Июль вакъиалары ве Н.Челебиджиханнынъ учюнджи кере апсханеге быракъылмасы

Н.Челебиджихан не себептен миллий аскерий къысымларны мейдангъа кетирмек ичюн арекетлерини бойле бир сурьатларнен фааллештирмеге меджбур олды? Меселе шунда ки, Русиеде олаяткъан инкъилябий вакъиаларнынъ хаотиклиги, нетидже-и малюмсизлиги муайен бир къалыпкъа кирип башлай ве империянынъ буджакъларынынъ эр эки тарафындаки къуветлернинъ контурлары айдынлашмагъа юзь туталар. Русиеде эп теренлешеяткъан акимиет инкъиразы большевиклернинъ фааллешмесине земин ярата. Бинъ докъуз юз он еди сенеси июль учь-дёртте петроградлы большевиклернинъ силялы исьяны Русиенинъ чет-буджакъларында “анархо-большевизмнинъ чыкъышы», “инкъиляпнынъ аркъасына урулгъан дарбе” деген ибарелернен къаршыланып алынды. Хусусан Таврия губерниясында бир сыра партия ве сиясий тешкилятлар арасында бир чокъ наразылыкъларны къозгъады. Большевиклернинъ алып баргъан, ве яки алып бармагъа ынтылгъан къувет сиясетини Акъмесджитте Анатра заводында олгъан митинг иштиракчилери озь резолюцияларынен макъулледилер. Затен, бунъа заводгъа мутехассыслар етишмегени себебинден Петрограддан махсус кетирильген юз элли ишчининъ тесири олмадан къалмагъандыр. Бундан да гъайры Таврия губерниясындаки сиясий вакъиалар эсинтисине июль айынынъ орталарында шеэрлернинъ Думаларына отькерильген янъы сайлавлар да “озь исселерини” къоштылар. Къырымтатарлар бу сайлавларда секиз номерли джедвель боюнджа иштирак эттилер. Бу джедвель сайлавлар кетишатында Къырымнынъ чешит шеэрлеринде джеми экинджи ве бешинджи ерлер арасында булунды. Бу исе о девирде къырымтатарлар ичюн яхшы косьтергич эди. Меселя, Акъмесджит шеэр Думасына “къырымтатар джедвели” боюнджа беш адам, социал-инкъиляпчылар джедвели боюнджа бир къырымтатар сайланды. Кезлевде отькерильген сайлавлар исе пек фааль кечтилер. Сайлав кампаниясында хусусан социал-инкъиляпчылар ве къырымтатар миллий сиясий тешкилятлары, кадетлер активлик косьтердилер. Энъ чокъ рейни социал-инкъиляпчылар (беш бинъ еди юз етмиш еди рей) ве къырымтатарлар (эки бинъ учь юз сексен еди рей) алдылар. Ялынъыз Кезлев шеэр Думасында къырымтатарлардан он эки векиль сайланды. Къырымнынъ дигер шеэрлеринде де къырымтатарлар ярамай къазанчларгъа иришмедилер. Петрограддаки вакъиалар, оларнынъ Къырымда берген акс садалары, шеэрлернинъ Думаларына сайлавлар, чешит партия ве тешкилятларнынъ сиясий активлешмеси, бир джиан дженкининъ “узакъкъа сюрьмеси”, Русие империясындаки акимиет инкъиразы ве бундан келип чыкъкъан нетидже-и укъубетлер ве саире шейлер Н.Челебиджиханны кардиналь къарарлар къабул этмеге, Къырым Мусульман Иджра Комитетини эр насыл олса да Къырымны анархия эскенджесинден къуртармакъ, къырымтатарларнынъ бу сиясий, инкъилябий чарпышмаларда озь ана ватанында бешинджи колоннагъа чевирилип кетмемеси ичюн радикаль арекетлерге кечмеге меджбур эттилер. Петрограддаки большевиклернинъ силялы чыкъышларындан чокъ шейни анъламакъ, чокъ шейлерге пай бичмек мумкюн эди. Большевиклер Русиеде акимиетни озь эллерине алмакъ ичюн оны къангъа богъмагъа азыр эдилер. Н.Челебиджихан къырымтатарларны, Къырымны, ярымаданынъ миллий, диний, ыркъый менсюпликлерине бакъмадан бутюн эалисини къутургъан далгъалар киби котерилип келеяткъан ишбу бибашлыкълардан къорчаламакъ макъсадларында Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ арекетлерини бутюн кой ве шеэрлеринде къырымтатарларнынъ тешкилятланмасына, яни мааллий мусульман комитетлерини, генчлер, къадын-къызлар комитетлеринен бир сырада мусульман арбий къысымларыны ве оларда аскерий комитетлерни мейдангъа кетирмеге догърулта. Июль дёртте акъшам саат йигирми бир къарарларында Н.Челебиджихан къырымтатар батальонына келе ве аскерлер, субайлар эм де батальон комитетининъ азаларынен корюше. Прапорщик Шабаров батальоннынъ вазиети, казармадаки аят акъкъында къыскъадан малюмат бере. Муфти эфенди батальоннынъ кенди башына арекет эткенинден бойле чыкъылмаз сокъакъкъа тюшкенини ве мезкюр батальонны бугуньки мушкюль алындан чыкъармакъ ичюн кене де чаре булунаджагъыны беян эте ве аскерлерге мураджаат этип: “Аскер къардашлар! Хукюмет-и Мувакъатиее Къырым Мусульман Иджра Комитети намындан бердигим докладда керек Къырым полкунынъ бурая кельмеси ве керек бурада булунан мусульман аскерлеринен батальон ве полк тешкиль этильмесини истемектен макъсадымыз бу аскерлере иджап иттикте бекчисиз, мухафазасыз къалмыш Къырым ве Къырым койлеринде къарауллыкъ яптырмакъ эди. Затен, аскер эки вазифе иле багълыдыр: бири ватанны хариджий душмандан мудафаа, дигери ватан ве мемлекетни ихтилял ве анархиядан мухафаза этмектир. Иште, бугунь вазиетимиз анархия ичинде булуна. Бир чокъ ерлерде масум адамлар ольдюриле. Эгер Къырымны, койлеринъизни, догъмушларынъызны, кимсесиз къалгъан ана ве бабаларынъызны мухафаза этмек истерсинъиз, якъында Къырымгъа келеджек Къырым полкуна къошулынъыз. Бундан келеджек месюлиетни мен бойнума алам. Ялынъыз манъа бу месюлиетте иштирак этеджек адам беринъиз”, дей. Сонъра аскерий комитетнинъ янъы эркяны сайланды. Комитетнинъ реиси ве батальон командири Бурнашевнинъ ерине Шабаровны сайладылар. Бундан сонъ аскерлерни июль докъузда Акъмесджитке батальонгъа къайтып кельмек шартынен беш куньге изинли татильге йибердилер. Н.Челебиджиханнынъ бу арекети Таврия губерния комиссарлыгъынынъ юзюнде Русие Мувакъкъат Укюметини “раатсызлап” башлады. Къыскъа келям, Къырым Мусульман Иджра Комитети Къырымда

бутюн акимиетни кенди къолуна алмагъа тырыша, деп орталыкъны теляшкъа салдылар. Таврия губерниясында, бу джумледен Къырымда акимиет монополиясыны эльден къачырмамагъа тырышкъан губерния комиссарлыгъы, хусусан губерния комиссары, кадет Н.Богданов, дигер бир сыра партия ве тешкилятларнынъ етекчилери ве азалары Къырым Мусульман Иджра Комитетине ве онынъ лидери Н.Челебиджихангъа къаршы о я да бу дереджеде конкрет арекетлерге кечип башладылар. Къырымтатарларнынъ “Голос татар” газетасындан гъайры бутюн рус газеталары Къырым Мусульман Иджра Комитети алейхине ягъдыргъан ифтираларынынъ артыны кесмедилер, аксине эп арттырдылар, къуветлендирдилер. Губерния комиссарлыгъыны, Русие Мувакъкъат Укюметиндеки алий мертебели чиновниклерни Къырым Мусульман Иджра Комитети насылдыр бир партия ве я тар черчивели тешкилят дегиль де, бутюн бир миллетнинъ такъдири ичюн месулиетни озь узерине алгъан, бир чокъ меселелерни губерния комиссарлыгъы севиесинде дегиль де, Меркезий укюмет севиесинде мустакъиль аль эткен, дахилий ве хариджий сиясетини мустакъиль алып баргъан, озюнинъ миллий мустакъиллик огърундаки гъае ве адымларыны имае этмек ичюн арбий къысымларыны мейдангъа кетирип, ялынъыз къырымтатарларны дегиль де, юкъарыда къайд эткенимиз киби, бутюн Къырымны кенди имаеси астына алмагъа тырышкъан векялетли орган олмасы оларны къутуртмакътан къутурта эди. Хусусан къырымтатар миллий арбий къысымларыны мейдангъа кетирмек меселеси Н.Богданов ве Н.Челебиджихан арасында джиддий ихтиляфларгъа весиле олмакънен бир сырада Русие империясынынъ сынъырлары ичинде яшагъан, озь девлетчилиги ве сербестлиги огърунда курешке атлангъан бир халкъ ве рус самодержавиеси арасындаки ихтиляфкъа чевирилип кетмеге юзь тутты. Богданов-Челебиджихан ихтиляфы экинджисининъ якъаланмасына алып кельди. Онынънен берабер миллий аскерий болюнменинъ команданы субай Шабаровны да якъаладылар. Н.Челебиджихан ве Шабаровны айры-айры автомобиллерге отуртып, Севастопольге алып кеттилер ве апсханеге быракътылар. Лякин къырымтатарларнынъ къатты тазыйыгъы астында Н.Челебиджиханны эки куньге бармай ып азат эттилер, ондан афу сорамагъа меджбур олдылар. Бир къач куньден сонъ Шабаровны да азат эттилер. Бу ерде шуны къайд этмек керек ки, Н.Челебиджихан озь аятында дёрт кере такъиф этильгендир. Биринджи кере о даа Истанбулда окъугъан вакъытларында Тюркие укюмети генч Челебиджиханны анда олгъан инкъилябий арекетлерде иштирак этти, деп апсханеге быракъа. Экинджи кере, бинъ докъуз юз он алты сенесининъ сонъларында Багъчасарайгъалавасы ве айны заманда Акъмесджит уезди аскерий ишлер комиссиясынынъ реиси Сулейман мырза Къырымтаевнинъ “ярдымынен” аскерликке чагъырылып, джебэге ёлланылмаздан эвель оны орду хызметини ред эте, деп Акъмесджит апсханесине къапайлар. Ашагъыда Н.Челебиджиханнынъ учюнджи кере (бинъ докъуз юз он еди сенеси) ве дёртюнджи кере (бинъ докъуз юз он секиз сенеси) апске алынгъаны акъкъында сёз юрсетеджекмиз. Н.Челебиджиханнынъ биринджи ве экинджи кере апсханеге алынгъаны акъкъында олгъаны оладжагъы юкъарыда къайд этильген менбалар къыскъадан косьтерип кечмектелер. Шимдилик бу ильк эки такъиф боюнджа элимизде башкъа малюматлар ёкъ. Бу ёнелиште араштырмаларымыз девам эттирильмекте. Н.Челебиджиханнынъ учюнджи такъифи хусусында исе аз да олса айдынлыкъ багъышлагъан материаллар арасында А.Кричинскийнинъ китабыны ве онъа иляве оларакъ кетирильген бир къач весикъаны айтып кечмек мумкюн. (Къошма малюматлар ичюн ишбу китапнынъ «Весикъалар ве илявелер» къысымына бакъ. – Ю.Къ.) бинъ докъуз юз он еди сенесинде къырымтатар миллий -къуртулыш арекетининъ апогей ине еткен, озюне хас бир бурулыш нокъта олгъан мезкюр учюнджи такъиф боюнджа, хусусан Къырым девлет архивинде алып баргъан араштырмаларымыз бу меселеде муайен йылышувларгъа алып кельди. Белли бир микъдарда архив материаллары эльде этильди. Оларгъа эсасланып, Н.Челебиджиханнынъ учюнджи такъифи акъкъында бираз кенишче малюмат бермек истеймиз. Н.Челебиджиханнынъ къыскъа бир муддетке олса да, якъаланмасы ве апсханеге быракъылмасы Къырым джемиети ве джемаатчылыгъы арасында бекленильмеген къуветли акс садаларны догъурды, ярымададаки сиясий къуветлернинъ озьгюн такъсиматына алып кельди. Губерния комиссарлыгъы серин ельчиктен туфан асыл оладжагъыны ич де умют этмеген, умют эткен олса да та бу къадарлыкъ олмаз, деп беллеген эди. Н.Богданов губернияда, бизим мисальде Къырымда, ким шорбаджы олгъаныны нумайыш этмек истеди. Лякин онынъ бу арекети, Къырым Мусульман Иджра Комитетине, ве башта бир онынъ етекчиси Н.Челебиджихангъа, онынъ сарсылмаз сиясетине къаршы илян эткен “дженки” къырымтатарларны рухтан тюшюрмек, къырымтатарлар арасында умютсизлик урлукъларыны сачмакъ, керек олса адавет къозгъамакъ макъсадларыны козьде тута эди. Къырымтатарлар буны миллий дуйгъугъа баскъы, деп таныдылар ве бунынънен багълы бутюн арекетлеринде бундан келип чыкътылар. Асылында Н.Челебиджиханнынъ такъиф меселеси Къырымнынъ такъдирини аль этмек рычагларына саип чыкъмакъ огърундаки амансыз курешнинъ озюне хас бир джебэ ёлагъына чевирильди. Эгер даа терендже аладжакъ олсакъ Русие империясынынъ сынъырлары ичинде тюрк-татар ве мусульман къавымларынынъ инкъилябий арекетлерини фааллештирди, Мувакъкъат Укюметке, бильхасса Таврия губерниясынынъ алий мертебели мемурларына кенди къуветлерининъ такъсиматыны япмагъа меджбур этти. Н.Челебиджиханнынъ такъифинен багълы вакъиалар башындан Къырым уфугъынынъ узакъ бир кошечигинде бир къара нокътачыкъ олып корюнген булутчыкъдай кет-кете буюклеше, къоюра, ве кокни бутюнлей къаплая башлады... Къыскъа келям, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ озюнинъ миллий аскерий ордусыны мейдангъа кетирмек ичюн арекетке кечкени губерния комиссары

Н.Богдановны, керчектен де раатсызлай. Н.Богданов, А.Керенский къырымтатарларгъа миллий ордуны мейдангъа кетирмеге изин бермез, Русие Мувакъкъат Укюмети къырымтатарларнынъ бойле бир “бибашлыгъына” ёл къоймаз, деп тюшюнерек, бу меселедеки бутюн нокъта ве нокътачыкъларны ерли ерине къоймакъ ичюн губерния джемаат комитети иджра бюросынынъ топлашувыны отькере. Топлашувда Н.Богданов запастаки учь полктан айырылып чыкъкъан ве Акъмесджитте къалгъан мусульман ( рус идареси “къырымтатар” сёзю ерине эксери алларда “мусульман” сёзюни къуллана эди – – Ю.Къ.) аскерлеринен багълы меселенинъ вазиети акъкъында бильдирюв япа. Татар аскерлерине муфти Челебиев къолтута, оларгъа сиз бунынъ ичюн джезаланмайджакъсынъыз, бутюн месулиетни озь узериме алам, деп ишандыра. Прокурорнен олгъан корюшювде Челебиев кендисине къаршы косьтериледжек сучламаны ред этмеди, озь арекетлерини акъламагъа биле тырышмады, дей Н.Богданов. Сонъра июль онда Махкеме-и Шерриеде Н.Челебиджихан иле корюшкени, бу корюшювде Акъмесджит округ махкемесининъ прокуроры да иштирак эткенини, Н.Челебиджихангъа Мувакъкъат Укюметнинъ талапларына бойсунмакъ керексинъиз, деп айткъанларыны къайд этип кече. Н.Челебиджихан исе бу корюшювде Н.Богдановнынъ “я настаиваю” дегенине бакъмадан, “башладыгъы ишни нихаесине къадар алып бараджагъыны ве кендисининъ ялынъыз Дахлие назирине бойсунаджагъыны” бильдире. Шу куню Н.Челебиджихан, илериде юзь береджек вакъиаларнынъ ильк басамагъы олгъан ишбу корюшюв биткен сонъ, Н.Богдановгъа: ”Июль онда татар арбий къысымлары акъкъындаки меселе боюнджа бизде (Махкеме-и Шерриеде – – Ю.Къ.) олгъан мушавереде сизинъ айткъан сёзлеринъиз талапмы, я риджамы. Эгер бу риджа олса, оны язма шекильде бильдирменъизни риджа этем” метинли телеграмма ёллай юз йигирми докъуз. (Бу ве ашагъыда кетирильген телеграммаларнынъ асыл метинлери – – ишбу китапнынъ «Весикъалар ве илявелер» къысымында дердж олуна. – Ю.Къ.) Н.Богданов Н.Челебиджиханнынъ телеграммасыны алгъанынен, онъа: ”Ал-азырда шойле бир факт мевджут ки, Харбие назири тарафындан джебэге ёлламакъ ичюн къарарлаштырылгъан полклардаки татар аскерлерининъ бир къысымы озь вакътында джебэге ёлланылмадылар, айны шу аскерлер – – джеми бинъге якъын аскер – эвлерине даркъап кетти. Сиз аскерлернен сёйлешювлер алып баргъан эдинъиз ве олар озь арекетлерине Сиз къолтутасынъыз, деп анълагъанлар. Мен Мувакъкъат Укюметнинъ алий векили оларакъ, аскерлерге мураджаат этменъизни талап этем. Сизинъ мураджаатта аскерлернинъ Акъмесджитке кери къалдырылмадан къайтып кельмелери косьтерильмек керек. Олар Харбие назирининъ джебэге кетмек акъкъындаки эмирини мытлакъа эда этмелилер”, деп джевап яза. Губерния комиссары Н.Челебиджиханнынъ телеграммасында къоюлгъан суальге бойле джевап къайтара, даа догърусы озь къолунен озюне укюм имзалай. Н.Челебиджихан чар держимордаларынынъ тавурынен язылгъан ишбу джевапкъа сесленмекни кендиси ичюн бир урьметсизлик деп таный. Губерния джемаат комитетининъ иджра бюросы исе озь невбетинде, июль он дёртте Акъмесджит округ прокурорына Н.Челебиджихангъа къаршы джинаий иш ачмакъ ве онынъ, Таврия муфтисининъ фаалиети хусусында Мувакъкъат Укюметке бильдирмек акъкъында къарар къабул эте. Губерния комиссарынынъ адындан П.Бобровский топлашувнынъ къарарындан кочюрме япып, Акъмесджит округ махкемесининъ прокурорына: “Джемаат комитети иджра бюросынынъ къарарына мувафыкъ сизге риджада булунам: Таврия муфтиси Челебиевни ишбу кочюрмеде косьтерильген арекетлери ичюн зарур месулиетке чекинъиз ве нетиджелери акъкъында манъа тавсилятлы суретте бильдиринъиз”юз отуз эки, метинли телеграмма ёллай. Мезкюр къарарнынъ асыл нусхасы Акъмесджит округ махкемесининъ алельхусус ишлер боюнджа махкеме соргъуджысынынъ “Таврия муфтиси Челебиевнинъ девлетке хаинлик япувда къабаатлав акъкъында” (Джинаетлер боюнджа Къануннынъ юз докъузынджы маддеси) элли беш санлы (бинъ докъуз юз он еди сенеси) ишинде булуна. Айны шу элли беш санлы иштен анълашылгъанына коре, Акъмесджит округ махкемесининъ прокуроры М.Уманский бинъ докъуз юз он еди сенеси июль йигирмиде имзалагъан беш бинъ докъуз юз отуз алты санлы весикъада алельхусус ишлер боюнджа махкеме соргъуджысы В.В. Буримовгъа муфти “мааллий гарнизон аскерлерининъ бир къысымы Укюметнинъ джебэге ёлланмакъ акъкъындаки къарарыны эда этмеди, бу исе ...Русие девлетини сарымгъа алгъан чокътан-чокъ хаинликлерден биридир” дие къайд этерек, Челебиевни Джинаетлер боюнджа Къануннынъ аит маддесине бинаэн къабаатлап, онынъ узеринден соргъу ишини башламакъны теклиф эте. Н.Челебиджихангъа къаршы башлангъан баскъы Къырымнынъ бутюн кошелеринде буюк резонанс догъура. Къырымтатарлар губерния комиссарылыгъынынъ бу арекетлерини, юкъарыда къайд эткенимиз киби, къырымтатарларнынъ миллий менлигини акъаретлев, миллий дуй гъуны ашалав, деп таныдылар. Къырымнынъ дёрт бир кошесинден губерния комиссарлыгъынынъ адына наразылыкъ телеграммалары келип башлай. Июль он учьте Кезлев шеэри ве уездининъ къырымтатар талебелери комитети адындан имзалангъан шойле бир телеграмма келе: ”Халкъ тарафындан сайланылгъан Таврия муфтисине “талап этем” деп чыкъышта булунувларгъа къаршы наразылыкъ бильдиремиз, чюнки бойле чарелерге эски режим девиринде ёл бериле эди”юз отуз дёрт. Эртеси куню, июль он дёртте кене шу Кезлевде Мусульман комитети иджра эйетининъ февкъульаде топлашувы олып кече. «Халкъ тарафындан сайланылгъан Таврия инкъилябий муфтисине “талап этем” дие мураджаат этильмесине къаршы наразылыкъ бильдиремиз”юз отуз беш, деген телеграмма келе. Бойле телеграммалар Севастопольден, Судакътан, Ялтадан, Къарасувбазардан, Керчьтен ве ярымаданынъ бир чокъ дигер ерлеринден келе. Наразылыкълар далгъасы эп котерилир экен, губерния комиссары Н.Богданов озюни бу иштен четке алмагъа тырыша ве шу “далгъаларны тынчландырмакъ” меселесини озюнинъ ярдымджысы Биянкининъ узерине юклей. Озю исе бу вакъытларда губерниянынъ тышында, империянынъ пайтахтында булуна. Губерния комиссары вазифесини эда этиджи Биянки къырымтатар джемаатчылыгъындан кельген

наразылыкъ телеграммаларына, меселя, Кезлев мусульман комитети иджра эйетине язгъан джевабы киби: «Губерния джемаат комитетининъ иджра бюросы Богдановнынъ муфти Челебиевге нисбетен арекетлерини макъулледи ве Челебиевнинъ мусульман аскерлерининъ топлашувындаки чыкъышынен багълы фаалиетини тефтиш этмек ичюн Акъмесджит округ прокурорына махкеме ишини ачмакъны теклиф этти”юз отуз алты деп бир чешит джеваплар язып, меселени башындан аткъармагъа тырыша. Бу ерде даа бир фактны хатырлап кечмек джаиздир. Къырым Мусульман Иджра Комитети ве Махкеме-и Шерриеси тарафындан муфти эфендиге онынъ къырымтатар батальонына аттырткъан “янълыш адымыны догърултмакъны бойнуна алгъан” бир къач “дегенерат” Къырым Мусульман Иджра Комитети ве, бильхасса, муфти Н.Челебиджихан эфендининъ алейхине провакация башладылар. Губерния комиссарлыгъынынъ мезкюр къарары чыкъмагъангъа къадар татарнынъ менфаатыны тюшюнерек дегиль, тамамен ябанджысы олгъан ве къазаланып йыкъылгъан татарнынъ аркъасындан бир тепме даа ургъан Къырым имтиязлыларындан базылары арфе куню акъшам кендилерине сёз кечиребиледжек кишилерден муреккеп гизли бир “суикъаст” меджлиси япаракъ, муфти ве комитетнинъ алейхине Къырымнынъ эр тарафында пропаганда япылмасы, Комитеттен муфтининъ, Джафер Сейдаметнинъ ве Сеитджелиль Хаттатовнынъ чыкъарылмасы, зира, мезкюр эфендилер иш башында къалдыкъча Къырым мусульманларынынъ башындан беля эксик олмайджагъы, Челебиджихан эфенди муфтиликте булундыкъча яптыгъы ишлери иле къырымтатарына погромлар япылып, эписининъ сонъундан кечириледжеги (асыл метинде шай язылгъан – – Ю.Къ.) хусусындаки меселелер музакере этильди. Бу ишнинъ мейдангъа кельмеси ичюн Акъмесджит Джемиет Хайриеси, батальон тарафындан къувулгъан сабыкъ аскерий комитет азаларындан базылары, ве кене Акъмесджит мааллий комитети июль он бирде бутюн Къырымны топламакъ ичюн Къырымнынъ эр тарафына пропагандаджыларны ёлламакъ ичюн тахт-и къарар алдылар. Дегенератлардан базылары исе муфти узеринден махкеме прокурорына ве губерния комиссарына шикяет этерек, такъиф этильмесини риджа эттилер. Къырымтатарларны “къуртармакъ” федакярлыгъында булунгъанлардан Хуршуд мырза Къырымтаев байрамнынъ ильк куню Гримчанов ве Тонакъаев намлы адамларны янына аларакъ, иптида мусульманы чокъ олгъан Багъчасарайны аякъландырмакъ ичюн Багъчасарайгъа баш урмыш исе де анда башына келеджегини анълап, аман кери къайталар. Шу куню акъшам Акъмесджитте Хуршуд мырза Къырымтаев ве тарафдарлары бир меджлис даа япаракъ, гъарезгяране ниетлерини (ортагъа) къоймакъ истей. Хуршуд мырза Къырымтаев муфтининъ аттыгъы “янълыш адымлары” къырымтатарны белягъа огъратаджагъыны, атта прокурорнынъ биле муфтини такъиф этмек ичюн арамакъта олдугъыны сёйлеркен, меджлисте булунгъан йигит татарлардан Селим эфенди Меметов бу ишнинъ провокация олгъаныны анълаяракъ, ...шемшек чакъмасы къадар иджра-и тесир эткен: “Мырзалар, токътанъыз!.. Татарнынъ ёлуна къаршы чыкъманъыз. Текрар идиёрум, сакъынынъыз!” деген бу атешли сёзлери узерине провокация меджлиси дагъыла ве провокаторлар да табана къувет къачалар. Къырымтатарлар арасындан, хусусан мырза табакъаларындан базы кимселелер, Асан Сабри Айвазовнынъ сёзлеринен айтаджакъ олсакъ, дегенератлар Къырым Мусульман Иджра Комитетини танымагъа истемегенлери бу ерде турсын, юкъарыда кетирильген мисальдеки киби, Комитетке ве онынъ мааллий органларына къаршы арекет-и исьянлар япмагъа тырышып, джемаатны ызгъыштыралар, чешит тюрлю айнорлыкълар тюшюнип чыкъаралар. Бир мисаль даа кетирейик. Багъчасарай управасында хызмет эткен Саид мырза Къайтазов Яшлав къариесинде байрам намазындан сонъ джемааткъа хитабен сёйледиги фитнегяране нуткъында “татарлар кенди башларына иш ачмакъ истемишлерсе де олар бизсиз (мырзаларсыз) иш япмакътан аджиздирлер. Буюрынъ, элинъизе бирер сопа алып, башта Багъчасарайгъа, сонъра Акъмесджитке барып, бутюн комитетлерни джемиетлери иле берабер дагъытайыкъ!” киби пек чиркин сёзлер къуллангъан олса да мувафакъиет эльде этмеди. Кене шу, байрамнынъ ильк куню мырзалардан бири къырымтатарларны Комитет ве муфти алейхине аякъландырмакъ макъсады иле Къарасувбазаргъа бара. О да башына келеджегини анълап, кери къайтып келе. Къырым имтиязлыларынынъ бир куньде Къырымнынъ эр тарафында бойле провокация япмалары чул тутмады. Эбет, Н.Челебиджиханнынъ якъаланмасына базы бир “прогрессив” мырзаларнынъ губерния комиссарлыгъына япкъан шикяетлери Н.Богдановнынъ къолларыны чезмеге ярдым этти. Юкъарыда къайд эттигимиз киби, он мырза Акъмесджит округ махкемесининъ прокуроры бу ерде турсын, Севастополь контрразведкасына муфти Тюркие султанынен багълы деген дезинформацияны берелер бу ве губерния джемаат комитети иджра бюросынынъ къарары июль йигирми экиден июль йигирми учьке айланыр геджеси Н.Челебиджихан ве къырымтатар батальонынынъ команданы Шабаровнынъ якъаланмасы ве Севастополь апсханесине къапатылмасында муим себеплерден бири олды. Н.Челебиджиханнынъ якъалангъаны акъкъындаки хабер бутюн Къырымгъа, Русиенинъ тюрк-татар ве мусульман улькелерине йылдырым тезлигинде барып етти. Губерния комиссарлыгъы бойле бир реакцияны, акс саданы, бойле бир къозгъалувны ич де беклемеген эди. Олсун Акъмесджит, олсун Кезлев, Кефе, Ялта, Судакъ, Багъчасарай – орталыкъ къайнамагъа башлай. Губерния комиссарынынъ вазифесини эда этиджи Биянки деръаль Петроградгъа Ички ишлер назирлигине арбий телеграмма ёллай. “Мусульман Иджра Комитети, мусульман арбий тешкилятларнынъ аскерий комитетлери муфтини деръаль азат этильмесини талап этелер. Озь тарафымдан шуны бильдирем ки, муфтининъ такъиф этильмеси губерниядаки вазиетни, эалисининъ эксериетини мусульманлар тешкиль эткен дженюбий уездлерде вазиетни муреккеплештиреджек. Аджеле суретте эмирлер берминъизни риджа этем” дениле

телеграммада. Июль йигирми учьте саат он алтыда губерния идареханесинде губерния джемаат комитетининъ февкъульаде топлашувы отькериле. (Топлашув протоколынынъ асыл метини “Весикъалар ве илявелер” къысымында бериле. – Ю.Къ.) Топлашувда Акъмесджит шеэр комитетининъ, ишчи ве аскерлер депутаталары шурасынынъ, койлю депутатлар шурасынынъ, гарнизон комитетининъ, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ, Акъмесджит шеэр мусульман комитетининъ, украинлер комитетининъ, мусульман руханийлерининъ векиллери, арекетте олгъан экинджи ве докъузынджы ордулар Меркезий комитетлерининъ ве дигер тешкилятларнынъ векиллери иштирак эттилер. Гъает къызгъын кечкен бу топлашувда Севастопольге барып, Н.Челебиджихан ве прапорщик Шабаровнынъ такъифлерине даир меселени огренмек ичюн махсус делегация сайлайлар. Делегация эркянына арбий тешкилятлардан Кезмет (весикъада шай язылгъан, асылында Кязим – Ю.Къ.) Эмир Усеин огълу, Абдул Алим Галилев ве Мемет Хамтаев, украин иджра комитетинден прапорщик Волковскийве уйкен унтер-офицер Эурман, Къырым Мусульман Иджра Комитетинден Сеитджелиль Хаттатов, Ибраим (башкъа бир весикъада Амет – Ю.Къ.) Озенбашлы, Али Боданинскийве арекетте олгъан ордунынъ мусульман комитетининъ азасы прапорщик Мириев кирелер. (Дигер архив материалларына коре, мезкюр февкъульаде топлашувнынъ къарарына бинаэн Севастопольге, шеэр о вакъытларда да къапалы эди, кирмек ичюн шеадетнамелер ашагъыдаки аркъадашларгъа: прапорщик М.Д. Къазанджыгъа, уйкен унтер-офицер В.М. Журмангъа, Ибраим Озенбашлыгъа, Сеитджелиль Хаттатовгъа, Али Боданинскийге, Вели Ибраимовгъа, Кязим Эмир Усеинге, Сеит Мемет эфендиге ве В.В. Соколовгъа берильген – Ю.Къ.). Айны шу куню Биянки Севастопольге укюмет комиссары Никоновгъа ве Къале комиссарына телеграмма ёллай. «Контрразведканынъ эмирине бинаэн Таврия муфтиси Челебиев якъаланды. Татар эалиси къозгъалды, эксцеслер юзь бере биле. Контрразведканынъ башынен сёйлешювлер алып бармакъ ичюн Мусульман Иджра Комитети ве арбий тешкилятлар векиллерининъ Севастопольге барып кельмесини зарур деп таныдыкъ. Олар Севастопольге сербест кирсетильмеси акъкъында аджеле суретте эмир берменъизни риджа этем”юз къыркъ беш, дениле ишбу телеграммада. Эбет, муфтининъ такъиф этильмеси къырымтатар эалиси арасында бекленильмеген адисе-и вакъиаларны догъура биле эди. Чюнки ярымаданынъ къырымтатар эалиси энди атта бинъ докъуз юз он еди сенесининъ башындаки къырымтатар эалисине бенъземей эди. Онынъ сиясий активлиги о дередже оськенди ки, оны къолайлыкънен къоркъузмакъ ве бастырмакъ мумкюн дегиль эди. Шу себептен Биянки дженаплары Ялтагъа, Кефеге, Джанкойге, Кезлевге уезд комиссарларынынъ адына “Арбий ” грифли: ”Татарлар арасында эр анги ал-адиселер юзь берген такъдирде аджеле суретте телефоннен юз он секизинджи номерге (чанъ къакъып) бильдирменъизни риджа этем”юз къыркъ алты, деген мундериджели телеграммалар ёллай. Бунынънен бир вакъытта, къырымтатарларнынъ наразылыкъ акциялары кеткен сайын къуветлешип башлай. Губерния комиссарынынъ адына онларнен, юзлернен телеграммалар ёлланыла. Мезкюр наразылыкъ телеграммалары о я да бу дереджеде бири-бирининъ мундериджесине бенъзерлик ташыгъаны себебинден оларнынъ энъ характерли сойларындан бир къач данесини мисаль оларакъ кетиремиз. Меселя ярымаданынъ дженюбинден кельген сойларына бир назар ташлайыкъ. Ялта уезди мусульман комитетинден, Ялыбою къадын-къызлар комитетинден, татар генчлери комитетинден, Дерекой волость иджра комитети адындан Адаманов намлы эфендиден, ве дигер бир чокъларындан ёлланылгъан телеграммаларда шойле сатырлар бар: “Бутюн халкъ тарафындан сайланылгъан биринджи муфтимизнинъ азатлыкътан къанундан тыш марум этильгени мунасебетинен къатты наразылыкъ бильдиремиз, онынъ деръаль азат этильмесини, сербестлик принциплерини бозгъанларнынъ исе махкемеге берильмесини талап этемиз. Бизим муфтимиз контрреволюцион унсурларнынъ къурбаны олгъанына ишанчымыз кямиль”юз къыркъ еди. Ве, бойле телеграммаларны Гурзуф кой джемааты адындан Афуз Эбезлаев, Къызылташ мусульман къадын-къызлар комитети адындан Сайле Хамиль, Къызылташ кой комитети адындан Памухчы ве онларнен дигерлери ёллайлар. Биянки къырымтатарларны “тынчландырмакъ ве ихтирасларыны ятыштырмакъ” ве губерния комиссары Н.Богдановгъа къаршы котерильген наразылыкъ далгъаларыны контрразведкагъа къаршы догърултмакъ макъсадынен “муфти губерния комиссарынынъ дегиль де, арбий -инкъилябий акимиетнинъ къарары муджиби якъаланды ве ал-азырда Севастополь апсханесинде булуна”юз къыркъ докъуз, деген телеграммалар ёллай. Биянки тек бунынънен “сынъырланмай ”. О, Н.Челебиджихан энди азат этильген сонъ биле токътап оламай. Таврия муфтисини “арбийджеэттен дискредитация” япмакъ ичюн, Челебиджиханнынъ даимий яшав ери сайылгъан Кезлев шеэрине, гарнизон штабы команданынынъ адына “Таврия муфтиси Челебиевнинъ арбий ал-вазиети хусусында бильги берменъизни риджа этем», деп, июль йигирми алтыда дёрт бинъ эки юз отуз учь санлы телеграмма ёллай. Эртеси куню, июль йигирми едиде Иванов имзасынен Челебиев “июль бирде отькерильген арбиймуай ененинъ нетиджелерине коре, алтмыш беш литер А боюнджа биринджи разрядлы аскер оларакъ орду ве он алты бинъ секиз юз йигирми учь ополчениеге яракъсыз”юз элли бир деген джевап келе. Лякин губерния комиссарлыгъынынъ бу фенти де чул тутмагъан сонъ, июль йигирми секизде губерния комиссарынынъ ярдымджысы П.Бобровский Русие Мувакъкъат Укюмети харбие назирининъ адына ёллагъан учь бинъ секиз юз сексен эки санлы ве июль отуз бирде ёллагъан дёрт бинъ юз алтмыш секиз санлы шифрленген телеграммаларында муфти Челебиевнинъ июль йигирми учьте такъиф этильгени ве июль йигирми дёртте азатлыкъкъа чыкъармагъа меджбур олунгъаны акъкъында бильдиререк: “Рус эалисине “ардыэсабы” олмагъан белялар телюкеси догъмасын дие, Акъмесджиттеки мааллий арбий мемурларны Акъмесджит мусульман батальоныны джебэге ёлламакъ ве Къырымгъа Къырым атлы полкунынъ эскадронларыны

ёлламакъны токътатмакъны риджа эте”. Губерния комиссарлыгъы озюнинъ дигер телеграммаларында Акъмесджитке казакларны ёлламакъны сорай. Мезкюр телеграммаларнынъ нетиджесинде Баш штабнынъ (мобилизация болюги боюнджа) баш идареси бинъ докъуз юз он еди сенесининъ август айында Къырым атлы полкунынъ эскадронларыны Ново-Георгиевскте токътатты, Акъмесджит мусульман батальоныны аджеле суретте джебэге ёлламакъ, Акъмесджиттеки “запастаки отуз экинджи пияде аскерлер полкунда къалгъан эр насыл мусульман кадрларыны ёкъ этмек” хусусында косьтериш ве Одесса арбийокругынынъ команданына Акъмесджитке юз нефер казак ёлламакъ акъкъында эмир бере. Затен, иш-иштен кечкен, къырымтатарлар аякълангъан эдилер. Эр насыл шекильде олгъанына рагъмен, бунджа йыл гъафлет, тюшкюнлик юкъусында, рус самодержавиесининъ тикенли эльдивенлери ичинде джан чекишкен къырымтатар, артыкъ уянгъан эди. Бунда кефелилернинъ арекетлери айрыджа дикъкъаткъа ляйыкътыр. Меселя, Кефе мусульман комитети Н.Челебиджихан ве Шабаровнынъ такъифи ве азат этильмеси меселесинде озь къаттиетликлерини нумайыш эттилер. Кефе мусульман комитетининъ реиси Боралиев Н.Богдановнынъ адына наразылыкъ телеграммасыны ёлламакънен сынъырланмай, “бутюн бир халкънынъ векилини азатлыкътан марум эткен акимиетнинъ бойле арекетлерине наразылыкъ бильдирип” къабаатлыларнынъ къатты джезаланмасыны талап этип, Петроградгъа Мувакъкъат Укюметнинъ ве Бутюнрусие Мусульман шурасынынъ адларына телеграммалар ёллай. Айны шу куньлерде Къазанда экинджи Мусульман конгресси озь ишини башлагъан эди. Конгресске реислик япкъанлардан Буньямин Ахметов конгресс адындан Мувакъкъат Укюметке кескин мундериджели телеграмма ёллап такъиф себебининъ аджеле иляныны ве мааллий мемурларнынъ къанунгъа зыт арекетлеринден долайы мабюслернинъ деръаль азат этильмелерини талап эткен ве Русие мусульманларынынъ бу такъифни инкъиляпгъа нисбетен кериге къайтув арекети олгъаныны бильдиререк, андан джевап беклегенини къайд эте. Айны заманда Къазандаки конгресс Петроградгъа кендисининъ наразылыкъ нотасыны алий акимиетке такъдим этмек ичюн махсус бир эйет-и мурахас ёллай юз элли беш. Буньямин Ахметовнынъ Мувакъкъат Укюметке бойле бир телеграмма ёлламасы, Петроградда укюметнен агъыздан темаскъа кечильгени акъкъында Къырым Мусульман Иджра Комитетине телеграфнен бильдирмеси къырымтатар муневверлерине ве умумен миллетке чокъ къувет берген ве эеджаныны бус-бутюн арттыргъан эди. Бойлеликнен, Н.Челебиджиханнынъ такъиф этильмесинен багълы меселе Къырымны еринден тепрендирди. Акъмесджитке ярымаданынъ дёрт бир кошесинден он бинъден (башкъа малюматларгъа коре беш бинъден) зияде къырымтатары келе. Мусульман батальоны губерния джемаат комитетлери иджра бюросынынъ февкъульаде топлашувы отькерилеяткъан комиссарлыкъ бинасыны сарып ала.Нумайышчыларнынъ бир къысымы Акъмесджит апсханесини сарып ала, анда тинтюв отькермек ве муфтини азат этмек истейлер. Февкъульаде топлашувда сокъакътаки адамларны тынчландырмакъ, мусульман батальоныны топлашув отькерилеяткъан бина янындан четлендирмек макъсадынен Сеит Мемет эфенди, Кязим эфенди, подпоручик Мириев ве бир кишини даа нумайышчыларнен сёйлешювлер алып бармакъ ичюн векиль сайлайлар. (Бакъ. Иляве № эки). Олар нумайышчыларнен корюшелер, “муфти Севастополь апсханесинде булуна, о, андан тынчландырыджы телеграмма ёллады”юз алтмыш, деп ихтирасларны бираз ятыштыралар. Шуны да къайд этмек керек ки, Н.Челебиджиханнынъ апсханеден азат этильмесинен багълы вакъиаларда тек къырымтатарлар дегиль, ярымадада яшагъан дигер миллий азлыкъларнынъ, меселя рус, украин, еудий, белорус ве дигер топлумларынынъ векиллери де иштирак этелер. Таврия муфтисининъ такъифи ве сербест быракъылмасынен багълы вакъиаларнынъ акс садасы тюрк-татар ве мусульман улькелерини – Къазан, Кавказ мусульманларыны да къозгъай. Мезкюр такъиф акъкъында атта Алмания матбуатында бир сыра хабер ве макъалелер де дердж олунгъандыр. Н.Челебиджиханнынъ бойле бир къудретли тазыйыкъ, хусусан къырымтатар халкъынынъ тазыйыгъы астында апсханеден азат этильмеси къырымтатарларнынъ бинъ еди юз сексен учь сенесинден бу яна олгъан девирдеки ильк гъалебеси олды. Тек губерния комиссарлыгъына дегиль, атта Меркезий акимиетке озь сёзюни кечире биледжегини анълагъан халкъ шу тарихий эки кунь ичинде рухен денъишти, юрегине юрек, къуветине къувет къошулды. Н.Челебиджиханнынъ такъифи халкънынъ бирлиги ве бирдемлигини къавийлештирмеге, онынъ Къырым Мусульман Иджра Комитети этрафында даа сыкъы сарылмасына хызмет этти. Муфти Севастопольден Акъмесджитке келип чыкъкъанда къырымтатарлар демирёл вокзалында «станцияны сарып алып, Челебиджиханны вагондан омузларына алып, Меркезий Иджра Комитетинедже (аягъыны) ерге бастырмадан, эллери устюнде котерип кельдилер». Шу куню Махкеме-и Шерриеде Къырымнынъ эр тарафындан кельген мусульман мааллий комитетлерининъ реислери ве мааллий комитетлери олмагъан койлернинъ эалиси тарафындан сечилип, мында кельген джемаат векиллери съездинде Н.Челебиджихан чыкъышта булунып, джумледен шойле деди: “Эфендилер! Къырым Мусульман Иджра Комитети миллетнен къол-къолгъа берип чалышмакъны энъ буюк сеадет (деп) билир ве бугунь бурая кямиль хаишле кельген сиз – миллет векиллерине арз-ы тешеккюр этем. Мусульман Иджра Комитетине ве реисине олгъан урьметинъизге даима миннетдарым... Аркъадашлар, мусааденъизнен сизге бугуньки ишни анълатайым. Мен кендим бурада олмадыгъым алда март йигирми беште (бинъ докъуз юз он еди сенеси – Ю.Къ.) сайланып, Къырымнынъ диний ве миллий эр тюрлю мукъаддератыны

кендиме теслим эттинъиз. Къырым Мусульман Иджра Комитетине мени реис сайладынъыз. Мен о апрельде бурая кельдигимде аркъадашларыма Комитет ичерисинде къурмакъ истедигим тешкилятны арз эттим, олар да къабул эттилер, мен де анджакъ о куню ишке башладым. Аркъадашлар, Комитетнинъ вазифеси не эди, табиий эпинъиз билесинъиз. Комитетнинъ вазифеси – эр шей эди. О миллетке сеадет, нур, маариф бермеге борджлу олдугъы шу мемлекет ичерисинде умют ве ишанчыны мухафаза этмек ве онынъ вазифеси олдугъы киби, мейдангъа кельген, кельмеси ачыкъ-айдын олгъан эр тюрлю телюкени бир тараф эткен мемлекетни фелякет туфанларына, телюке гъаяларына юварланмакътан къуртармакъ да онынъ вазифеси эди. Бу насыл мумкюн ола билир эди? Мен та Одессадан келиркен, буны тюшюнген ве (шойле) деген эдим: инкъиляп гъамсыз, къасеветсиз, фелякетсиз олмаз. Онынъчюн мен бу фелякетлерни пек якъын коре эдим ве аля (даа) корем. Ве бу телюкелернинъ кет-кете артаджагъыны о вакъыт насыл иътираф эткен олсам, (шимди де) иътираф этем. Мен бир муфти сыфаты иле мемлекетнинъ илим ве маарифетини юксельтмеге борджлу олдугъым киби, Комитет реиси сыфаты иле эль-эльге беререк, мемлекетни бу туфан пускюрмелеринден къуртармагъа борджлу эдим. Учь сенеден берли Русиенинъ эр тарафында фелякетлер бир-бирини такъип этеркен, бу фелякеттен азаде къалгъан Къырымда да хурриеттен сонъра дахилий душманларнынъ къиямы иле эр кунь бир янъы фелякет догъып башлады. Зира, бир тарафтан отьмек къавгъасы, экинджи тарафтан шеэрли иле койлю, зенгин иле факъир, топракълы иле топракъсызларнынъ арасы олдукъча ачылмакъта. Ве бундан догъаджакъ интизамсызлыкълар гедже хырсызлыгъындан башлап, куньдюз халкънынъ козю огюнде адам ольдюрмеге къадар кетеджек эди. (Ал-ахвал) бойле олды. Бугунь буларгъа къаршы мен шу чарелерни тюшюнген эдим. Ново-Георгиевскте булунгъан Къырым атлы полку бурая кельмели ве бурада булунгъан дагъыныкъ пияде аскерлеримиз де айры бир батальон япылып, атлы полккъа къошулмалы ве олар Иджра Комитетининъ мураджааты иле этрафта булунгъан мааллий комитетлер вастасынен кой башына онар аскер къаравуллыкъкъа ёлланылмалыдыр. Анджакъ бу сурьат иле кунь-куньден арткъан хырсызлыкълар, олюмлер ве дигер телюкелернинъ огю алына билир. Мен бу меильде лейхамны Комитетнинъ мусаадеси иле комиссар Богдановгъа арз эттим. О, манъа не мусбет, не менфий бир джевап бералмады. О, ялынъыз мени башкъа бириси иле истишареге давет этти, о да Соломон Крым эди. Мен бу истишарени ич арзу этмедигим аньде, кене бардым. Соломон Крымнынъ не дейджеги эр кеске белли эди. О бу ишке ич разы олмады. О(нынъ) разы олмасы да бекленильмез эди. Чюнки о, бир кадет эди. Мен буларнынъ эписине рагъмен, кене сёзюмде сабит эдим. Арадан эки афта кечер-кечмез Кезлев фаджиасы юзь берди. Комиссар Богданов ишни манъа хабер этти. Бирликте анда бардыкъ, ишнинъ огюни алдыкътан сонъра, бойле арз этильмеген фаджиаларнынъ бир даа текрарланмамасы ичюн анда бир татар участкасы, татар комиссарлыгъы тешкиль этильмесине къарар бердик. Бу вакъиаларнынъ юзь берген вакъытында бир иш япып оламайджагъына эмин олып, ич бир тедбир корьмеден сырджы киби къалгъан (бойле бир полкнынъ) команданы Богдановнынъ узурына (келип) бу ишлернинъ огюни къара кучь иле (зорбалыкънен – – Ю.Къ.) алмакъ мумкюн олмагъаныны (айткъан). Ве, бинаъалийе, кендиси бир тедбир корьмеге джурьат этип оламагъаныны сёйледи. Мен бу арада Богдановгъа: “Шимди бурада татар аскери олгъан олса иш бойле олур эдими?” – деген суаль бердим ки, орадан башыны букти, та Акъмесджитке кельди. Бу арада Севастопольге кельген харбие назири Керенскийге айны лейханы такъдим этип, рухсет алдыкъ. Берильген рухсетнинъ иш олып мейдангъа кельмеси кечиктигинден мен Петроградгъа кетип, Мувакъкъат укюметнен бу хусуста корюштим. Мен кендим даа бурая кельмеден, атлы полкнынъ Къырымгъа кельмесине эмир берильген эди. Бурадаки пек чокъ иш хызметчилери тарафындан Петроградгъа чешит телеграммалар кете ве аскер бурая кельсе онъа ер булунырмы, (деген) суаллерни бере эдилер. Мен кельдигим заман пияде аскерлер де айырылгъан, кенди тешкили иле огъраша эди. Чокъ кечмеден аскерлер арасында отуз экинджи полккъа къошулмакъ фикири чыкъкъаныны эшиткен эдим. Ве бу хусуста изаат истемек ичюн (онынъ) реиси Алиевни чагъырдым. Манъа Бурнашев келип, меним аскерий комитетке кельмемни теклиф этти. Мен ресмий суретте чагъырылдыгъым заман бараджагъымны айттым...”юз алтмыш учь Сонъра шу съездде Н.Челебиджихан июль йигирми экиден июль йигирми учьке айланыр геджеси оны насыл такъиф эткенлери акъкъында къыскъадан изаат берди. О, джумледен шойле деди: ...“Гедже саат дёртлерде мен язы язмакънен мешгъуль эдим. Арасы кесильмеден, он дакъкъа чынгъыракъ отьти. Хызметчилер хаста эдилер. Къапыгъа кендим кельдим. “Ким о?” – деп сордым. “Начальник милициям, манъа Челебиев керек” – деди. Мен бираз сабыр этерек: “Челебиев тюшюнсин” – дедим. Дёндим, турдым, тюшюндим. Оларгъа къапыны ачмасам, олар я сабагъа къадар беклейджеклер, я да эски къапыдан, пенджереден атаджакълар. Къуршун манъа токъунса пек аля, я гуняхсыз хызметкярларгъа токъунмакъ ихтималы бар, ал-хасиль къапыны ачмакъны иджап этмекте. Хызметкярларгъа сёйледим. Къапыны ачтылар. Он-он эки киши ичериге толушты. Башларында милиция башы, ичлеринде эр чешит адамлар бар. Мени такъиф этмеге кельгенлерини айттылар. Эллериндеки кягъытлардан анълашылгъаны (на коре) олар контрразведка бюро(сынынъ) адамлары олып, баш назирге къадар эр кимни такъиф этмеге акъ ве селяхетлери бар. Мен оларгъа къаршы дедим: “Мен муфтийим, бурасы меним эвим. Дахлие назиринден рухсет алмадан, мени такъиф этмеге кимсенинъ акъкъы ёкъ. Ким де мени акъсыз такъиф этмек истесе, мен ич бир заман теслим олмам ве бунынъчюн эр шейге азырым. Сизинъ бу арекетинъизге наразылыкъ бильдирем ве бильдиреджегим. Лякин (сиз) Мувакъкъат Укюмет тарафындан тэсис этильген бир муэссиседе булунасынъыз, сизге къаршы да кельмей им ве гонъюлли оларакъ да сизинънен кетмей им.

Къара кучь къулланыр исенъиз, анджакъ о вакъыт кетерим», дедим. Меним бу сёзлерим озь еринде (олса да) Акъмесджит контрразведка бюросынынъ адамындан башкъалары ишке киришеджеклерини айтып, чекильдилер. О ишке башлады. Ве манъа кетмек теклифинде булунды. Мен юкъарыдаки сёзлеримни текрарладым. Сюнгюли аскерлер къара кучь иле мени алып кеттилер. Мен насыл исе де кендими мабюс саймагъанымны сёйлеп, бу арекетке наразылыкъ бильдирдим. Севастопольде айны сёзни, айны наразылыкъны текрарладым. Мабюс олмагъанымны оларгъа да иътираф эттирип, о ёлда протоколгъа кечирттим ве бу суретле муфтиликни контрразведкагъа боюн эгмеден къуртардым. Бу хусуста манъа ярдымда булунгъан Къале команданына тешеккюр телеграммасыны ёлламагъа мусааденъизни талап этем...”юз алтмыш дёрт Вельасыл, Къырым Мусульман Иджра Комитети Н.Челебиджиханнынъ ишбу такъифи ве онынъ нетиджелеринден олдукъча семерели файдаланмагъа къарар бере. Башта бир, мезкюр такъифнинъ баш себепчиси олгъан губерния комиссары Н.Богдановны вазифесинден эндирмек, ве, бунынънен Къырымнынъ ичтимаий -сиясий аятына пек буюк тесир быракъкъан кадетлер партиясыны – – Богданов кадетлер партиясынынъ губерниядаки ячейкасынынъ фааль азаларындан бири эди – мевджут муитте “оюндан чыкъармакъ” керек эди. Н.Челебиджиханнынъ такъифи исе бунда тамам эльверишли бир фурсат эди. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ уджюмкяр дарбесине огърагъан Н.Богданов исе Н.Челебиджиханнынъ такъиф этильмесини Севастополь контрразведкасынынъ устюне юклемеге не къадар тырышмасын, энди иш-иштен кечип, аякълары астында атешлер янмагъа башлагъан эди. Амельде муфтини контрразведка якъалады. Я губерния джемаат комитетлери иджра бюросынынъ бу хусустаки къарары? Оны къайда гизлемек мумкюн? Рус газеталарында Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ алейхине язылгъан макъалелерни, дердж олунгъан бентлерни къайда гизлейджексинъ?! Н.Богданов къырымтатарлар арасында кендисине нисбетен артаяткъан наразылыкънынъ, эп юкселеяткъан инкъилябий далгъаларнынъ огюни алмакъ, я да энъ олмагъанда шу далгъаларнынъ дарбе къуветини эксильтмек макъсадынен Акъмесджитте, Багъчасарайда ве дживарларында «бекленильмеген буюк тертипсизликлер» юзь бермесин дие махсус къарар къабул эте. Мезкюр къарар туташып тургъан атешке тёкюльген ягъгъа чевириле ве губерния комиссарлыгъы ишбу къарарны лягъу этмеге меджбур ола. Къырымтатарлар Богдановнынъ истифагъа чыкъарылмасыны кесен-кес талап этелер. Лякин Къырымда мевджут олгъан инкъилябий -демократик тешкилятларнынъ эксериети Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ бу къарарына къаршы чыкъалар. Къырым Мусульман Иджра Комитети исе озь невбетинде июль йигирми беште Акъмесджитте отькерильген къырымтатар халкъы векиллерининъ съездинде къабул эткен къарарларыны къатиетликнен имае эте, ве оларнынъ бир шартсыз эда этильмесинде принципиаллик косьтере. Эм де мында меселе ялынъыз губерния комиссары Богдановнынъ шахсиетинде дегиль эди. Губерния комиссарлыгъы къырымтатарларны Русиеге къаршы суикъаст япмакъ истейлер, деп къабаатламагъа тырыша. Ве бу тюшюнджелерини ярымада эалисининъ мийине синъдирмеге чалыша. Комиссарлыкъ эйетининъ топлашувында Богданов Челебиджиханнынъ такъифи ве азат этильмеси акъкъында чыкъышта булуна, бутюн къабаатны муфтининъ узерине юклемеге тырыша. Июль айынынъ сонъларында Акъмесджитке Н.Челебиджиханнынъ такъифи боюнджа меселени ресмий суретте огренмек ичюн Одесса арбийокругындан генерал-лейтенат Развадовскийнинъ етекчилигинде нуфузлы комиссия келе. Комиссиянынъ эркянында Романия джебэси, Севастополь ве Къараденъиз флоту аскерий комитетлерининъ векиллери, бунынъ киби де Акъмесджиттеки тешкилятлардан гарнизон меджлисининъ реиси Кравченко бар эди. Шусы меракълы ки, мезкюр комитетнинъ эркянында Мусульман Иджра Комитетининъ бир векили ёкъ эди. Асылында комиссия ялынъыз Челебиджиханнынъ такъифинен багълы меселени дегиль де, татарларнынъ такъифинен багълы “чыкъышларны» да огренип чыкъмакъ керек эди. Лякин рус демократлары миллий меселеде “чакъмай ” эдилер. Вельасыл, укюмет комиссиясы насыл къарар чыкъараджагъы кунь эвельден белли эди. Июль отуз бирде губерния джемаат тешкилятларынынъ махсус бу меселе боюнджа ишчи ве койлю шуралары депутатларынынъ, джемаат комитетлери векиллерининъ, эрзакъ ве земство идарелери реислерининъ, уездлер комиссарларынынъ иштиракинде отькерген мушавересинде ишбу комиссиянынъ Н.Челебиджиханнынъ меселеси боюнджа резолюциясы окъуп эшиттирильди. Мушаверенинъ ишинде иштирак этмек ичюн Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ векиллери Дж.Сейдамет, С.Хаттатов, А.Озенбашлы, Х.Тынчеров, Дж.Аблаев ве А.Боданинский давет этильдилер. Одессадан кельген нуфузлы комиссия Н.Челебиджихан Севастополь контрразведкасы тарафындан такъиф этильди, губерния комиссарлыгъы муфти узеринден джинаий иш ачкъанда “девлет мудафаасынынъ менфаатларындан” ёлбашчылыкъ алды, ве барышыкъ муваззанатыны бозмамакъ ичюн сербест быракъылды, деген къарар чыкъара. Комиссия меселенинъ асылына токъунмай. Шунда С.Хаттатов сёзге чыкъа, ве: “Бу весикъа эсас меселени аль этмей, аксине бутюн бу ишнинъ провокациядан ибарет олгъаныны исбат эте. Челебиджихан къабаатлымы? Не себептен бунъа эбет ве я ёкъ деп айталмадылар? Чюнки о, къабаатлы дегиль, буны иътираф да этип оламазлар. Бундан да гъайры бу эйетнинъ бизге, бизим муфтимизге таалюкълы олгъан бир меселени огренмеге кельген экен, онынъ эркянында бизден де бир азанынъ булунмасыны теклиф биле этильмегенини эпимизнинъ алейхимиздеки тюшюндженинъ ве осал фикирде олгъанынъызнынъ бир ифадесидир. Бинаъеналейх, бизим булундугъымыз бир эйеттен чыкъкъан бу

къарарларны къабул дегиль, музакересинде де иштирак этмейджекмиз”юз алтмыш секиз, деп комиссияны къатты тенкъидгъа огърата. Мушавереде Дж.Сейдамет позициягъа хас антипозиция къабилинде япкъан бир саатлик чыкъышына екюн чекерек, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ тек бу меселеге дегиль, умумен къырымтатарнынъ кенди мустакъиллигине, туткъан кенди ёлунда не дередже къаттиетлик ве принципиаллик косьтергенини нумайыш этти, ве, джумледен шойле деди: “Биз шимдигедже эзилип кельген мусульман видждан-и миллиесини артыкъ эздирмемек ве миллий укъукъларымыз ве динимизге къаршылыкъ косьтергенлерни джезасыз быракъмамакъ истеймиз... Рус инкъиляпчылары бизимнен эмекдашлыкъкъа къыймет кесер экенлер, хакънынъ, адалетнинъ ерине кельмесинде бизге ярдым этерлер. Акси такъдирде биз озь ёлумызны озюмиз бильген шекильде мудафаа этеджекмиз. Бу юзьден Къырымда ортагъа чыкъаджакъ анархиянынъ месулиети де эр алда бизге аит олмайджакъ”юз алтмыш докъуз, деди. Бойлеликнен, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ Богдановнынъ меселеси боюнджа къабул эткен алты маддеден ибарет Беяннамеде (Бакъ. Иляве № бир) артыкъ Къырым Мусульман Иджра Комитети ве онынъ етекчилери илериде насыл арекет этеджеклерини ачыкъ-ачыкътан илян этелер. Мезкюр весикъанынъ экинджи маддесинде: “Эгер Къырымда анархия чыкъар исе, къуветимиз еткени къадар онынънен курешмеге, сульх ве барышыкънынъ мухафазасына, инкъиляп ве хурриетнинъ мухафазасына мустакъиль суретте чалышаджагъымызны беян этемиз... Бизлер бугуньден итибарен, Къырымда баш котерген ихтиляльге дженк илян этемиз”юз етмиш, денильген сёзлерни бир даа тасдыкълай. Къырым Мусульман Иджра Комитети илеридеки куреш ёлунда бу сёзлернинъ бир арифинден биле четке чекильмей. Вельасыл, къырымтатарларнынъ бу Беяннамеси ярымададаки сиясий партияларгъа буюк бир тесир быракъа. Губерния комиссарынынъ векили Биянкинен Ишчи ве аскерлер шурасынынъ реиси Новицкий Н.Челебиджиханнен корюшмек ичюн Мусульман Иджра Комитетининъ идареханесине келелер. Н.Богдановнынъ инкъилябий комитеттен чыкъарыладжагъыны ве губерния комиссары вазифесинден алып ташланаджагъыны бильдирелер. Чокъкъа бармадан, Русие Мувакъкъат Укюмети Н.Богдановнынъ ерине губерния комиссары оларакъ Биянкини тайинлей юз етмиш эки. Бинъ докъуз юз он еди сенеси июль йигирмиде Н.Челебиджихангъа къаршы ачылгъан джинаий иш боюнджа тефтиш та ноябрь айынынъ башларынадже узанып кете. Ниает, бинъ докъуз юз он еди сенеси ноябрь алтыда Н.Челебиджиханнынъ “ишинен” огърашкъан айны шу махкеме соргъуджысы В.В. Буримов «Джинаетлер боюнджа махкеме Низамнамесининъ эки юз етмиш единджи маддесине эсасланып, муфтининъ арекетлеринде джинаий ренк олмагъаны себебинден мезкюр ишни токътатмакъ акъкъындаки къарарны Акъмесджит округ махкемесине такъдим эте. Н.Челебиджиханнынъ учюнджи такъифи ве онынъ этрафында олгъан вакъиалардан шуны хуляса этип айтмакъ мумкюн ки, бу энди къырымтатарларнынъ миллий -къуртулыш ёлундаки экинджи буюк гъалебеси эди.

ЦГААРК. Ф.Р - бинъ алты юз докъсан дёрт. оп. Бир. Д.Алтмыш учь., л. л.Элли учь, элли дёрт; Сабри А. (юз йигирми бир).