Адий аскерликтен баш муфтиликке

Номан Челебиджихан эр бир меселени, эр бир фикирни, уфакъ-тюфек демеден, этрафлыджа тюшюнип, ольчеп бичер эди. О, ихтирасларгъа берилип кетмез, фикир ве мантыкъ черчивелеринде арекет этер эди. Бинъ докъуз юз он алты сенеси С.Къырымтаевнен олгъан маджерадан аз бир вакъыт кечкен сонъ оны аскерликке алалар ве арбий хызметини кечмеси ичюн Акъмесджит гарнизонына ёллайлар. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ башларында Н.Челебиджихан хызмет эткен къысымны Одессагъа ёллайлар. Одессада бир къач вакъыт булунгъан сонъ оны джебэ – джиан дженкининъ къанлы джебэси беклей эди. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ февраль инкъилябы Русиени сарсыта. Март экиде (эски такъвимнен) чар Николай экинджи тахттан вазгече. Русиедеки идаре Мувакъкъат Укюметнинъ элине кече. Бутюн Русиеде олгъаны киби, Къырымда да сиясий вазиет кергинлеше. Бойле бир вазиетте Номан Челебиджихан Одессадаки гизли тешкилятнынъ ярдымы иле хастаханеге ерлештириле. Н.Челебиджихан Тюркиеде тасилини битирип, Къырымгъа кельген сонъ сачтыгъы урлукълар осип чыкъмагъа башлайлар. Март айынынъ орталарында Акъмесджитте къырымтатар халкъы векиллерининъ топлашувы ола. Бу топлашувда Вакъуфлар ве Мусульман диний идареси эски реакцион укюметнинъ кенди омюрини яшап битирген органлары оларакъ къапатылмасыны, оларнынъ фаалиетлерини ислях япмакъны талап этелер, янъы муфтини сайламакъ къарарыны огге сюрелер. Март йигирми беште Акъмесджитте Къырым ярымадасында яшагъан къырымтатар халкъы векиллерининъ съездини чагъырмагъа къарар берелер. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ март айы гъает кергин кече. Акъмесджитте чешит партиялар, джемаат тешкилятларынынъ съездлери олып кече. Губерния комиссариаты тарафындан тешкиль этильген Ичтимаий комитетлернинъ алельхусус топлашувы, ишчи ве аскер депутатлары шурасынынъ, халкъ азатлыгъы партиясынынъ съездлери олып кече. Штаб квартиралары Акъмесджитте булунгъан йигирмиден зияде ичтимаий -сиясий, миллий партияларнынъ топлашувлары тешкилятландырыла. Мезкюр партиялар юзь береяткъан вакъиаларгъа кенди мунасебетлерини бильдирелер, янъы шараитлерде насыл арекет этеджеклерини бельгилейлер. Илериде Таврия губерниясынынъ ичтимаий - сиясий омюринде муим, такъдиране роль ойнайджакъ нуфузлы съездлерини къырымтатарлар да тешкиль этип, отькерелер. Эки бинъге якъын адам иштирак эткен съезд Акъмесджитте март йигирми беште олып кече. Мезкюр съездде Русиеде акимиетни озь элине алгъан Мувакъкъат Укюметке садыкълыкъ бильдириле, мусульман диний идаресининъ фаалиетине аит муим къарарлар къабул этиле. Социалист-федералист Сеитджелиль Хаттатовнынъ реислигинде кечкен съезд янъы муфти ве Вакъуфлар идаресине янъы реис сайлай. Къырым Мусульман Иджра Комитети мейдангъа кетириле. Умумен айткъанда инкъилябий денъишмелер миллий азатлыкъ арекетине къуветли сильтем берди. Затен, энди бинъ докъуз юз он еди сенесининъ баарь ве яз айларына келип Къырымда юз йигирми дёрттен зияде уезд, шеэр, волость, кой мусульман иджра комитетлери тешкиль этильген эди. Къырым Мусульман комитети бутюн къырымтатар миллетини сиясий аяткъа джельп этти. Къыркъ секиз адамдан ибарет олгъан Къырым Мусульман Иджра Комитетине реис оларакъ Номан Челебиджиханны сайлайлар. Н.Челебиджихан КъМИКнинъ реиси олмакънен, айны заманда, ишбу съезднинъ къарары иле Таврия губерниясынынъ муфтиси оларакъ сайлана. Умумен, Таврия губерниясы муфтисининъ сайланмасы Къырымнынъ диний аятындаки буюк бир янъылыкъ олмакънен бирликте, къырымтатарлар такъдирлерини, кендилери кенди мукъаддератыны бельгилейджегине тараф атылгъан муим сиясий адым эди. Чюнки Къырым бинъ еди юз сексен учьте Русие тарафындан басып алынгъан сонъ Къырым Диянет ишлери идареси бутюнлей Русие Ички ишлер назирлигине бойсундырылгъан эди. Сонърадан онъа Таврия Мусульман диний идареси деген ад бериле. Мусульман диний идареси Таврия Губерния укюметине ве Русие Ички ишлер назирлигининъ эджнебий динлер боюнджа Диянет ишлери Баш идаресине биваста бойсуна ве оларнынъ незарети алтында булуна ве Таврия муфтисини Санкт-Петербург тайинлей эди. Лякин чар самодержавиясынынъ магълюбиетке огърамасы, Русиеде Мувакъкъат Укюметининъ мейдангъа кетирильмеси, ичтимаий -сиясий омюрнинъ фуртуналы денъизге чевирилип кетмеси, дигер мазлум миллетлер киби, къырымтатарларнынъ ичтимаий -сиясий юкъудан уянмасы, гъафлет перделерини йыртып атмасы, иште, бойле бир тарихий, сиясий фурсатны догъура. Ве къырымтатарлар бу фурсаттан мумкюн олгъаны къадар файдаланмагъа арекет этелер. Номан Челебиджихан ялынъыз Къырымнынъ дегиль, айны заманда баты мусульманларынынъ (Польша, Литва) муфтиси оларакъ сайлана. Бильахире, бу Русие Мувакъкъат Укюмети тарафындан да тасдыкъ этильди. Н.Челебиджиханнынъ муфти оларакъ сайланмасы тарихий бир тесаддюф дегиль эди. О, иляхиет саасында кениш къаврамлы, терен бильгиге саип бир инсан эди. Онынъ иле лакъырды эткен адам онынъ зекясына, къавий темелли бильгисине, узакъны коре билювине, эсаслы ве джесюр фикир юрсетювине, яш олса да къоджаман ферасетине, джиддийлигине, миллий шуур ве севгисине айретлене эди. Та бинъ докъуз юз он беш сенеси оны Къырым муфтисининъ ерини тута биледжек инсан оларакъ коре эдилер. ...Номан Челебиджихан Кезлевде къоджаман топракъларнынъ саиби олгъан Сеит Абди Аджынынъ къызына эвленген сонъ орталыкъ эмиш-демишлерге тола. «Сеит Абди Аджы къызыны Челебиджихан адында бир фармазонгъа берген, бу да етмегени киби, оны ичкиев алгъан. Шашыладжакъ шей: Сеит Абди Аджы ве фармазон киев! Бир-бирине юз сексен дередже зыт эки къутуб!». Киев чокъ мусриф, тутумсыз эмиш,

джаяв юрьмей эмиш, ве Сеит Абди Аджынынъ табиатындаки тутумлыгъына има этип «биревнинъ къашыкънен топлагъаныны дигери чомучнен ашай» дей эдилер. Албу ки, Челебиджиханнынъ не дереджеде «фармазон киев» олгъаныны анъламакъ ичюн чокъ вакъыт керек олмады. Кезлевде яшагъан зиялылар, джемаат фикирине тесир эте биледжек инсанлар башкъаджа тюшюне эдилер. Олардан бири Къырымнынъ Боз коюнден, зенгинлер табакъасына аит Абибулла Эфендидир... ... Бинъ докъуз юз он алты сенеси Къырым муфтиси Адиль мырза Къарашай ский вефат эте. Чар девринде муфтилик къырымтатарлар арасында энъ юксек идарий левазим эди. Бу левазимге чар укюмети Къырым мырзалары тарафындан теклиф этильген, яни «сайланылгъан» кишини тайин этер эди. Бу тайинлев сырасында укюмет, эр алда, халкънынъ истегини де дикъкъат назарына алмакъ истер киби, муфти сайланмакъ меселесини къырымтатарларнынъ озьлерине къалдыра. Бойлеликнен Адиль мырза вефат эткен сонъ, ортагъа бир сыра намзетлер чыкъа. Июнь он дёртте Осман мырза Челебиев, Смаил агъа Челебиев, Амет мырза Едилерский Таврия губернаторы Н.А. Княжичнинъ къабулында булуналар ве Таврия муфтиси вазифесине Ор дворянларынынъ етекчиси Къадыр мырза Къарашай ский ни тайинлемекни Къырымнынъ къырымтатар эалиси адындан риджа этелер, муфтиликке косьтерильген намзетлер арасында энъ мунасип намзет Къадыр мырза Къарашай ский, дейлер ве губернаторгъа пек чокъ кишилер тарафындан имзалангъан арзу-алларны, бу джумледен кенди арзу-алларыны такъдим этелер. Лякин намзетлернинъ арасында исрарнен айтылгъан эки адам бар эди: Селямет мырза Къыпчакъскийве Муса мырза Тайганский. Нетиджеде халкънынъ илери кельген табакъасы экиге болюнген эди. Бир къысымы Селямет мырзанынъ, дигер къысымы исе Муса мырзанынъ муфти олмасыны истей. Къырымнынъ дёрт бир кошесинде бу акъта мунакъашалар башлана. О заманларда Кезлевде Къакълыкъ базарында Афыз Абдураман Шеми адында бир адам къаве ишлете эди. Кезлевнинъ зиялылары, зенгин кишилери, иште шу къаведе топлана эдилер. Юкъарыда ады анъылгъан Абибулла эфенди де Кезлевге кельген сайын шу къавеге бара тургъан. Бу кереси де Абибулла эфенди Афыз Абдураман Шемининъ къавесине келе. Тамам бу вакъытта къаведе муфтилик меселеси акъкъында лакъырды ола эди. Эр эки намзетнинъ де тарафдарлары бар эди. Мунакъаша эп къызгъынлаша: бир къысымы Селямет мырзаны макътай, дигер къысымы Муса мырзанынъ дегерликлерини сая. Абибулла эфенди эр эки тарафнынъ лафларыны дикъкъатнен динълеген сонъ, лакъырдыгъа къошула: «Билесинъизми, меним фикиримдже, бу муфтилик левазимине не Селямет мырза, не де Муса мырза ляйыкъ: менимдже, муфтилик левазимине энъ ляйыкъ адам Сеит Абди Аджынынъ киеви Челебиджихан эфендидир», дей. Онынъ бу сёзлери къаведе бир бомба киби патлай, эр кесни шашыра: «Я, насыл олур, биз Абибулла эфендини джиддий, агъыр башлы, сёзюне къулакъ салынгъан, урьмет-иззетли, итибарлы бир адам оларакъ биле эдик. Насыл ола да о, бойле бир сачма фикир айта...». Бу адисе артыкъ бир эмиш-демишлер мевзусына чевирилип кете. Чар девринде бойле бир фикир мыш-мыш мевзусы олмакътан узакъ кетмез эди. Чар укюмети бойле бир фикирни дикъкъат-итибаргъа алмаз эди, бунъа да эмиет бермеди. Арадан бир йыл кечти. Бинъ докъуз юз он еди сенесининъ башларында Русиеде инкъиляп бораны котерильди. Март йигирми беште, юкъарыда къайд эткенимиз киби, Номан Челебиджихан муфти оларакъ сайланды. О девирлерде Кезлевде Аджы Халиль адына бир базиргян яшай эди. Гъает азырджевап ве хошсубет олгъан Аджы Халиль Абибулла эфендининъ досту эди. Челебиджихан эфенди муфти оларакъ сайлангъан сонъ, бир кунь Абдураман Шемининъ къавесине келип, анда булунгъанларгъа: «Сизге Абибулла эфенди... муфтилик левазимине энъ мунасип адам Челебиджихан эфенди, деп айтмагъан эдими, бакъынъ онынъ айткъанлары насыл олып чыкъты; сиз исе о вакъыт онынънен дава эткен эдинъиз, о исе сизге узакъны коребильгенини исбат этти», дей. Ве эр кереси лаф чыкъкъанда, ери кельгенде: «Челебиджихан эфендини муфтиликке ильк теклиф эткен адам давулджарлы Абибулла эфендидир», дей эди. ... Март йигирми беште къырымтатарларнынъ умумкъырым съезди озь ишини битирген сонъ бу вакъытларда Одессада булунгъан Джафер Сейдаметке Къызылташтан телеграмма келе. Телеграммадан анълашылгъанына коре, Дж.Сейдамет Вакъуфлар идаресине ёлбашчы сайлангъан. Дж.Сейдамет Къырымгъа телеграмма ёллай, муфти оларакъ ким сайлангъаныны бильмек истей. Эртеси куню алынгъан телеграммада Номан Челебиджихан муфти сайлангъаны акъкъында хабер этиле. Джафер Сейдаметнен Амет Озенбашлы бу хош хаберни хастаханеде яткъан Н.Челебиджихангъа еткизелер. Бу хабер оны гъает къувандыра. О, хастаханеден чыкъа. Номан Челебиджихан меслекдешлери Джафер Сейдамет, Амет Озенбашлы ве Халиль Чапчакъчынен бир мушавере япып, деръаль Къырымгъа кетмек къарарына келе. Къырымгъа кетмезден эвель Н.Челебиджихан о вакъытларда аскерлер шурасынынъ ве Одесса шеэр инкъиляп комитети идаре эйетининъ азасы олгъан Амет Озенбашлыгъа Одессада булунгъан бутюн къырымтатар аскерлерини джамиде топламакъны риджа эте. Одесса джамиси имамынынъ къыскъа ваазы ве дуасындан сонъ Н.Челебиджихан ве онынънен кельген аркъадашлары Русиеде олып кечкен февраль инкъилябынынъ манасы ве эмиетини, мусульманларнынъ, бильхасса, къырымтатарларнынъ бундан кореджек эйиликлерини анълаталар. Н.Челебиджихан аскерлер огюнде чыкъышта булуныркен, тешкилятланмакъ меселесини котере. Аскерлер онъа къолтуталар ве илериде Къырым полкуна келип къошуладжакъ ишбу къырымтатар аскерлери аскерий комитет мейдангъа кетирелер. Бу – биринджи къырымтатар инкъилябий аскерий комитети ола.