк декретлеринден бири де маарифнен багълы эди. Къырым Мусульман Иджра Комитети озюнинъ ильк топлашувларындан биринде шойле бир меракълы къарар къабул этти. Мына шу къарар: Къырым Махкеме-и Шерриесинден Апрель он бир ичтима-и умумиесинде муаллимлер курсы акъкъында Махкеме-и Шеррие Маариф шубесининъ вердиги къарарлар Хейет-и умумие тарафындан шу суретле къабул олунмыштыр: Съезд акъкъында бир. Муаллимлер ичтимаъи Акъмесджитте майыс бирде иъкъад идуб, нихает беш кунь девам итмелидир. Эки. Ичтимаъия келеджек муаллимлернинъ масрафыны махаллий муэссиселер, яхуд джемаатлар теъдие итмелидир. Теъдие идильмеенлери Махкеме-и Шеррие деръахиде эйлемелидир. Учь. Махкеме-и Шеррие ичтимаъда мушавере сыфаты иле педагоглары булундырмалыдыр. Дёрт. Апрель йигирмие къадар бутюн Къырым мектеплери теъдиль идильмелидир. Муаллимлер курсы акъкъында беш. Муаллимлер курсына меслегинде девам итмек истеен муаллимлернинъ кяфесининъ кельмеси меджбурдыр. Алты. Кендисинде муаллим ве муаллимлиге истидады булунан эфендилерин муаллимлик имтиханында мувафакъиет къазана бильмелери ичюн исбат-вуджут итмелери шарттыр. Еди. Курс майыс алтысындан итибаре башлаюр, ляъакъиль бир бучукъ айдевам идеджектир. Секиз. Курса келеджек эфендилерин масрафыны махаллий муэссиселер ве яхуд джемаатлар теъдие итмелидирлер. Теъдие идильмеенлери Махкеме-и Шеррие деръахиде итмелидир. Докъуз. Курс ичюн дерс салоны оларакъ ики юз отуз кишилик бир ер тедарик идиледжектир. Он. Курс ве курс тедрисиеси хакъкъындаки программа исе апрель йигирмие къадар хазырланып, нешир идиледжектир. Къырым муфтиси: Челебиджихан Челебиев Серкятиб: Якъуб Февзий. Он алты апрель, бинъ докъуз юз он еди сенеси Шу ери меракълы ки, аман-аман алты афта девам этеджек шу курсларда бутюн Къырымдан кельген къырымтатар оджалары ве оджапчелери бирликте, яни бир салонда, лекциялар динълейджек эдилер. Бу исе озь невбетинде Къырым муфтиси Н.Челебиджиханнынъ эркеклер ве къадын-къызлар мусаваты меселесиндеки радикаль бакъышларынынъ ве Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ демократик ёлнен адымлагъаныны ве адымлайджагъыны косьтерген бир мисаль-и темсиль олды. Эм де шу демократик башлангъычлар тек къырымтатар эалисини дегиль, эалининъ къырымтатар олмагъан

къысымынынъ да мерагъыны къозгъады, дикъкъатыны джельп этти. Рус тилинде чыкъкъан газеталарда, джумледен “Ялтинская новая жизнь” газетасында бу курслар акъкъында: “Мисли олмагъан ишбу янъылыкънынъ дикъкъаткъа ляйыкъ тарафы шу ки, лекциялар муфтининъ разылыгъы иле эркеклер ве къадын-къызлар ичюн бирликте окъуладжакъ, ве, муфти бунда шериаткъа зыт бир шей корьмей ”юз дёрт, деп язгъан эди. Къырым Махкеме-и Шерриесининъ къабул эткен къарарнынъ алтынджы маддесине бинаэн оджалар имтиандан кечирильди. Имтиандан кечкенлерге оджалыкъ фаалиетлерини девам эттирмек акъкъында янъы изин весикъалары берильди. Къырымтатар тасиль системасында оладжакъ исляхатларнынъ ильк адымларындан бири олгъан бу “темизлев” башкъа бир макъсадны да козьде тута эди. Дж.Сейдамет бу акъта шойле яза: “Бу курста оджаларнынъ ильмий азырлыкъларыны (бильги севиелерини – – Ю.Къ.) къуветлендирмектен зияде сиясий вазиетни анъламаларыны къолайлаштырмагъа чалышылды. Оджалар арасындан дерсликлерни янъыдан азырламакъ ичюн комиссия сечильди”юз беш. Сиясий джеэттен гъает бир къарышыкъ заман зуур эткенине бакъмадан, Н.Челебиджихан Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ маариф саасындаки фаалиетини даа да теренлештирмеге арекет эте. Лякин, теэссуф ки, бу насыл дерсликлер олгъаны акъкъында бугуньде элимизде малюмат ёкъ. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ кузюне келип, Н.Челебиджиханнынъ ве Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ исляхатчылыкъ арекетлери озь нетиджелерини берип башладылар. Меселя, ноябрь айынынъ башларында къырымтатар къадын-къызлары ичюн гимназия ачылды. Шу йылы гимназияда кичик ве уйкендже яштаки къызлар ичюн элифбе ве азырлав сыныфлары, бунынъ киби де, биринджи сыныф ачылды. Аллытакъатлы ана-бабалар къызларынынъ окъумалары ичюн юз элли рубле тёлей, фукъарелернинъ балаларына исе стипендиялар бериле эди. Гимназия янында пансион тешкиль этильди. Къызлар гимназиясынынъ мудиреси оларакъ Айше ханым Исхакъова тайин этильди. Н.Челебиджихан къырымтатар тасиль системасында исляхатлар кечирювде ялынъыз И.Гаспринскийнинъ гъаелеринен иш корьмеди. Авропада тасиль саасында илери гъаелер, джумледен улу франсыз инкъилябынынъ эрбабы, адвокат ве журналист Камил Демуленнинъ башлангъыч мектеплерни исляхат япувдаки фикир ве гъаелери гъает прогрессив эдилер. Н.Челебеджихан олардан да файдаланды. Бу бир “театраль арекет”юз докъуз, яни козьбояма бир иш, дие матбуат тарафындан тенкъид эткенлерине бакъмадан, къырымтатар тасилининъ тышкъы шекиллерини ичерики мундеридженен толдурмагъа арекет эте, джанлы, сурьатлы инкишаф эткен аятнынъ талапларына мувафыкълаштырылгъан озьгюн бир программа муджиби иш корюльмесини ог плангъа чыкъара эди. Эбет, Н.Челебиджихан не къадар ультра-радикалджы олмасын, о, бир чокъ шейлерге реаль бакъкъан инсан эди. Онынъ реалистик бакъышлары саесинде бир сыра муим, практик чарелер, биринджи невбетте эда этильмеси зарур олгъан вазифелер бельгиленди. Олардан бири, юкъарыда къайд эттигимиз киби, диний ишлерни, йымшакъча этип айткъанда, тертип-низамгъа чекмек эди. Он докъузынджы асырда бир къач кере рус исляхына огъратылгъан Къырым диянет идареси рус мемурларынынъ къолунда марионетик муэссисеге чевирильген эди. Рус самодержавиеси къырымтатар мырзалары ве руханийлерининъ белли бир къысымынен бирликте арекет этип, Таврия муфтиятыны батакъкъа батыргъан эди. Н.Челебиджихан етекчилигиндеки Къырым Мусульман Иджра Комитети Таврия муфтиятыны шу батакътан чыкъармагъа, чар самодержавиесининъ чамурындан арындырмагъа, оны демократик джумхуриет муэссисесине чевирмеге арекет эте. Бойле бир агъыр юк Таврия муфтиси Номан Челебиджиханнынъ узерине тюше. Н.Челебиджихан инкъилябий Русиенинъ урь мусульман гражданларынынъ илериге догъру уджюмкярлыкънен арекет эткенини козь огюне аларакъ, ислямнынъ эсаслары ве аньанелерине таянаракъ, муфтиятнынъ фаалиетине янъы, даа ич де корюнмеген бир тазелик багъышламагъа тырыша ве бу ёлнен кетерек, Таврия муфтиятынынъ итибарыны “ялынъыз Къырым мусульманларынынъ козьлери огюнде дегиль, бутюн Русие мусульманларынынъ козьлери огюнде котермеге, рус демократиясынынъ ишанч ве урьметини къазанмагъа ынтыла”юз он. Н.Челебиджихан етекчилигиндеки Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ муфтият ве маалий диний муэссиселернинъ ишлерини исляхат япмакъ макъсадында къарарлаштыргъан ишбу программ беянатнынъ амельге кечирильмеси озюни чокъ беклетмеди. Таврия муфтиси Н.Челебиджиханнынъ эмири муджиби Къырымнынъ джеми дин хадимлери имтиан тутмагъа меджбур олды. Эм сиясий, эм диний бакъымдан гъает назик олгъан мезкюр ишлерни не ичюн япмакъ керек эди? Биринджиси, бу бираз юкъарыда сёйледигимиз себеп олгъан олса, экинджиси бу – – элинден бир де-бир иш кельмеген бир чокъ адамларнынъ “сырф аскерден къачмакъ, вакъуф зенгинликлеринден файдаланмакъ киби тюшюнджелернен диний ишлерге къарышмыш олгъанларны иштен узакълаштырмакъ керек” олмасындадыр. Ве, къыскъа бир муддет ичинде бутюн Къырым микъясында хатиплер, имамлар ве муэдзинлер имтиандан кечирильди, “имтихан вакътында оларгъа Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ туткъан сиясий ёлу ве макъсадлары акъкъында анълатма ве изаатлар берильди”юз он эки. Номан Челебиджиханнынъ исляхатчылыкъ бакъышлары ве арекетлерининъ темсиль-и нумюнеси олгъан шей аз юкъарыда белирттигимиз киби, къадын-къызларнынъ мусаваты меселесидир. Муфти Н.Челебиджиханнынъ хусусан диний меселелердеки демократик бакъышларына къаршы чыкъкъан оппозиция не къадар къаршылыкъ косьтермеге, диндарларны янъы къырымтатар сиясетине къаршы къоймагъа арекет этмесин, Н.Челебиджихан Къуран азмишандан ёлбашчылыкъ аларакъ, оппозициягъа озь арекет ве чыкъышларынен джевап бере бильди. Оппозициянынъ “зытына тийген” эсас меселелерден

бири, бу – джамилерде къадын-къызларнынъ джемаатнен, яни эркеклернен берабер намаз къылмаларына даир меселедир. Оппозиция бу шейни байракъ этип котеререк, джемаатны Къырым Мусульман Иджра Комитетине ве биринджи невбетте муфти Н.Челебиджиханнынъ исляхатларына къаршы къоймагъа тырыша. Бунъа джевабен “Миллет” газетасында буюк бир пропаганда башлай. Меселя, Мустафа Сыдкъы адлы бир муневвер “Къадынларнынъ джамиге китмеси акъкъында” макъалесинде: «... джамилер Алланынъ мулькю ве эви”, бундан да гъайры къадынлар “джамилерден дин, илим, маарифет, фикир, сиясет ве ичтимаи нокътаи-назарындан истифаде этмек акъкъына малик олмакъта. Мусульманларнынъ эркек ве къадынлары берабердир (бирдир – Ю.Къ.)” деп яза. Къадын-къызларнынъ укъукъларыны эркеклернинъ укъукъларынен тенъ этмек ёлунда Н.Челебиджихан “Миллет»нинъ саифелеринде махсус чыкъышлар япа. Н.Челебиджихан баш муфти сыфатында аз-бучукъ диний бильгиси олгъан эр анги мусульманнынъ бильген ве бильмеси шарт олгъан акъидени, яни къадынларнынъ джами ве месджидлерге барып, «шерх-и шерифте косьтерильген тертип узере джемаат иле къылынан намазларда имамгъа (эркекке) икътида иле намаз къылмагъа акълары бар”юз он дёрт, деп ресмий суретте текрарламагъа меджбур ола. Чюнки «... Бир миллетнинъ талийи, керек маддий, ве керек маневий олсун, анджакъ эвель омюрде о миллетнинъ валиделерининъ алиме, акъиле, афифе олмалары иле къайымдыр ... Къуран азмишаннынъ мехтейи олдугъы аит келимелерден анълашылдыгъына коре ислямнынъ энъ биринджи хикметлеринден ве Дженаб-и Раббиль-алемийнинъ, бильхасса, ислямиет бахш буюрдыгъы ниметлерден ве эр анги бир миллетнинъ валиделери фезаиль ислямиетнинъ хеди олан джеалет ве тербиесизлик ичинде булунырсе ойле миллеттен хайыр бекленильмез. О миллет алчалыр”юз он беш. Н.Челебиджихан къадын-къызларнынъ Къырым Мусульман Иджра Комитети этрафында сиясий джеэттен тешкилятланмасы, кенди низамнамелерини ишлеп чыкъып, кенди арекет даирелерини бельгилеп, фаалиетке кечмелерини алгъышлай ве такъдирлей. Къырым микъясында мейдангъа кетирилип башлагъан къадын-къызлар комитетининъ фаалиети Н.Челебиджиханнынъ дикъкъат меркезинде булуна ве къадын-къызлар арекетини кенди мевкъийи мусааде эткени къадар озь мухафазасы алтында булундыра. Затен, Н.Челебиджиханнынъ къадын-къызларнынъ акъ-укъукълары меселесиндеки фикирлери онынъ муфти сайланылгъанындан сонъ пейда олмады. О, та бинъ докъуз юз он алты сенеси “Терджиман”да: “Эр миллетнинъ къадынлары эркеклернинъ хислери иле мухахассис, фикирлери иле мутефеккир олурларсе, фелякетлери иле кедерленир, мувафакъиетлери иле такъдир идер ве алгъышларсе о миллет ольмез, ольдюрильмез ве алчалмаз”юз он еди, деп язгъан* ве омюрининъ сонъунадже бу фикирлерине садыкъ къалгъан эди.