«... Мемлекетни къуртармагъа борджлу эдим»

(Н.Челебиджихан азретлерининъ шу съездде япкъан чыкъышындан)

Эфендилер! Миллетнен къол-къолгъа берип чалышмакъны Къырым Мусульман Иджра Комитети энъ буюк сеадет (деп) билир ве бугунь бурагъа кямиль хахишле кельген сиз – миллет векиллерине арз-и тешеккюр этем. Мусульман Иджра Комитетине ве реисине олгъан урьметинъизге даима миннетдарым... Шуны риджа идерим ки, биз ишнен кетейик. Мувафакъиет де анджакъ бунынъ иледир. Факъат, иш, билирсинъиз, интизам истер. Биналие, бу ичтимаъимиз бир митинг халинде къалмайып, хукъукъий бир шекиль алмалы ки, бу да ичтимаъиде комитет реиси ве реиселери иле джемаат векиллери къалып, дигерлер, ишитерек, самимиетнен кельгенлернинъ чыкъмасы иле ола билир. Аркъадашлар, мусааденъизнен сизге бугуньки ишни анълатайым. Мен кендим бурада олмадыгъым алда март йигирми беште (бинъ докъуз юз он еди сенеси – – Ю.Къ.) сайланып Къырымнынъ диний ве миллий, эр тюрлю мукъаддератыны кендисине теслим эттинъиз. Къырым Мусульман Иджра Комитетине мени реис сайладынъыз. Мен о апрельде бурая кельдигимде аркъадашларыма Комитет ичерисинде къурмакъ истедигим тешкилятны арз эттим, олар да къабул эттилер, мен де анджакъ о куню ишке башладым. Аркъадашлар, Комитетнинъ вазифеси не эди, табиий, эпинъиз билесинъиз. Комитетнинъ вазифеси – эр шей эди. О миллетке сеадет, нур, маариф бермеге борджлу олдугъы шу мемлекет ичерисинде умют ве ишанчны мухафаза этмек ве онынъ вазифеси олдугъы киби мейдангъа кельген, кельмеси ачыкъ-айдын олгъан эр тюрлю телюкени бир тараф эткен мемлекетни фелякет туфанларына, телюке гъаяларына юварланмакътан къуртармакъ да онынъ вазифеси эди. Бу насыл мумкюн ола билирди? Мен та Одессадан келиркен, буны тюшюнген ве деген эдим, инкъиляп гъамсыз, къасеветсиз, фелякетсиз олмаз. Онынъчюн мен бу телюкесиз, фелякетлерни пек якъын коре эдим ве аля (даа) корем. Ве бу телюкелернинъ кет-кете артаджагъыны о вакъыт насыл иътираф эткен олсам (шимди де) иътираф этем. Мен бир муфти сыфаты иле мемлекетнинъ илим ве маарифетини юксельтмеге борджлу олдугъым киби Комитет реиси сыфаты иле де дигер мааллий комитетлеримиз иле эль-эльге беререк мемлекетни бу туфан пусюрликлеринден къуртармагъа борджлу эдим. Учь сенеден берли Русиенинъ эр тарафындан фелякетлер бири-бирини такъиб этеркен, бу фелякеттен азаде къалгъан Къырымда да хурриеттен сонъра дахилий душманларнынъ къиямы иле эр кунь бир янъы фелякет догъып башлады. Зира, бир тарафтан отьмек къавгъасы, экинджи тарафтан шеэрли ве койлю иле, зенгин иле факъыр, топракълы иле топракъсызларнынъ арасы ачылмакътан ачыла. Ве бундан догъаджакъ интизамсызлыкълар гедже хырсызлыгъындан башлап, куньдюз халкънынъ козю огюнде адам ольдюрмеге къадар кетеджек эди. Ишлер ве олып кечкен шейлер бойле олды. Бугунь булара къаршы мен шу чарелери тюшюнген эдим. Новогеоргиевскте булунгъан Къырым атлы полку бурая кельмели ве бурада булунгъан дагъыныкъ яй ян аскерлеримиз де айры бир батальон япылып атлы полккъа къошулмалы ве бунлар Иджра Комитетининъ мураджааты иле этрафта булунгъан мааллий комитетлер вастасынен кой башына онар аскер къаравуллыкъкъа ёлланылмалыдыр. Анджакъ бу сурьат иле кунь-куньден арткъан хырсызлыкълар, олюмлер ве дигер телюкелернинъ огю алына билир. Анджакъ бу вакъыт койлю малындан, джанындан, намустан эмин ола билир. Мен бу меильде лейхамны Комитетнинъ мусаадеси иле комиссар Богдановгъа арз эттим. О манъа не мусбет, не менфий бир джевап бералмады. О, ялынъыз мени башкъа бириси иле истишареге давет этти. О да Соломон Крым эди. Мен бу истишарени ич арз этмедигим алда кене бардым. Соломон Крымнынъ не дейджеги эр кеске белли эди. О, бу ишке ич разы олмады. О(нынъ) разы олмасы да бекленильмез эди. Чюнки о, бир кадет эди. Мен буларнынъ эписине рагъмен, кене сёзюмде сабит эдим. Арадан эки афта кечер-кечмез Кезлев фаджиасы юзь берди. Комиссар Богданов ишни манъа хабер этти. Бирликте орая бардыкъ. Ишнинъ огюни алдыкътан сонъра, бойле арз этильмеген фаджиаларнынъ бир даа текрарланмамасы ичюн орада бир татар участкасы, татар комиссарлыгъы тешкиль этильмесине къарар бердик. Бу вакъиаларнынъ юзь берген вакъытында бир иш олып оламайджагъына эмин олып, ич бир тедбир корьмеден сырджы киби къалгъан (бойле бир полкнынъ) команданы Богдановнынъ узурында къара кучь иле бу ишлернинъ огюни алмакъ мумкюн олмагъаныны ве бинъалийе кендиси бир тедбир корьмеге джурьат этип оламагъаныны сёйледи. Мен бу арада Богдановгъа: «Шимди бурада татар аскери олгъан олса иш бойле олур эдими?» – деген суальни бердим ки, орадан башыны букти, та Акъмесджитке кельди. Бу арада Севастопольге кельген харбие назири Керенскийге айны лейханы такъдим этип, рухсет алдыкъ. Берильген рухсетнинъ иш олып мейдангъа кельмеси кечиктигинден мен Петроградгъа кетип, Мувакъкъат Укюметнен бу хусуста корюштим. Мен кендим даа бурагъа кельмеден атлы полкнынъ Къырымгъа кельмесине эмир берильген эди. Бу арада чешит сылтавлар башланды. Бурадаки пек чокъ иш хызметчилери тарафындан Петроградгъа чешит телеграфлар кете ве аскер бурая кельсе, онъа ер булунырмы (деген) суаллерни бере эдилер. Мен кельдигим заман яй ян аскер де айрылгъан, кенди тешкили иле огъраша эди. Чокъ кечмеден аскерлер арасында отуз экинджи полккъа къошулмакъ фикири чыкъкъаныны эшиттим. Ве бу хусуста изаат истемек ичюн (аскерий комитет) реиси Алиевни чагъырдым. Манъа Бурнашев келип, меним аскерий комитетке кельмемни теклиф этти. Мен ресмий суретте чагъырылдыгъым заман бараджагъымны сёйледим.

Бинъ докъуз юз он еди июль йигирми учьте Н.Челебиджиханны насыл якъалагъанлары акъкъында кендиси берген изааты

... Гедже саат дёртлерде мен язы язмакънен мешгъуль эдим. Арасы кесильмеден, он дакъкъа чынъгъыракъ отти. Хызметчилер хаста эдилер. Къапыгъа кендим кельдим. «Ким о?»–дие сордым. «Начальник милициям, манъа Челебиев керек», – деди. Мен бираз сабыр этерек: «Челебиев, тюшюнсин», – дедим. Дёндим, турдым, тюшюндим. Оларгъа къапыны ачмасам, олар сабагъа къадар беклейджеклер, я эски къапыдан, пенджереден атаджакълар. Къуршун манъа токъунса пек аъля, я гуняхсыз хызметкярларгъа токъунмакъ ихтималы бар, ал-асыл (вазиет – Ю.Къ.) къапыны ачмакъ(ны) иджаб этмекте. Хызметкярларгъа сёйледим. Къапыны ачтылар. Он-он эки киши ичериге толдылар. Башларында начальник милиция, ичлеринде эр чешит адамлар бар. Мени такъиф этмеге (якъаламагъа – Ю.Къ.) кельгенлерини айттылар. Эллериндеки кягъытлардан анълашылгъаны олар контрразведочный бюро адамлары олып, баш назирге къадар эр кимни такъиф этмеге хакъ ве селяхетлери бар. Мен оларгъа къаршы дедим: «Мен муфтийим, бурасы меним эвим. Дахилие назиринден рухсет алмадан мени такъиф этмеге кимсенинъ акъкъы ёкъ. Хакъсыз мени ким де такъиф этмек истесе, мен ич бир заман теслим олмам ве бунынъчюн эр шейге азырым. Сизинъ бу арекетинъизге протест этем ве этеджегим. Лякин насыл Мувакъкъат Укюмет тарафындан тэсис этильген бир муэссиседе булунасынъыз сизге къаршы да кельмей им, ве гонъюлли оларакъ да сизинънен кетмей им. Къара кучь къулланыр исенъиз, анджакъ о вакъыт кетерим». Меним бу сёзлерим озь еринде (олса да) Акъмесджит контрразведочный бюро адамындан гъайрылары ишке киришеджеклерини айтып чекильдилер. О, ишке башлады. Ве манъа кетмек теклифинде булунды. Мен юкъарыдаки сёзлерни текрарладым. Сюнгюли аскерлер къара кучь иле (зорбалыкънен – Ю.Къ.) мени алып кеттилер. Мен насыл исе де кендими маъбюс саймагъанымны сёйлеп, бу арекетке протест эткен эдим. Севастопольде айны сёзни, айны протестни текрарладым. Маъбюс олмагъанымны оларгъа да иътираф эттирип, о ёлда протоколгъа кечирттим ве бу суретле муфтий ликни контрразведкагъа боюн эгмеден къуртардым. Бу хусуста манъа ярдымда булунып, беян иътизар эткен къале команданына тешеккюр телеграммасыны ёлламагъа мусааденъизни талап этем.