Н.Челебиджихан ве арбиат меселелери

Уриет берильмей – уриет алына. Ве бундан келип чыкъып, Н.Челебиджиханнынъ Къырым Мусульман Иджра Комитети арекет этип башламасынен огге сюрген ильк муим меселелеринден бири – – арбиат, яни къырымтатар силялы къуветлерини мейдангъа кетирюв меселеси олды. Затен, Н.Челебиджихан Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ эсас макъсад ве вазифелеринден бирини арбиат меселесининъ аль олунмасында коре эди. «О[нынъ] Миллетке сеадет, нур, маариф вермее борджлу олдугъы шу мемлекет ичерисинде умют ве ишанчы мухафаза итмек, ...мейдана кельген, кельмеси маъхуз олан эр тюрлю техликейи битараф иден мемлекети фелякет туфанларына... юварланмакътан къуртармакъ да онынъ (яни Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ) борджу иди» деген Н.Челебиджихан ишбу мухафазаджыны къырымтатар силялы къуветлеринде коре эди. Бундан да гъайры бинъ докъуз юз он еди сенеси июль айынынъ башларында Къазанда Русие мусульманларынынъ арбийсъезди отькериле. Съезд кескин музакере ве мунакъашалардан сонъ арбий ве умумий меселелер боюнджа резолюция, штаб-квартирасы Къазанда булунгъан Бутюнрусие Меркезий Комитетини мейдангъа кетирмек акъкъында къарар къабул эте. Мусульман аскерлери джебэ артында мусульман эалиси олгъан шеэрлерге топланылмалы; джебэде мусульман полклары ве комитетлерини мейдангъа кетирмели, эгер (Мувакъкъат) Укюмет бунъа менфий мунасебет косьтерген такъдирде айры мусульман арбий къысымларыны изинсиз тешкилятландырмагъа киришильсин, деген къарар да Къырым Мусульман Иджра Комитетини рухландырды. О девирде Русие империясынынъ сынъырлары ичерисинде яшагъан мусульман топлулыкълары арасында къырымтатарлар биринджи олып, озь миллий ордусыны тешкиль этмеге киришкендирлер. Н.Челебиджихан Русиеде котерильген инкъиляп фуртунасы Къырымны да ялмап ютаджагъыны пек яхшы анълай эди. Буны о, та февраль айында Дж.Сейдамет ве А.Озенбашлынен берабер Одессадан къайтаяткъанда тюшюнген, Къырым ве къырымтатарларгъа нисбетен телюкенинъ кеткен сайын артаджагъыны иътираф эткен эди. Зира, февраль вакъиаларындан сонъ, Русиенинъ бир чокъ регионларында олгъаны киби, Къырымда да анархия баш котерип башлагъан эди. Н.Челебиджихан Херсон ве Ново-Георгиевскте дислокация олунгъан Къырым атлы полкунынъ Къырымгъа кетирильмеси, Къырымда булунгъан пияде аскерий болюнмелердеки къырымтатар аскерлеринден ибарет бир батальон, ве КъМИК имаесинде булунаджакъ ишбу аскерий къысымлардан эр бир койге онар аскер айырып, шу кой ве къасабаларнынъ мухафазасынынъ теминленмеси акъкъындаки меселеге пек джиддий янашкъан эди. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ идаре эйетинен бирликте бу хусуста махсус лейха азырлай. Лейханы бундан эвель Ялта шеэрининъ башы ве уезд комиссары олып чалышкъан, Русие Мувакъкъат Укюметининъ назир-реиси князь Львовнынъ эмирине бинаэн Таврия губерниясынынъ комиссары вазифесине таин этильген Н.Богдановгъа такъдим эте. Губернатор онынъ лейхасына джевап бермек истемей. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ лейхасыны огренип чыкъмакъ меселесини губерния комиссарлыгъынынъ азасы Соломон Крымгъа авале эте. С.Крым недай джевап береджегини Н.Челебиджихан бильсе де, кене де онынънен корюше, меселе, бекленильгенидай, еринден къыбырдамай етмиш учь. О куньлерде, юкъарыда къайд эттигимиз киби, Къара денъиз флоту къайнамакътан къайнай эди. Русиенинъ сиясий аятында белли бир роль ойнамакъ истеген ве айны заманда девлет идаресини озь къолуна алмагъа тырышкъан партиялар Къара денъиз флотунда озь ячейкаларыны тешкиль этип, анда субай ве матрослар арасында тешвикъат ишлерини алып барып, флотны кенди тарафларына чекмеге арекет этип башлайлар. Бунынъ устюне Русие Мувакъкъат Укюметининъ харбие ве денъиз назири А.Ф. Керенскийве Къара денъиз флотунынъ команданы адмирал А.В. Колчак арасында принципиаль меселелер боюнджа дава чыкъа. Бу мунасебетнен А.Керенский бинъ докъуз юз он еди сенеси майыс он едиде Севастопольге келе ве Орду, флот ве ишчи депутатлары шурасы меркезий комитетининъ меджлисинде иштирак эте. Меджлисте дигер бир чокъ чыкъышларнен бир сырада Украина громадасы Радасынынъ реиси Лащенко аркъадаш нуткъ айтып чыкъышта булуна. Онъа джевабен, А.Керенский: «Сербест Русиеде бутюн халкълар озь ёлуны озю бельгилев укъукъына маликтир. Мен миллетлернинъ озь ёлуны озьлери бельгилемелерининъ атешин тарафдарым. Украина арбий къысымларынынъ мейдангъа кетирильмеси меселесине кельгенде исе, мен Киевде украин полкунынъ шекиллендирильмесине, бунынъ киби де мевджут украин къысымларыны украинлернен толдурылмасына изин бердим”етмиш алты, деп бильдире. Куннинъ экинджи ярысында А.Керенский Къырым Мусульман Иджра Комитети ве Севастополь мусульман комитетининъ делегациясыны къабул эте. Н.Челебиджихан етекчилигиндеки делегация азалары меселенинъ асылыны анълатмагъа тырышалар ве, кунь эвельси азырлагъан учь маддеден ибарет талапнамени А.Керенскийге такъдим этелер. Ишбу талапнамеде косьтерильген меселелер шулардан ибарет эди: бир. Секизинджи запас кавалерия полку янындаки Къырым полкунынъ марш эскандроны Къырымгъа къайтарылсын. Эки. Запастаки мевджут арбий къысымлардаки аскер ве субайлардан къырымтатар полку мейдангъа кетирильсин. Учь. Мезкюр полк Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ имаеси ве незарети алтына кечирильсин. А.Керенский Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ риджасыны дикъкъатнен динълеген,

кендисине такъдим этильген весикъаны бакъып чыкъкъан сонъ Н.Челебиджихан етекчилигиндеки делегация азаларына принципиаль суретте разылыкъ бере. Одесса арбийокругынынъ команданлыгъы вастасынен Къырымда дислокация олунгъан арбий къысымларнынъ баш команданлыгъына аит эмирлер бериледжегини бильдире. Велякин, меселе бекленильгени киби къыскъа муддет ичинде аль олунмай. Н.Челебиджихан махсус бу меселе боюнджа июнь докъузда Петроградгъа бара. Анда Русие Мувакъкъат Укюметининъ алий мертебели вазифедар шахсларынен корюше ве Къырым атлы полкунынъ Къырымгъа ёлланылмасы акъкъында махсус эмир берильмесине ирише. Лякин князь Львов бунъа шахсен къаршы олгъаныны бильдире, бу хусуста Керенскийге мураджаат этмесини риджа эте. А.Керенскийо вакъытларда Петроградда олмагъаны себебинден меселе ачыкъ къала. Ве, къырымтатар арбий къысымларыны изинсиз (явочным порядком) тешкиль этмеге киришиле. Къырым гарнизонына багълы олгъан бутюн мусульман аскерлери ве субайлары Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ эмиринен озь къысымларыны терк этелер ве сонъра Хазрети Али адына пияде полк оладжакъ миллий батальонны мейдангъа кетирелер. Къырым Мусульман Иджра Комитети Херсон ве Ново-Георгиевскте булунгъан Къырым атлы полкунынъ къырымтатарлардан ибарет олгъан запастаки къысымларыны Къырымгъа кетирмек ичюн чарелер арап башлай ве КъМИК идаре эйетининъ азасы Дж.Сейдаметни Херсонгъа ёллай сексен дёрт. Арадан чокъ кечмеден, яни август айында Къырым атлы полкунынъ запастаки эскадронлылары Акъмесджитке келелер. Олар эсасында биринджи къырымтатар батальоны шекиллендириле, хусусан кой ерлеринде миллий дженкявер дружиналар мейдангъа кетириле. «Умумрусие Мувакъкъат Укюмети ишбу къырымтатар батальоныны къануний инкъилябий бир болюнме оларакъ таный сексен алты, (асылында) Къырымда къырымтатар батальоны озь халкъыны имае эткен ильк халкъ ордусы ола.”сексен еди Бунынънен бир вакъытта Таврия губерниясында акимиет монополиясыны эльден къачырмамагъа бар къуветнен тырышкъан губерния комиссарлыгъы Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ, хусусан, шу арбиат меселелериндеки арекетлерине къатты къаршылыкъ косьтерип башлай. Шунда Н.Челебиджихан Русиеде хызмет эткен къырымтатар аскер ве субайларына мураджаатта булунып, «оларгъа озь койлерини къорчаламакъ ичюн Къырымгъа къайтмаларыны риджа эте». Н.Челебиджихан ве онынъ меслекдешлери мейдангъа кельген вазиетте ярымадада акимиет меселеси силялы къуветлерге малик олмадан, аль этиле бильмейджегини бир аньге биле дикъкъат меркезинден тюшюрмейлер. Эркянында эскадронлылар ве Акъмесджитте булунгъан пияде аскерлер къысымларындан айрылып чыкъкъан къырымтатар болюнмелери олгъан Къырым арбий къысымлары штабы (илериде Къырым штабы – Ю.Къ.) мейдангъа кетириле. Къырым штабынынъ фаалиетине месулиетли оларакъ Дж.Сейдамет, штабнынъ башы оларакъ Русие чар ордусынынъ субайы полковник (базы менбаларгъа коре подполковник – Ю.Къ.) Макухин тайинлениле. Къырым штабы озь фаалиетининъ ильк адымларындан башлап, айры орду мейдангъа кетирмек узеринде чалыша. Ишбу ордунынъ негизини исе Къырым атлы полкунынъ эскадронлылары тешкиль эте. Къырым штабынынъ эмирине бинаэн ярымаданынъ аман-аман бутюн шеэрлеринде субай отрядлары ве субай роталары мейдангъа кетириле. Къырым укюмети (Н.Челебиджихан етекчилигиндеки Къырым Мусульман Иджра Комитетини большевиклер шай деп адландыргъан эдилер – Ю.Къ.) Украина Меркезий Радасынен арбий ярдымлашув акъкъында анълашма имзалайве шу анълашма муджиби Дженюбий - гъарбий джебэ команданлыгъынынъ рухсетинен арекеттеки ордуда булунгъан Мусульман корпусынынъ Къырымгъа ёлланылмасына ирише. Кель-келелим, бинъ докъуз юз он еди сенесининъ октябрь айына, яни большевик девримине келип, энди Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ имаесинде олгъан арбий къысымлардаки ялынъыз субайларнынъ сайысы эки бинъ адамны тешкиль эте эди. Умумен алгъанда Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ имаесинде булунгъан арбий къысымлардаки нефер сайысы акъкъында там догъру ракъамлар ёкъ. Бу хусуста элимизде олгъан архив материаллары чешит ракъамларны косьтермектелер. Меселя, фааль етекчи большевиклерден бири олмыш Ю.П. Гавеннинъ кетирген ракъамларына коре, бинъ докъуз юз он еди сенесининъ декабрь айында Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ имаесиндеки Къырым штабында эки кавалерия полку, бир пияде аскерлер полку, джеми алты бинъ якъын аскер ве эки бинъ якъын субай, бундан да гъайры эки украин курени (полку) олгъан. Даа бир малюматларгъа коре, Одесса арбийокругы команданлыгъынынъ эмирине бинаэн Къырымгъа беш бинъ къырымтатар аскери ёлланылгъан. Дигер менбагъа коре, ялынъыз прапорщик Байбуртлынынъ команданлыгъы алтындаки биринджи Мусульман батальонында джедвель боюнджа эки бинъ беш юз адам олгъаны къайд этиле. Э.Къырымалнынъ кетирген ракъамлары исе бойле: миллий аскерий бирликлернинъ эркянында эки кавалерия полку, эки сахра батарея ве бир пияде аскерлер полку мевджут эди. Биринджи ве экинджи атлы полкларында (командирлери Аблаев, Осман Биарсланов) учь бинъ адам, пияде аскерлер полкунда еди юз аскер бар эди. Бугуньде-бугунь бир чокъ архив материаллары “Гизли” муури астында булунгъаны, ве биз, кендимизе багълы олмагъан себеплерге коре, олардан файдалана бильмек имкянларындан марум олгъанымыздан, юкъарыда кетирильген ракъамларнынъ ангиси догъру олгъаныны кестирип айтып оламай мыз. Лякин, бунъа рагъмен, кене де, бизим тахминлеримизге коре, Къырым штабына таби олгъан къысымлардаки субай ве аскерлернинъ сайысы энъ аздан алты-еди бинъ адам этрафында ола билир. Бу ерде бир шейни даа къайд этип кечмек ерли олур, деп зан этемиз: Къырым штабы ялынъыз къырымтатар миллий арбий къысымларындан ибарет дегиль эди. Онынъ эркянына миллий менсюпликке

бакъмадан, дигер арбий къысымлар да кире эдилер. Штабнынъ эсас вазифеси улькени тышкъы арбий душмандан, баш котереяткъан ичерики анархиядан къорчаламакътан ибарет олып, бунда Къырымнынъ бутюн сакинлери менфаатдар эдилер. Кеткен сайын Къырым Мусульман Иджра Комитети озь арбий къысымларына малик олып, ярымадада акимиет ичюн курешкен реаль къуветке чевириле. Къырымда арекет эткен базы партияларнынъ векиллери Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ ёлбашчыларынен сёйлешювлер алып бармагъа арекет этелер. Хусусан, дипломатияда ольчю-къарар бильмеген большевиклер Октябрь деврими арфесинде Н.Челебиджихангъа Къырым штабы имаесиндеки субайларны силясызландырмакъны теклиф этелер. Н.Челебиджихан субайлар къырымтатар арбий къысымларынынъ эсас тешкиль этиджи къувети олгъаныны къайд этерек, оларнынъ теклифини кесен-кес ред эте, ве: “Оларны (субайларны) силясызландырмакъ – – бизим джанымызны сувурып алмакънен тенъ келир. Бу – ордуны дезорганизирлемек демектир. Биз бунынъ не олгъаныны билемиз: сиз субайларны якъаламакъ истейсинъиз ве эки куньден сонъ эскадрондан ич бир шей къалмаз», – дей. Н.Челебиджихан Къырым Мусульман Иджра Комитети этрафында топлангъан силялы къуветлер къырымтатар халкъынынъ Къырымда – – озюнинъ тарихий ватанында озь девлетчилигини тиклемек огърундаки аят-мемат курешинде эр джеэттен – – эм сиясий, эм арбий, керек олса, эм ахлякъий, психологик джеэттен къудретли васта олгъаныны озь чыкъышларында, аскерий болюнмелердеки корюшювлеринде текрар-текрар къайд эткендир. Къырым атлы полку Акъмесджитке кельгенде Н.Челебиджихан аскерлерге хитабен шойле бир чыкъыш япа: “Аскерлер, азиз къардашлар! Биз алты айдан берли сизлерни Къырымгъа кетирмек ичюн арекет эттик. Русиеде баш котерген анархиянынъ Къырымгъа кирмемеси ичюн сизинъ бурая кельменъизи истедик. Факъат, душманлар бизге къаршы кеттилер, сизлернинъ бурая кельмеменъиз ичюн бутюн чарелерни корьдилер, факъат, дигер ишлерде олгъаны киби, бу иште де олар мувафакъиетке иришалмадылар. Бугунь сизинъ кельменъизнен оларнынъ бутюн ыдырынмалары атларынъызнынъ туякълары астында махв олып кеттилер. Шанлы аскерлер! Билесинъиз ки, бугунь Русие анархия ичиндедир. Бу анархиянынъ Къырымгъа яйылмамасы анджакъ сизинъ элинъиздедир. Биз сизлерни анджакъ Къырымгъа ве къырымтатарларны анархиядан къуртармакъ, оларнынъ ве догъмушларынъызнынъ намусларыны, малларыны ве джанларыны къорчаламакъ ичюн кетирдик. Мен эминим ки, сизлер учь бучукъ сенеден берли дженк мейданларында, дагъларда, окопларда дост ве ябанджыларгъа озь вазифенъизни насыл эда эткен олсанъыз ватанынъызны да тышкъы къарышыкълыкълардан ойле мухафаза этерсинъиз. Яшасын Къырым атлы полку, яшасын татар аскери!”докъсан еди Иште, Н.Челебиджиханнынъ Къырым Мусульман Иджра Комитети ве Къурултай этрафында бирлешкен къырымтатар аскерий къуветлерине беслеген ишанчы, умюти шу сёзлернен ифаделене эди.