Н.Челебиджиханнынъ феджий эляк олувы

Н.Челебиджиханнынъ такъифи ве феджий суретте къатль этильмеси акъкъында бу куньгедже язылгъан ве элимизде булунгъан материалларнынъ эксериетинде фактлар бири-бирине чокъ “япышмайлар” ве, табир-и джаиз исе, мантыкъий хронологияны бозалар, базы да исе бири-дигерини инкяр этелер. Лякин кене де, бу ве араштырып тапылгъан янъы материаллар эсасында Н.Челебиджиханнынъ такъифи ве къатль этилювинен багълы манзараны толуджа тиклемеге джурьат эттик. Эм догъру, эм кочьме манада алгъанда бинъ докъуз юз он секиз сенесининъ январь-февраль айлары Къырым тарихында гъает шиддетли девирлерден бири сайыла. Январьнинъ башларында Акъярдан котерильген къанлы большевик далгъасы озь ёлунда эр шейни якъып-йыкъып, Акъмесджитни дёрт-бир тарафтан сарып алмагъа башлады. Олсун Багъчасарай ёнелишинде, ве я Джанкой, Кефе, Ялта ёнелишлеринде Къырым штабынынъ ордулары большевик матрослары ве аскерлернинъ къатты дарбелерине къаршы турып оламадылар. Вазиет гъает дешетли эди. Большевик пропагандасынен мийлерининъ эр бир уджейреси къаткъакълашып къалгъан матрослар не ана, не баба таный эдилер. Январьнинъ ильк куньлеринде кутьлевий суретте такъифлер башлай. “Такъиф этильгенлер Акъярда къыскъа бир соргъудан сонъ “Трувор” гемисининъ когертесинде къуршунгъа тизильдилер, сайылары учь куньде секиз юзге етти. Учь юзден зияде адам идъам этильди. “Румыния” крейсерининъ когертесинде исе махкюм этильгенлер къуршунгъа тизильмезден эвель, бутюн когерте бойлап матрос сафлары арасындан кечмеге меджбур этильдилер. Матрослар бу эснада оларнынъ урбаларыны парча-кесек этелер, куфюр сёзлер айтып оларны ура эдилер. Идъам вакъытында матрослар оларны ерге йыкътыра, эллери, аякъларыны багълайлар. Сонъра яваш-яваш къулакъларыны, бурунларыны, дудакъларыны, тенасуль азаларыны ве эллерини кеселер. Ве, сонъундан озь къурбанларыны денъизге аталар». Большевиклернинъ лидерлери исе матросларнынъ мезкюр вахшийликлерининъ огюни алмакъ ичюн Акъярдаки “Центрофлотны” лягъу этмек пешине тюше. Энъ меракълы ери шунда ки, большевиклер “бизлерни янълыш анъламасынлар” дие бунъа ресмий тюс бермеге тырышалар. Январь экиден башлап – бир тарафта большевиклер, дигер тарафта Къырымтатар миллий укюмети – ярымадада акимиет ичюн дженк туташып кете. Шу куню Акъярда большевиклер инкъилябий деврим япалар, шеэрдеки акимиетни озь элине алалар. Бунынъ нетиджесинде бир сыра силялы чарпышмалар юзь бере. Большевиклерге къаршылыкъ косьтергенлер вахшийлерджесине такъип этилелер. Бу вакъиалар губернияда къызыл террорнынъ башланмасына темель къоялар. Январь учьте большевик партиясынынъ шеэр комитети махсус “Татарлар иле конфликтлер акъкъында”ки меселени бакъып чыкъа. Ве, Акъяр Шурасы иджра комитетининъ контрреволюция иле куреш алып барув боюнджа махсус болюкни тешкиль этюв хусусындаки къарарына къошула. Большевиклернинъ аякъланмасы иле Н.Челебиджиханнынъ Халкъ эвини (Народныйдом) ишгъаль этюв акъкъында берген эмири ве атылгъан радикаль адым бир куньге догъру келе. Январь учьте Н.Челебиджихан Акъмесджит демирёл вокзалына эскадронлылар отрядыны ерлештирмек акъкъында эмир бере. Лякин Миллий укюметнинъ ве Парламент азаларынынъ эксериети онынъ бу арекетлеринен разы олмай. Н.Челебиджиханнынъ “татарлар акимиетке толусынен малик олсалар, ульке теракъкъият ёлуна минеджек” деген къатты талабы ве исбатлары бошуна кетелер. Н.Челебиджихан Халкъ эвини ишгъаль этювнен багълы конфликт “ульке акимиети акъкъындаки меселе олгъаныны”юз етмиш докъуз текрар-текрар къайд этсе де, Парламент азаларынынъ эксериети буны “демагогик бир адым” деп сая. Январь эки — он дёрт куньлери большевиклер уджюмге кечелер. Къырымтатар миллий парламенти ички сиясий инкъиразнен чекише, Къырым штабынынъ арбий къысымлары бири-дигери артындан магълюбиетке огърай. Январь он дёрт геджеси большевиклер Акъмесджитте Анатра аэроплан заводында “инкъилябий деврим” планыны ишлеп чыкъалар ве ревком сайлайлар. Большевиклер почта, телеграф, демирёл вокзалыны ишгъаль эткенлеринде оларнынъ тарафына кечкен запастаки отуз учюнджи пияде аскерлер полкунынъ таълим командасы ве эскадронлылар арасында чарпышма башлай. Большевиклерге къаршы чыкъкъан эскадронлылар ве рус болюнмелери тар-мар этиле. Бундан сонъ “контрреволюцион элементлерни” такъиф этювлер башлана. Субайларны нереде якъаласалар шу ернинъ озюнде къуршунгъа тизелер. Къырымтатарл-аргъа къаршы террор кенъ къулач ала, къаршылыкъ косьтергенлерни шу ерде атып ольдюрелер, гонъюлли оларакъ теслим олгъанларны исе апсханелерге быракъалар. Бир къач саат ичинде апсханелер тутсакъларнен рыкъма-рыкъ толып къала. Къызыл террор Къырымнынъ дигер регионларында да кенъ къулач ала. Меселя, Къарасувбазар дживарында большевик отрядлары Къырым штабынынъ элли субайыны якъалагъан ве шу ерде къуршунгъа тизген эдилер. Къырым штабынынъ арбий къысымлары ве большевик отрядлары арасындаки къанлы чарпышмаларны “Рус-татар дженки” деп адландырып етиштирелер. Керчектен де, сиясий къапакъаршы турувлар граждан дженкине чевирилип кете. Хусусан Кефе ве Ялтада, Ялта дживарларында къанлы чарпышмалар девам этеркен, Акъмесджитте акимиет большевиклернинъ элине кече. Олар мында деръал Арбий -инкъилябий комитетни мейдангъа кетирелер ве онъа баш комиссар оларакъ Жан Миллерни сайлайлар. Ж.Миллернинъ етекчилигинде ильк декретлер къабул этиле, мусафирханелер ве театрлер мусадере этиле, аллы-такъатлы гражданларгъа джеми он миллион рубле микъдарында контрибуция багълайлар, махкемелер лягъу этиле, оларнынъ ерине арбий -инкъилябий трибуналлар

мейдангъа кетириле ве иляхре. Бу декретлер арасында Халкъ векиллери шурасы ве Къырымтатар парламентини дагъытув акъкъында къарарлар да бар эди. Къырым штабы тар-мар этиле. Къырымтатар Миллий укюмети, парламенти ве Къырым штабынынъ етекчилери Акъмесджитни терк этмек ве ярымаданынъ дагълары ве койлеринде вакътынджа бир сыгъынакъ булмакъ зорунда къалалар. Къырым штабынынъ башы полковник Макухинни якъалайлар ве къуршунгъа тизелер. Джафер Сейдамет Къырымны терк эте. Ярымададаки вазиет кет-кете дёнюмсиз алгъа кирип башлай. Январь он учьте Къырымтатар парламенти алель-аджеле топлана. Бу акъта Ш.Гаспринская шойле хатырлай: «Н.Челебиджихан вазиетнинъ не дереджеде джиддий олгъаныны гизлемей. Челебиджихан Бекир Одабашны, Досмамбет Аджыны, Вели Ибраимовны ве мени раатлыкъ одасына давет этти. Асабы кергин, биткин алда эди.» “Чаресиз алдамыз. Тюркиеге кечмек ве андан Къырымнынъ къуртулышы ичюн огърашмакъ лязим”, деди. Лякин Къырымдаки къарышыкъ вазиет бунъа, затен, имкян бермей. Большевиклер артыкъ Акъмесджит этрафларыны ишгъаль эткен эдилер. Джебэ бозулгъан эди. Н.Челебиджихан топлашув биткен сонъ Бекир Одабашнен берабер, Акъмесджиттеки тувгъанларындан бирининъ эвине кете. Анда топлангъан аркъадашларынынъ тевсиеси узерине вакътынджа Ялта дживарында дагъ койлеринден биринде гизленмесининъ уйгъун оладжагъына къандырылгъан эди. Аркъадашлары оны тебдийли къыяфет этерек ёлгъа чыкъмасына бир тюрлю къандырып оламадылар. Ялварувлар, риджалар хайыр этмеди. О, гедже сыртында куркю, янында бир джансакълары, ачыкъ араба ичинде, Алуштагъа догъру ёлгъа чыкъты. (Н.Челебиджиханнынъ ёлгъа насыл ве кимнен чыкъкъаны акъкъында А.С. Гурьдемир ашагъыда бираз башкъаджа тарифлей – Ю.Къ.). Факъат бир-эки саатке бармадан къайтып кельди. Кетирдилер. Дос-догъру (анавы огъурсыз) Халкъ эвине апс эттилер. Алушта ёлунда кетеркен, силяхлы бир къач большевик арабаны токътатаракъ, ким олгъанларыны ве къаерге кетеяткъанларыны сорагъанлар. Челебиджихан хувиетини гизлемеген... Бизлер къара хаберни саба алдыкъ. Парламент бинасы оларакъ къулланылгъан Задекян Джемиети бинасында (ал-азырда Горький сокъагъында И.Франко адына джумхуриет ильмий - универсаль китапхане ерлешкен бина – Ю.Къ.) булуштыкъ. Чокъ хазин бир топлашув эди. Базы къонушмалар олды. Али Баданалы козьяшлары ичинде: «Арсланларнынъ ерини копеклер алды», деп агълады. Бирден бинанынъ багъча къапысы ачыларакъ, авлугъа Акъяр матрослары сель киби кирдилер. Къуршунлар джамларны делерек, бинанынъ ичинде учушты. Салоннынъ ичи дженк санасына чевирильди. Аркъадашлардан базылары ерге узанды, бир къысымы да президиум масасы артына гизленди... Матрослар салонгъа толушып, бинанынъ усть къатына чыкътылар. Ве о ерде тинтюв отькердилер. Бизлерни исе сырагъа тизип, устьлеримизни арадылар. Бу тинтюв Парламент (бинасында) силя анбары мевджут олдугъы хабери узерине япылгъан. Бир дане силя тапкъан олсалар алымыз харап оладжакъты. О акъшам аиле достларымыздан Исмаил Лёманнынъ «Петербург» отелинде киралагъан одасында топлаштыкъ... Одагъа эким Халиль Чапчакъчы йылдырым тезлигинде кирип кельди. Кордиал (юрек иляджы – Ю.Къ.) сорады. Мегер, айны отельде булунгъан Жан Миллер ярамагъан экен. Бичаре Халильни алель-аджеле кетиргенлер. Кордиал ёкъ, деп оны савдыкъ. Ве онынъ вастасынен Жан Миллернен корюшмеге къарар бердик. Халиль хастанынъ янында эди. Бираздан хастанынъ тюзельгени акъкъында хаберни эшиттик. Халиль вастасынен рандеву алдыкъ. Жан Миллерден Челебиджиханнынъ сербест быракъылмасыны риджа этеджек эдик. Аркъадашымнен мени къабул эткен Жан Миллер: «Бу гедже оны Акъяргъа алып кетеджекмиз ве оны анда яхшы шараитлер алтында мухафаза этеджекмиз. Бойле япмамызнынъ себеби де оны къорумакътыр. Сербест быракъылмасы исе шимдилик ич бир суретте мумкюн дегиль. Чюнки онынъ эм солдан, эм сагъдан душманы пек чокъ. Затен Челебиджихан къыйметли бир шахыстыр*, деди». Н.Челебиджиханнынъ такъифи ве къатль этилювинен багълы араштырмаларымызны девам этеркен, “Къырым” меджмуасынынъ саифелеринде С.Ариканнынъ макъалесинде шойле бир малюматларны расткетирдик. Макъаледе акъмесджитли Абдулкъадыр Сеитислям Гурьдемир деген кишининъ хатырлавларындан мисаллер кетириле. А.С. Гурьдемир бинъ докъуз юз он секиз сенеси январь айынынъ ильк куньлеринде Н.Челебиджиханнынъ эмиринен ишгъаль этильген Халкъ эви ве бунынънен багълы вакъиаларнынъ шааты олгъан ве нетиджесиз къалгъан бу арекеттен сонъ Къырымтатар миллий парламентнинъ меджлислеринде динълейиджи сыфатында иштирак эткен. Онынъ хатырлавларынынъ стилистикасыны аз-бучукъ тюзетип, бу ерде къайд этип кечмекни мунасип деп таныдыкъ: “...Челебиджихан эфенди (январь он учьте акъшам устю – Ю.Къ.) Акъмесджитте Къадыаскер мааллесинде яшагъан эмджеси Тулев Челебининъ эвине келе. Тулев Челебининъ огълу Абди Зекяий эфенди иле сабагъа якъын шеэрни терк этмеге азырлыкъ корелер. Н.Челебиджиханнен берабер Тулев Челебининъ экинджи огълу Ислям да кете. Олар шеэрден чыкъып, Петровский кою дживарларындаки бир кечиттен Салгъыр озенини кечмек ичюн ёл алалар. О ёлда бири-бирине пек бенъзеген эки аралыкъ бар эди. Биринджи аралыкъ Воронцов багъчасындаки Зираат мектебине барып тиреле. О огю къапалы бир аралыкъ (тупик) эди. Экинджи аралыкъ исе – балалыгъымызда о ерге Арап Кура дей эдик – Салгъырнынъ Битакъ кою ёлуна кечит берген бир ердир. Бу ерде сув гъает саф ве темиздир. Мында копюр ёкъ эди. Бу ерден Битакъ коюне ве башкъа койлерге ёл айырыла...”. Арабаны айдагъан Ислям Челеби аванынъ сисли ве бираз ягъышлы ве къаранлыкъ олгъанындан, фаркъына бармадан арабаны биринджи аралыкъкъа айдай. Бир къач дакъкъадан сонъ (олар) бу аралыкъ огю къапалы аралыкъ олгъаныны анълайлар. Факъат, арабаны кери айландырмакъ ичюн аралыкънынъ тар олмасы буюк бир къыйынлыкъ догъура. Атларны къуртарып, арабаны кери

айландыраяткъанларында, Петровский коюндеки патруль оларны якъалайве шеэрнинъ Инкъиляп комитетине алып келе. Патруль Н.Челебиджихан эфендини, Абди Зекяий эфендини ве Ислям эфендини комитетке теслим этип, кете. Факъат, о гедже такъифлер чокъ олгъанындан себеп, якъалангъан кишилерни анда алып кельмекте эдилер. Абди Зекяийбу къалабалыкътан файдаланып, андан къача. Ашагъыдаки сёзлерни А.С. Гурьдемир Ислям Челебиден эшиткени киби икяе эте: “...Ярым сааттен сонъ большевик инкъиляп комитетининъ реиси Миллер кельди. Челебиджихан эфенди онъа кендисини такъдим этти, ве: “Мен Челебиджиханым” деди. Миллер еринден турды. Урьмет косьтерди ве Челебиджихан эфендиге отурынъыз, деп теклиф этти. Саба эки большевик сакъчысы иле Челебиджихан эфендини айры араба иле Акъяр махкемесине алып кетмек ичюн, ёлгъа атландылар. Саба саат секизде Акъмесджиттен айрылдыкъ. Шеэрден беш километр узакълашкъанымызнен, Акъярдан матрослар, чаушлар, забитлер автомобиллернен Акъмесджитке келе эдилер. Бизни токътаттылар. Ким олгъанымызны ве къаерге кетеяткъанымызны сорадылар. Сакъчылар вазиетни олгъаны киби анълаттылар. Матрослар: “Не ичюн бизимнен дженклештинъиз?” – деп Челебиджихан эфендиден сорадылар. Челебиджихан эфенди сёзге башламаздан эвель о ерде юзлернен забитлер топланды. Челебиджихан эфенди: “Урьметли матрослар, биз сизнен дженклешмей миз. Арада бир анълашылмамазлыкъ бар. Биз Къырымда Халкъ Джумхуриетини къурмакъ истеймиз ве бунъа къарар бердик. Учь кунь эвельси беш адамдан ибарет бир делегация Акъяр инкъиляп комитетине ёлланылды. Делегациямыз Акъярда бир орган буламагъанлар. Учь кунь къалдылар. Бир анълашма япып оламадыкъ. Япмакъ истеген ишлеримиз булардыр. Сизлерге япылгъан ве япыладжакъ ишлернинъ ич бир тюрлю зарар бермейджегини, уриет ве азатлыкъ огърунда япаяткъан чалышмаларымызны исбат этмеге азырым”, – деди. О, бу ергедже сёйлеебильди, матрослар бирден: “Ура!” садаларынен Челебиджихан эфендини эллерине алып юкъарыгъа котердилер. Акъяргъа алып бараджакъмыз, деп Акъмесджит сакъчыларынынъ элинден алып, озь машиналарына отурттылар, манъа исе кери къайт дедилер. Бильген, корьгенлерим бундан ибарет...” деп битире икяесини Ислям Челеби.”юз докъсан Бу ерде бир меракълы фактны да кетирмек истеймиз. Меселе шунда ки, Н.Челебиджихан такъиф этилип, Акъмесджитте Халкъ эвине кетирильген ве эртеси куню Акъяргъа алып кетиледжекте шу ерде топлангъан кишилерге бир мураджаат япмакъ ичюн изин сорай. Онъа изин берелер. Н.Челебиджихан рус аскерлери сюнгюлерининъ кольгеси астында: “Къырымнынъ шанлы ве къурбан кетмеге азыр огъулларынынъ ич бир вакъыт миллет ичюн чалышмакътан вазгечмейджеклерини, кендиси къан шахиди оларакъ эсир тюшсе биле, Къырымнынъ даа пек чокъ челебиджиханларны яратаджагъыны ве Къырымнынъ эвеллери олгъаны киби, сонъра да къырымлыларгъа аит оладжагъыны” айта. Лякин бу факт не Ш.Гаспринскаянынъ, не де Н.Челебиджиханнынъ такъифининъ биваста шааты олгъан Ислям Челебининъ хатырлавларында расткеле. Н.Челебиджиханны Акъмесджиттен Акъяргъа алып келелер амма, эр шей юкъарыда Жан Миллернинъ Ш.Гаспринскаягъа ишандыргъаны киби олып чыкъмай. Затен, Жан Миллер “Петроград” отелинде Ш.Гаспринскаягъа ве онынънен кельген аркъадашларгъа ялан сёйлеген эди. Асылында меселе мына насыл олгъан эди. Н.Челебиджиханны Акъярда большевиклернинъ лидери Ю.Гавеннинъ узурына алып келелер. Бу ерде, бираз огге кетип, шуны да айрыджа къайд этмелимиз ки, Н.Челебиджиханны такъифинден сонъ биринджи олып соргъу япкъан киши Ю.Гавен ве Акъяр арбий -инкъилябий комитетнинъ экинджи кятиби Орион Алексакистир. Претенциоз шекиль ве характерде япылгъан ве большевиклерге хас услюпте язылып бизим кунюмизге етип кельген ишбу соргъунынъ метинини олгъаны киби бу ерде кетиремиз: “Январь он экининъ (январь он дёрт олмалы – – Ю.Къ.) юкъусыз геджесинде гъалебе акъкъында хабер кельди. Гавен телефон вастасынен Симферопольнен багълана бильди. Шеэр азат этильген, миллетчилер дагъгъа къачкъанлар. Тавсилятларны сорап бильмек истеди, лякин алякъа узюльди. Сабасына исе ревком янында бир автомобиль келип токътады, ве эки аскер ичериге юксекче бойлу эр кишини алып кирдилер. О, одада булунгъанларнынъ эписини серт назар иле сюзьди. – Тутсакъны къабул этинъиз, – деди аскерлерден бириси. – Тезкере де керек. Мына, Миллер аркъадаштан весикъа. – Мераба, Челебиев, – деди Гавен тутсакъкъа мураджаат этип. – Мына, корюштик. Акъылынъызгъа биле кетирмегендирсинъиз? Миллетчи “укюметнинъ” башы джевап къайтармады. О, козьлерини къамаштырып, эллерини къурсагъы устюнде багълап, лякъайд бир тавур алмагъа тырышты. – Нишлейик, селямлашмакъ истемейсинъиз, бу сизинъ ихтиярынъызда. Орион, тезкере яз. Токъта, сесинъни чыкъарып окъуса, Миллер не яза шу? – “Севастополь Арбий -инкъилябий комитетине, – деп окъуй Алексакис. – Мааллий контрреволюциянынъ етекчиси сизинъ эмр-и узурынъызгъа ёлланыла. Оны Арбий -инкъилябий трибуналгъа берменъизни риджа этемиз.” Мен айны шу кягъыт устюне имзамны къояджам... Ве, язды: “он дёрт января в докъуз ч.Къыркъ беш минут утра принял бывшего премьер-министра так называемого крымскотатарского правительства”. Весикъаны Гавен де имзалады ве тынч бир тавурнен: – Челебиевни – апсханеге. Сиз махкемеге тартыладжакъсынъыз, Челебиев, – деди.

– Акъкъынъыз ёкъ, – деди магърурлыкънен Челебиев. – Мен муфтийим. – Сизинъ эмиринъизнен бизим аркъадашларны ольдюргенлеринде сиз ким эдинъиз? Кене муфти эдинъизми?! – деп асабийленди Алексакис. – Демек, муфти ольдюре биле, лякин оны махкемеге тартмакъ мумкюн дегиль экен де? Сизни махкемеге тартаджакъмыз! – Ич бир шейге иришип оламазсынъыз, – деп джевап берди сувукъ бир тавур иле Челебиев. – Эпинъизни ёкъ этеджекмиз. Сизден нефретленем. Орионнынъ чырайы акъ кесильди ве онынъ устюне атылды: – Сусынъыз! Асабийленгенинден о (Орион), озюни къолгъа алып оламай, насылдыр бир акъаретлейиджи сёзлер айта, къоркъуза эди. – Орион, тынчлан! – деп токътатты оны Гавен. Челебиевни алып кеттилер.» О девирлерде Кезлевдеки большевик тешкилятынынъ кятиби вазифесинде булунгъан В.Елагин исе Н.Челебиджиханны январь он дёртте Акъяргъа Ю.Гавеннинъ эмр-и узурына алып кельгенлеринде экисининъ арасында олып кечкен лакъырдыны къыскъадан тарифлеп шойле яза: «Гавен онынънен Къырымда мейдангъа кельген вакъиалар акъкъында субетлешти. Челебиджихан Миллий укюметнен большевиклер арасындаки силялы чарпышмаларнынъ къачынылмаз олгъаныны къабул этти. Факъат, Джафер Сейдаметнинъ бу вакъиаларнынъ къабаатлысы олгъаныны къабул этмеди. Бу субеттен сонъра Челебиджиханнынъ большевиклерге къаршы муджаделеде не дереджеде иштирак эткени бельгиленгенге къадар вакътынджа Акъяр апсханесинде тутмагъа къарар берильди”юз докъсан учь. Эбет, Н.Челебиджихан бу алнен разы олмай. Рефикъасынынъ Ш.Гаспринскаягъа тарифлеп бергени киби, о, «апсханеден къуртулмакъ, къачмакъ чарелерини араштыра ве темин этмиш олмалы ки, онъа арасыра емек кетирген ихтияр бир къадын вастасы иле аилесинен темаскъа кече. Планынынъ тадбикъына фурсат арай ”юз докъсан дёрт. Къырымтатар парламентининъ етекчи азалары да Н.Челебиджиханны апсханеден къуртармакъ ёлларыны къыдырып башлайлар. Н.Челебиджихан Акъяр апсханесинде булуныр экен, Акъмесджитте Ш.Гаспринская, Джафер Аблаев, Асан Сабри Айвазов ве Сеитджелиль Хаттатов бир арагъа келип, Ш.Гаспринскаянынъ теклифине бинаэн Н.Челебиджиханны насыл этип къуртармалы деген меселени музакере этелер ве бир де-бир чаре къыдырып булмакъ узеринде бир къараргъа келелер. Бу тюшюнджелер иле Ш.Гаспринская Багъчасарайгъа бара. Анда о, аркъадашларынен берабер Акъяргъа кетмекни къарарлаштыра. Лякин билет тапып оламайлар. Бундан сонъ олар араба ёлунен кетмекни планлаштыралар. Бир арабаджыгъа ёлны тешкермекни риджа этелер. Арабаджы Къамышлыгъа къадар барып келе. Лякин о ярамай хабер кетире: Къамышлыдан Акъяргъа кеткен ёллар къапалы, большевик бекчилери къуш учуртмай эдилер. Акъяргъа денъиз ёлунен кечмек мумкюн эди. Амма къарада олгъаны киби денъиз ёлу да къапалы эди. Олар беш — он кунь беклемеге къарар берелер. Таврия губерниясында кергинлик эп арта. Акимиетни озь элине кечирген большевиклер исе озьлерининъ сиясий ракъиплеринен амансыз куреш алып бармакъны девам эттирелер. Бинъ докъуз юз он еди сенеси декабрь айынынъ орталарында большевиклер либераль ве орта мейилли социалист партияларнынъ лидерлерини якъалайлар, бир чокъларыны къуршунгъа тизелер, оларнынъ тешкилятларыны тар-мар этелер. Сагъ къанаттаки социалист партияларынынъ ал-ахвалы да деерлик яхшы дегиль эди. Кезлевде ве Кефеде большевиклернинъ эскенджеси эп къуветлеше. Меселя, бинъ докъуз юз он секиз сенеси март бирде Кезлевде большевик акимиетине нисбетен оппозицияда булунгъан он беш партиянынъ лидери якъалангъан эди. Оларнынъ такъдири шайда намалюм къалды. О девирлердеки матбуатнынъ бильдиргенине коре, большевик акимиети тикленильген сонъ къырымтатар партиялары ве джемаат тешкилятлары “гъает эзик” бир вазиетте къала. Большевиклернинъ терроры исе эп девам эте, эп янъы басамакъларгъа чыкъа. Бунынънен бир вакъытта большевиклер, юкъарыда къайд эткенимиз киби, кенди акимиетлерининъ эсас таянчы олгъан Къараденъиз флотунынъ дженкяверлигини сакълап оламайлар. Анархо-большевистик диктатура чаналамагъа, сюрюнмеге башлай. Февраль он дёртте “Центрофлот”къа Петрограддан “Флотны гонъюллилик принципи эсасында гъайрыдан къурув” акъкъында эмир келе. Бир чокъ матрослар флоттан изинсиз кетмеге башлайлар. Шу куньлери Акъярда флотны гъайрыдан къурув ве кутьлевий демобилизациянынъ огюни алув макъсадларында умумкъараденъиз флотунынъ экинджи съезди чагъырыла. Съездде малиевий меселелер боюнджа бир сыра къарарлар къабул этип, изинсиз демобилизациянынъ огюни алмагъа мувафыкъ олалар. Делегатлар Къараденъиз флотунда хызмет эткенлерни пролетариат диктатурасы ичюн даа да къатты, даа да амансыз курешмеге чагъыралар... Большевиклер тарафындан эп айдаштырылгъан ишбу муитте “Борец за свободу” гемисининъ матрослары арасында: “Шураларгъа буржуазия тарафындан телюке пейда олмакъта, Шураларны имае этмели” деген гъае догъа. Бу гъаеге дигер гемилердеки матрослар къолтуталар. Акъярда Каменная лиманында эки, – учь бинъ матрос топлана. Олар шеэр Шурасына мураджаат этип, озь “хызметлерини” теклиф этелер. Оларгъа: “Буржуазияны асып-кесмек Шураларнынъ иши дегиль”, деп джевап къайтаралар. Шунда матрослар: “Буны кендимиз япармыз, сизлерни исе энди танымагъа биле истемеймиз”, деп бильдирелер. Йигирми бир — йигирми учь февральде къатль этювлер, хырсызлыкълар, тонавлар, зорбалыкълар далгъасы шеэрни къаплап алалар. Сокъакъларда, эвлерде, хусусан Малахов курганында самосудлар отькериле. Ишбу “варфоломей

геджелеринде” матрослар дёрт юз адамны ольдюрелер, апсханеде булунгъан алтмыш сиясий мабюсны къуршунгъа тизелер. Матросларнынъ мезкюр бибашлыкълары большевик лидерлерини теляшкъа сала. Лякин, бунъа бакъмадан, бир чокъ большевиклер къызыл террорны акъламагъа тырышалар. Акъяр Шурасынынъ азасы Рябоконь: “Буны бутюн эмекдар халкъ япты. Бутюн буржуазияны атып ольдюрмек керек. Энди биз къуветли, шунынъ ичюн де соямыз. Эгер буржуйларны соймайджакъ олсакъ, бу насыл инкъиляп?”, деп бильдире. Ве, бу сёзлер, большевик лидерлерининъ инкяр эткенлерине бакъмадан, о куньлерде анархо-большевистик диктатуранынъ эсас шиарларындан бирине чевирильген эди. Февраль йигирми экиден йигирми учьке айланыр геджеси матрослар Акъяр апсханесине бастырып кирелер. Юкъарыда къайд эттигимиз киби, къуршунгъа тизильген мабюслер арасында Н.Челебиджихан да бар эди. Ш.Гаспринскаянынъ хатырлавларында шу сатырларны окъуймыз: “Бунлары Челебиджихан эфендининъ ханымындан эшиткен эдим: кендисини идъама алып кетмее кельдиклери вакъыт юкълай экен. Уяндыргъанлар. Вазиетни анълаяракъ, еринден тургъан, джеллятнынъ пешинден кеткен. (Оны) апсханенинъ авлусында диваргъа таяндыргъанлар. Башыны юкъарыгъа котерген, кокке бакъар экен, аркъа аркъая сыкъылгъан къуршунларнен ерге серильген”эки юз. Н.Челебиджиханнынъ ве идъам этильген дигер мабюслернинъ джесетлерини исе Къара денъизге аткъанлар. Буны Ш.Гаспринская шойле тарифлей: “Парламент топлангъанынен, Акъярда денъизден чыкъарылгъан джесетлерни тедкъикъ ве Челебиджихан эфендининъ джеседини тешхис ичюн учь шахыстан ибарет бир эйет айырылгъан эди. Абди Эфенди, мен ве бири даа бар эди ки, адыны хатырлап оламайым. Мен хассиет себеби иле, кетмектен имтина эттим. Дигер аркъадашлар кеттилер, перишан алда къайттылар ве джесетлернинъ ич бирининъ таныладжакъ алда олмагъанларыны анълаттылар...”эки юз бир. Вельасыл, Н.Челебиджиханнынъ идъамы акъкъында бир къач тахминлер (версиялар) мевджут. Оларнынъ базылары риваетке, базылары акъикъаткъа ошайлар. О куньлернинъ шааты олгъан корбекулли Сервер Хайри ве онынъ агъасы аджы Абибулла Хайрининъ акъикъаткъа якъынджа бир тахминлерине коре, Н.Челебиджиханны матрослар апсхане азбарында атмагъанлар, аксине оны апсханеден алып чыкъкъанлар, денъиз саилине алып баргъанлар, къайыкъкъа отуртып ачыкъ денъизге алып чыкъкъанлар ве анда оны ольдюргенлер, джеседини исе денъизге котерип аткъанлар. Н.Челебиджиханнынъ къатль этильмеси большевик тешвикъаты саесинде козьлерини къан баскъан, эсини-усуны джойгъан, незарет астындан чыкъкъан “саргъуш” матросларнынъ “шахсий тешеббюси” дегиль эди, эбет. Бунда большевик лидерлерининъ, бильхасса, Жан Миллернинъ, Ю.Гавеннинъ ве дигер етекчи большевик аркъадашларнынъ “иссеси” де бар. Къырымда нешир олунгъан “Таврическая правда” газетасында “Февраль йигирми эки — йигирми учь геджеси къатль этильгенлернинъ джедвели дердж олунгъан эди. Бу джедвельден чешит миллетлернинъ векиллеринден къыркъ беш адамнынъ ольдюрильгени анълашыла. Джедвельнинъ дёртюнджи сырасында “Челебиев» ады иле Н.Челебиджихан булунмакътадыр. Айны газетада Рус инкъиляпчы социал-демократ партиясы – РСДРПнынъ къарарнамеси дердж олунгъан. Бу къарарнамеде идъам этилювнен багълы вакъиалар ачыкъланмакъта ве къатль этильгенлер “къабаатлы танылмакъта”. Мезкюр къарарнамени реис В.Сазонкин ве кятип Шевченко имзалагъанлар.Идъам этильгенлер арасында мешур караим рессамы Михаил Моисеевич Казас, истидатлы, яш, къырымтатар шаири Усеин Балатуков ве дигерлери бар эди. Къырымтатар халкъынынъ бойле бир къанлы баскъы ве дешетке огъратылмасы, бильхасса, Номан Челебиджиханнынъ вахшийлердже къатль этильмеси бутюн тюрк дюньясыны сарсытты, чокътан-чокъ наразылыкъ беянатларынынъ пейда олмасына себеп олды. Русие ве Сибирьдеки миллий мусульман тешкилятлары, Петрограддаки мусульман джемиети, Полония, Литва, Беяз Русие ве Украина татарлары бирлиги бу мунасебет иле наразылыкъ беяннамесини имзалап, большевиклернинъ меркезий укюметине ёлладылар. Айны заманда ишбу беяннаменинъ метинини дердж эттирмек ичюн Русие, Полония ве Украина матбуатына бердилер. Бутюн мусульман дюньясынынъ адындан берильген бу беяннамеде Къырымдаки большевик терроры шиддетли укюм этильген ве “Челебиджиханнынъ къатиллерининъ джезаландырылмасы” талап этильген эди. Н.Челебиджиханнынъ къатль этильмеси мунасебетинен Уфа миллий меркези ве Бутюнрусие мусульманлары Арбий шурасы да бирликтеки наразылыкъ беяннамесини имзалай эки юз еди. Мезкюр наразылыкъ беяннамелерине Туркистан мусульманлары да озь матбуатларында къолтуттылар. Меселя, Ташкентте нешир этильген “Улугъ Туркистон” газетасында къырымтатар Къурултайына, къырымтатар Миллий укюметининъ большевиклерге къаршы алып баргъан курешине къолтуткъан, большевиклернинъ террорыны, Н.Челебиджиханнынъ къатль этильмесини укюм эткен бир макъале дердж этильген эди. Бу макъале арадан бир къач афта кечкен сонъ, тюрк дюньясынынъ о бир тарафында, Истанбулдаки “Икъдам” газетасында экинджи кере дердж олуна. Н.Челебиджиханнынъ къатль этилип, шеит кетмесинен багълы даа бир фактны, даа догърусы феджий бир тесаддюфни хатырламамакъ мумкюн дегиль. Та бинъ докъуз юз он еди сенесининъ орталарында Къазанда Н.Челебиджихан Идиль-Урал муфтиси Алимджан Барудийнен корюшкен эди. Барудий онъа шойле деген эди: “Аллах-Тааля сизге зенгинлик, илим ве шерефли ичтимаий бир мевкъ берген. Мен исе сизе дюньянынъ Хакиминден даа буюк бир шереф бермесини, Сизинъ (кенди) миллетинъиз огърунда шеит олманъызны тилейим. Бу – инсаннынъ дюньядаки энъ буюк умютидир”эки юз докъуз. Н.Челебиджихан миллет огърунда шеит кетти, лякин “о, ольмеди, къыямет кунюне къадар халкънынъ къальбинде яшайджакътыр’’эки юз он.