Шанлы, шерефли, чытырманлы тарихымызнынъ саифелери

Багъчасарай, бинъ докъуз юз он еди сенеси, ноябрь учь. (эски эсап). Тарих не боран, не де сакин акъкъан бир озенчик. О – вакъыт ве месафенинъ махсулыдыр. Оны вакъыт ве месафе, ве шу эки несне арасында келип кечкен инсанлар. Биз онъа, не къадар вакъыт кечкенине бакъмадан, артта насыл бир месафе къалгъанына эмиет бермеден, эп оны огренмеге, гизли, къаранлыкъ, эксери алларда чыбалыкъ, сахтелештирильген саифелерини къарыштырмагъа тырышамыз. Затен, вакъыт ве месафеде ич бир шей джоюлмай. Вакъыт не къадар къарсанбалы, месафе исе не къадар чытырманлы олмасын, олар бизни эписи бир кендине чеке, тарих бизни, биз исе озь невбетимизде тарихны огренмеге ынтыламыз.

***

Иште, Багъчасарай. Багъчасарай къырымтатар халкъынынъ шанлы ве айны заманда фаджиалы, къадимий тарихында бу вакъыт ве месафени багълагъан ве эдебиен багълайджакъ бир нокътадыр. Биз девлетчилигимизни бу ерде джойдыкъ, арадан бир бучукъ асыр кечкен сонъ бу ерден башлап тиклемеге ант эттик ве бугуньде-бугунь дикъкъатымызны, къальб тепрентилеримизни бу ерге муджесселемлештиремиз. Иште. Багъчасарай. Бинъ докъуз юз он еди сенеси. Къарсанбалы, чытырманлы бинъ докъуз юз он еди сенеси... Февраль инкъилябы. Кенди зулумы астында асырлар девамында юзлернен миллетлерни эзип, ёгъурып кельген Русиенинъ, рус самодержавиесининъ темеллерини сартсыткъан, дюнья кочерини башкъа бир сурьат ве ольчюлерде айландыргъан февраль икъилябы. Чар тахтындан эндирильди. Петербургда акимиет Мувакъкъат Укюметнинъ элине кечти. Къырымтатарлар да чарлыкъ режимининъ къанлы чызмалары астындан къуртулып, янъы кунеш догъмакъта деп, къолларына къызыл байракъларны алып мейдан ве сокъакъларгъа чыкътылар. Девир ташкъынланды. Къырым ве къырымтатарлар бельгисиз бир учурым башына келип къалдылар. Русие мусульманлары киби, къырымтатарлар да Русиенинъ мойсасындан къуртулмакъ огърунда йылларнен ичлеринде яшатып кельген арзу-умютлерини амельге кечирмеге бельсендилер. Миллетимизнинъ энъ федаий, энъ джесюр эвлядлары миллетке баш олдылар. Номан Челебиджихан, Джафер Сейдамет ве онларнен дигерлери миллетни, Къырымны Русиедеки бозгъунлыкълардан къуртармакъ, миллетнинъ атаджакъ адымларыны къатиетликнен бельгилемек ичюн умумкъырым тешкилятыны къурмакъ пешине тюштилер. Ве бинъ докъуз юз он еди сенеси март йигирми беште Акъмесджитте бир бучукъ бинъден зияде миллет векиллерининъ иштиракинде Мувакъкъат Къырым Мусульман Иджра Комитетини къурдылар ве шу комитет апрель бештен итибарен, там манасы иле ишке киришти, эминлик ве федаийликнен курешке атланды. Ишбу съезд къырымтатар миллий къуртулыш арекетининъ не дереджеде азырлыкълы олгъаныны косьтерди ве аль олунаджакъ сиясий ве ичтимаий меселелернен бир сырада миллий -медений меселелерни де огге сюрди. Къырымтатар халкъынынъ миллий, медений, диний аятларынен багълы бутюн меселелерни оларнынъ озьлерининъ къолларына бермек, чарлыкъ режими девиринде “реформа” япылгъан бутюн диний муэссиселерни лягъу этип, оларны янъыдан тесис этмек, къырымтатарларнынъ бутюн миллий, медений аятынынъ идаресини ве миллий ихтияджларнен багълы миллий муэссиселерни тесис этмек киби муимден-муим меселелернинъ тешкили ве эдасына киришильди. Чаризм девиринде къапатылгъан мектеп ве медреселер ачылмагъа башладылар. Мусульман диний идареси, вакъуфлар исляхлар ёлуна миндилер. Медениет джанланмагъа юзь тутты. Ве, бу ишлер, эльбет де, Багъчасарайдан башланды. О девирде бу ёнелиште мисли олмагъан адым атылды. Багъчасарайдаки Хансарай кендисининъ екяне саиби – къырымтатар халкъына къайтарылды. Лякин джиан мимарджылыкъ санатында озьгюн, алтын арифлернен язылгъан бир саифени тешкиль эткен Хансарайгъает аджыныкълы алда булуна эди. Он алтынджы асырнынъ башында къурулгъан, Къаплан Герай ханлыкъ япкъан девирде, яни бинъ еди юз отуз алты сенесинде рус фельдмаршалы Б.Миних тарафындан якъып, куль-виран этильген, бинъ еди юз къыркъ сенеси Селямет Герай тарафындан гъайрыдан къурулгъан, бинъ еди юз сексен учь сенеси Русие тарафындан забт этильген сонъ, Русие девлетининъ «тахт-и хазинесининъ мулькю» оларакъ илян этильген, бинъ еди юз докъсан еди, бинъ секиз юз элли секиз ве бинъ секиз юз докъсан учь сенелеринде “къайта къурулгъан”, “реставрация” япылгъан Хансарайнынъ бинъ докъуз юз он еди сенесиндеки алы (бугуньки алы да мына санъа чеки басмай – – Ю.Къ.) къырымтатар халкъынынъ юрегине урулгъан къанлы пычакъны анъдыра эди. Бинъ секиз юз докъсан дёрт сенеси Русие Бедиий академиясынынъ Археология комиссиясынынъ мектюбине бильдирген джевабы (бельки укюми – – Ю.Къ.) дегиль тек къырымтатар миллетининъ, бутюн джиан санат джемаатчылыгъынынъ бетине урулгъан шамар олды: “Абиденинъ бедиий эмиети о къадарлыкъ юксек дегиль, шунынъ ичюн де о айрыджа масрафларгъа ляйыкъ сайылмай ”эки юз он еди. Бу, эльбет де, Русиенинъ шовинистик-бюрократик аппаратынынъ къырымтатарларгъа нисбетен тутып кельген ёлундаки бир ташчыкъ киби корюне билир. Лякин сёз къадимий бир миллетнинъ маневий зенгинлиги акъкъында кете де! Археология комиссиясынынъ азалары бу бюрократик машинаны аз да олса кенди тарафына бура бильдилер. Хансарайны реставрация япмакъ ичюн араштырмалар башланды ве араштырув ишлери бинъ докъуз юз он дёрт

сенесинедже, яни Биринджи джиан дженкинедже алынып барылдылар. Биринджи джиан дженки, бинъ докъуз юз он еди сенесининъ февраль инъкилябы Хансарайны, юкъарыда айткъанымыз киби, даа да телюкели вазиет астында къалдырды. Сентябрь йигирми алтыда Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ топлашувында Хансарайнынъ ве умумен Къырым ярымадасында булунгъан къырымтатар тарихий, медений абиделерининъ такъдири акъкъындаки меселе пек кескин къоюлды. Мезкюр топлашувда бу меселе боюнджа мешур къырымтатар рессамы, тарихчы, санатшынас, этнограф, джемаат эрбабы ве сиясетчи Усеин Боданинский чыкъыш япты. Хансарайнынъ миллетимизнинъ козю огюнде ёкъ олып кетеяткъаныны айрыджа къайд этерек, Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ музакереси ве такъдимине кенди теклифлерини киритти. “Хансарай – – къырымтатарларнынъ тарихий вариетидир, – деди У.Боданинский озь чыкъышында. – Къырым Мусульман Иджра Комитети къырымтатарларнынъ толу векялетли демократик меркезий органы оларакъ губерния комиссарынен анълашып, къырымтатар санат абидесининъ такъдирини аль этмекни озь къолуна алмакъ ве Багъчасарай территориясында эм де онынъ дживарларында булунгъан дигер абиделер боюнджа мувакъкъат директорны тайинлемек керек ... Медениет боюнджа алынып барыладжакъ ишлер бир вакъытларда улу санат абиделерини яраткъан къырымтатар халкъына мувафыкъ олмалы ве бир заманларда къудретли ве медений халкъ оларакъ миллий издешлик ёлуна къайтмалы”. Къырым Мусульман Иджра Комитети Багъчасарайдаки Хансарайны ве Багъчасарай эм де онынъ дживарларындаки дигер абиделерни идаре этмек ичюн месулиетли оларакъ У.Боданинскийни тайинледи. Хансарайда миллий музей ачылгъан сонъ У.Боданинскийшу музейнинъ директоры олды. Чар истибдаты девиринде эзилип, бичаре бир алгъа къалдырылгъан къырымтатар миллети гъайрыдан догъувгъа, гъайрыдан джанланувгъа, аякъкъа турмагъа, Русиеден эсип келеяткъан анархиягъа къаршы курешмеге атланды. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ къарарына бинаэн Багъчасарайда дёрт медений - ярыкъландырув муэссисесини ачмакъ ичюн къарар къабул этильди: бир. Хансарайда миллий музей. Эки. “Зынджырлы медресе” янында дарульфунун. Учь. Исмаил Гаспринский адына дарульмуаллимат (оджалар семинариясы). Дёрт. “Орта медресе”де бедиий -санайы мектеби. Сонъки вакъыткъадже “Орта медресе” бинасында Къызыл Хач джемиетининъ лазарети булуна эди. Къырым инкъиляп атешинде тамам къайнап тургъан бир девирде, большевиклер сабыкъ чарлыкънынъ бутюн территориясында “ур да йыкъ” сиясетини амельге кечирип башлагъанда, анархия ат ойнаткъанда къырымтатарлар медений къуруджылыкъ ишлерине къавий янашалар, якъып-йыкъмагъа дегиль де, миллет олып яшамакъ огърундаки макъсадларына тараф адым аталар. Бойле бир девирде бу типтеки миллий -медений муэссиселерни ачмакънынъ озю бир къараманлыкътыр. Не исе де, Къырым Мусульман Иджра Комитети мезкюр муэссиселерни ачмакъны бинъ докъуз юз он еди сенесининъ ноябрь учьне къарарлаштырды. Отькериледжек бу мерасимлерге Къырым Муфтиси Номан Челебиджихан азретлерини ве Къырымда арекет эткен бутюн къырымтатар тешкилятларындан бирер-экишер адамны давет этмеге къарар берильди. Ноябрь учьте Багъчасарайгъа бир къач бинъ адамнынъ келеджегини козь огюне алып, Хансарай ве миллий музей хадимлеринден, Багъчасарай шеэр идареси, къырымтатар оджалар комитети, генчлер комитети, къырымтатар къадын-къызлар комитети ве къырымтатар эснафчылар джемиетлерининъ векиллеринден ибарет махсус комиссия мейдангъа кетирильди. Мезкюр тантаналы мерасимлерге сиясий характер бермемеге къарар берильди. Комиссия азаларынынъ эксериети бельгиленген тедбирлер не къадар байрамане, тантаналы, муим олмасынлар, Ватанымыз гъает агъыр бир муитте булунгъаныны козь огюне алып, мезкюр медениет байрамына сиясий ренк бермек олмаз, деген фикирде эдилер. Шу себептен де, онынъ иштиракчилерине махсус даветнамелер ёлламайып, ялынъыз газеталардаки илянларнен сынъырланмагъа, Хансарайда ич бир тюрлю байракъ котермемеге, ялынъыз ихтиядж олгъан такъдирде инкъиляп байракъларыны котермеге къарар берильди. Комиссия азалары тантаналарнынъ эсас макъсады оларакъ “музейге ве миллий тасиль оджакъларына ярдым оларакъ пара топламакъ», деп косьтермеге тырышмакъ керек деген фикирни огге сюрдилер. Эльбет де, ноябрь учьте оладжакъ тантаналы тедбирлерни азырлав ве отькерюв боюнджа тешкилий комиссия азаларынынъ газета саифелеринде бойле бир саде пропагандасы бираз анълашылмай. Бу адий пропагандамы, ёкъса мезкюр мукъайтлыкънынъ артында башкъа бир шейлер даа бармы? Табиий. Чюнки бу тедбирлернинъ тешеббюсчиси ве ильхамджысы, бутюн бир халкънынъ истек ве ирадесини ифаде эткен Къырым Мусульман Иджра Комитети Къырым ярымадасында къудретли бир тешкиляткъа чевирилип башлагъан эди. Онъа ярымаданынъ тамыр халкъы – къырымтатарларнен берабер, дигер миллетлерге менсюп эалининъ де баягъы бир къысымы ишана, онынъ артындан кете эди. Бойле олгъан сонъ чешит ренктеки, чешит платформалардаки партиялар ве тешкилятларны “эриштирип” отурмагъа аджет ёкъ эди. Бильхасса, шу партия ве джемиетлер Къырымда акимиетни бутюнлей къорчаламагъа, оны къолгъа алмагъа, онынъ ичюн къурбан кетмеге къадир олгъан, озь сиясий ве силялы къуветлерини мейдангъа кетирмеге, амелий адымлар аткъан Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ итибарыны тюшюрмеге ниетленип, уфакъ-тюфек провокациялар япмагъа, чешит-тюрлю

эмиш-демишлерни таркъатып, эалини онъа къаршы къоймагъа тырыша эдилер. “Багъчасарай шеэринде Хансарай узеринде Тюркиенинъ байрагъыны котереджек олалар”эки юз йигирми учь, “Къырымтатарлар озьлерине хан сайламагъа... ве кунь-эвельден Къырым ярымадасынынъ сиясий ве территориаль мустакъиллигини илян этмеге азырланалар...” дие эски нагъмелерини чалып башлайлар. (Бу шейлерни окъур экенсинъ, валлаи, булар сексен-сексен беш йыл эвельси дегиль де, бизим куньлерде айтылгъан киби дуюла. Бинъ докъуз юз докъсан бир сенеси къырымтатар халкъынынъ экинджи Къурултайына азырлыкъ кеткенде Къырымдаки рус-шовинистик матбуат органлары ярымада эалисининъ мийини бойле бир тарзда экшитмеген эдими? – Ю.Къ.). Къырым Мусульман Иджра Комитети бойле эмиш-демишлерге, бойле бир ашша пропагандагъа къулакъ асмады. Къуветлининъ къувети билекте дегиль де юректе, акъыл-идракте олгъаныны Къырым Мусульман Иджра Комитети амельде исбат этерек, ишини девам эттирди, туткъан ёлундан къайтмады. Багъчасарайда отькериледжек тантаналар Къурултай арфесинде озюне хас бир репетиция олды. Бу тантаналар миллетнинъ рухуны котермек, онынъ бирлик ве бирдемлигини даа да къуветлендирмек, ве, бу топракънынъ асыл саиби ким олгъаныны ве ким оладжагъыны миллетке ве тек миллетнинъ кендисине нумайыш этмек керек эди.

***

Затен, Багъчасарайдаки тантаналар ишлеп чыкъылгъан махсус программа боюнджа ашагъыдаки тертипте кечмек керек эдилер. Къырым Мусульман Иджра Комитети бойле бир программа тасдыкълады: он. – Хансарайда къырымтатар миллий музей нинъ ачылувы; къадын-къызлар комитети тарафындан миллий музей файдасына хайыр-ихсан топлав. Он эки. – Хансарайдаки Хан-Джамиде Муфтининъ ваазы. Он учь. – Хан-Джамиде джума намазы. Он беш. – он алты. – “Зынджырлы-медреседе» Менъли Герай адына институтнынъ ачылувы. Он алты. – он алты. – Хан Менъли Герай ве Исмаил бей Гаспралынынъ къабирлерини зиярет этюв. Он еди. – он секиз. – Исмаил бей Гаспралы адына дарульмуаллимат (оджалар семинариясы) ве “Ортамедреседе” къырымтатар бедиий -санайы мектебининъ ачылувы; хайыр-ихсан топлав. Он секиз. – йигирми. – Тенеффюс. Йигирми. – «Генчлер джемиети” тарафындан къоюлгъан спектакльнинъ нумайышы. Озь эдасында кетишаткъа коре денъишмелер киритилебиледжек программа бунынънен екюнлене. Багъчасарайдаки тантаналар бельгиленген ишбу кунь тертиби боюнджа башланды. Къырымтатар миллий -ярыкъландырув муэссиселери: Миллий музей, Исмаил бей Гаспринский адына дарульмуаллимат, Орта медреседе бедиий -санайы мектеп ве ‘Зынджырлы-медреседе” авропаджа услюпте озюне хас бир бильги оджагъы байрамане, котеринки бир рухта ачылды. Эбет, миллий медениет ве маарифни джанландыраджакъ, оларгъа янъы сильтем береджек мезкюр миллий оджакълар къырымтатар халкъында буюктен-буюк меракъ догъурды. Шу куню Багъчасарайгъа Къырымнынъ дёрт-бир кошесинден юзлернен, бинълернен адам кельди, Багъчасарай сокъакъларыны ташкъын озеннинъ далгъалары киби толдурды. Нетиджеде, тантаналар миллий -медений бай рам тюсюни алдылар. Тантаналар кунь эвельси къарарлаштырылгъаны киби «Борлу» маршынен ачылды. Къырым Мусульман Иджра Комитетининъ реиси, Къырым муфтиси Номан Челебиджихан азретлерининъ чыкъышынен башланды.